Dashopanishad 5

Daśopaniṣad 5

Language: Sanskrit

5.1

kaṭhavallyupaniṣat
saha nāvavatu—iti śāntiḥ
prathamā vallī
vājaśravasanaciketasoḥ saṃvādaḥ
oṃ uśan ha vai vājaśravasaḥ sarvavedasaṃ dadau | tasya ha naciketā
nāma putra āsa

5.2

tam̐ ha kumāram̐ santaṃ dakṣiṇāsu nīyamānāsu śraddhāviveśa
so'manyata

5.3

pītodakā jagdhatṛṇā dugdhadohā nirindriyāḥ
¹anandā nāma te lokāstānsa gacchati tā dadat

5.4

sa hovāca pitaraṃ tata kasmai māṃ dāsyasīti dvitīyaṃ tṛtīyam
tam̐ hovāca mṛtyave tvā dadāmīti

5.5

bahūnāmemi prathamo bahūnāmemi madhyamaḥ
kim̐svidyamasya kartavyaṃ yanmayādya kariṣyati

5.6

anupaśya yathā pūrve pratipaśya tathā pare
sasyamiva martyaḥ pacyate sasyamivājāyate punaḥ

5.7

mṛtyave tatsambandhināmanubodhanam
vaiśvānaraḥ praviśatyatithirbrāhmaṇo gṛhān
tasyaitāgm̐ śāntiṃ kurvanti hara vaivasvatodakam

5.8

āśāpratīkṣe saṅgatagm̐ sūnṛtāṃ ceṣṭāpūrte putrapaśūgm̐śca sarvān
etadvṛṅkte puruṣasyālpamedhaso yasyānaśnan vasati brāhmaṇo gṛhe

5.9

tisro rātrīryadavātsīrgṛhe me'naśnanbrahmannatithirnamasyaḥ
namaste'stu brahman svasti me'stu tasmātprati trīnvarānvṛṇīṣva

5.10

¹śāntasaṃkalpaḥ sumanā yathā syādvītamanyurgautamo mābhi mṛtyo
tvatprasṛṣṭaṃ mābhivadetpratīta etattrayāṇāṃ prathamaṃ varaṃ vṛṇe

yathā purastādbhavitā pratīta auddālakirāruṇirmatprasṛṣṭaḥ
sukhaṃ rātrīḥ śayitā vītamanyustvāṃ ²dadṛśivānmṛtyumukhātpramuktam
dvitīyavaraprārthanaṃ tatpradānaṃ ca
svarge loke na bhayaṃ kiṃcanāsti na tatra tvaṃ na jarayā bibheti
ubhe tīrtvāśanāyāpipāse śokātigo modate svargaloke

5.13

sa tvamagnim̐svargyamadhyeṣi mṛtyo prabrūhi tam̐ śraddadhānāya mahyam
svargalokā amṛtatvaṃ bhajanta etaddvitīyena vṛṇe vareṇa

5.14

pra te bravīmi tadu me nibodha svargyamagniṃ naciketaḥ prajānan
anantalokāptimatho pratiṣṭhāṃ viddhi tvametannihitaṃ guhāyām
lokādimagniṃ tamuvāca tasmai yā iṣṭakā yāvatīrvā yathā vā

5.15

sa cāpi tatpratyavadadyathoktamathāsya mṛtyuḥ punarevāha tuṣṭaḥ
tamabravītprīyamāṇo mahātmā varaṃ tavehādya ¹dadāmi bhūyaḥ
tavaiva nāmnā bhavitāyamagniḥ sṛṅkāṃ ²cemāmanekarūpāṃ gṛhāṇa

5.16

triṇāciketastribhiretya sandhi trikarmakṛttarati janmamṛtyū
brahmajajñaṃ devamīḍyaṃ viditvā nicāyyemām̐ śāntimatyantameti

5.17

triṇāciketastrayametadviditvā ya evaṃ vidvām̐ścinute nāciketam
sa mṛtyupāśānpurataḥ praṇodya śokātigo modate svargaloke

5.19

eṣa te'gnirnaciketaḥ svargyo yamavṛṇīthā dvitīyena vareṇa
etamagniṃ tavaiva pravakṣyanti janāsastṛtīyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva
yeyaṃ prete vicikitsā manuṣye'stītyeke nāyamastīti caike
etadvidyāmanuśiṣṭastvayāhaṃ varāṇāmeṣa varastṛtīyaḥ

5.20

devairatrāpi vicikitsitaṃ purā na hi 'suvijñeyamaṇureṣa dharmaḥ
anyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva mā moparotsīrati mā sṛjainam

5.22

devairatrāpi vicikitsitaṃ kila tvaṃ ca mṛtyo yanna ²suvijñeyamāttha
vaktā cāsya tvādṛganyo na labhyo nānyo varastulya etasya kaścit
śatāyuṣaḥ putrapautrān vṛṇīṣva bahūn paśūn hastihiraṇyamaśvān
bhūmermahadāyatanaṃ vṛṇīṣva svayaṃ ca jīva śarado yāvadicchasi

5.23

etattulyaṃ yadi manyase varaṃ vṛṇīṣva vittaṃ cirajīvikāṃ ca
mahābhūmau naciketastvamedhi kāmānāṃ tvā kāmabhājaṃ karomi

5.25

ye ye kāmā durlabhā martyaloke sarvān kāmāṃśchandataḥ prārthayasva
imā rāmāḥ sarathāḥ satūryā nahīdṛśā lambhanīyā manuṣyaiḥ
ābhirmatprattābhiḥ paricārayasva naciketo maraṇaṃ mānuprākṣīḥ

5.26

śvobhāvā martyasya yadantakaitat sarvendriyāṇāṃ jarayanti tejaḥ
api sarvaṃ jīvitamalpameva tavaiva vāhāstava nṛtyagīte

5.27

na vittena tarpaṇīyo manuṣyo lapsyāmahe vittamadrākṣma cettvā
jīviṣyāmo yāvadīśiṣyasi tvaṃ varastu me varaṇīyaḥ sa eva

5.28

ajīryatāmamṛtānāmupetya jīryan martyaḥ kvadhaḥsthaḥ prajānan
abhidhyāyan varṇaratipramodānatidīrghe jīvite ko rameta

5.29

yasminnidaṃ vicikitsanti mṛtyo <sup 1</sup yatsāmparāye mahati brūhi nastat
yo'yaṃ varo gūḍhamanupraviṣṭo nānyaṃ tasmānnaciketā vṛṇīte

5.3-2

dvitīyā vallī
śreyaḥpreyovibhāgaḥ
anyacchreyo'nyadutaiva preyaste ubhe nānārthe puruṣa sinītaḥ
tayoḥ śreya ādadānasya sādhu bhavati hīyate'rthādya u preyo vṛṇīte
śreyaśca preyaśca manuṣyametastau saṃparītya vivinakti dhīraḥ
śreyo hi ¹dhīro'bhi preyaso vṛṇīte preyo mando yogakṣemādvṛṇīte
yattu cittasya satatamarthe śreyasi bandhanam
jñānayogaḥ sa vijñeyaḥ sarvasiddhikaraḥ śivaḥ
karma kartavyamityeva vihiteṣveva karmasu
bandhanaṃ manaso nityaṃ karmayogaḥ sa ucyate
naciketasaḥ praśaṃsā
sa tvaṃ priyān priyarūpāṃśca kāmānabhidhyāyannaciketo'tyasrākṣīḥ
naitāṃ sṛṅkāṃ vittamayīmavāpto yasyāṃ majjanti bahavo manuṣyāḥ

5.4-2

dūramete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyeti jñātā
vidyābhīpsinaṃ naciketasaṃ manye na tvā kāmā bahavo'lolupanta

5.5-2

tayoḥ śreya ādadānasya sādhu bhavati hīyate'rthādya u preyo vṛṇīte
ajñānināṃ nindā
avidyāyāmantare vartamānāḥ svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃmanyamānāḥ
dandramyamāṇāḥ pariyanti mūḍhā andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ

5.6-2

na sāṃparāyaḥ pratibhāti bālaṃ pramādyantaṃ vittamohena mūḍham
ayaṃ loko nāsti para iti mānī punaḥ punarvaśamāpadyate me

5.7-2

āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani
māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim
śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhyaḥ śṛṇvanto'pi bahavo yaṃ na vidyuḥ
āścaryo vaktā kuśalo'sya labdhāścaryo jñātā kuśalānuśiṣṭaḥ

5.8-2

na nareṇāvareṇa prokta eṣa ¹suvijñeyo bahudhā cintyamānaḥ
ananyaprokte gatiratra nāstyaṇīyān hyatarkyamaṇupramāṇāt

5.9-2

naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā proktānyenaiva sujñānāya preṣṭha
yāṃ tvamāpaḥ satyadhṛtirbatāsi tvādṛṅno bhūyānnaciketaḥ praṣṭā

5.12-2

jānāmyaham̐²śevadhirityanityaṃ na hyadhruvaiḥ prāpyate hi dhruvaṃ tat
tato mayā nāciketaścito'gniranityairdravyaiḥ prāptavānasmi nityam
kāmasyāptiṃ jagataḥ pratiṣṭhāṃ ³kratorānantyamabhayasya pāram
stomaṃ mahadurugāyaṃ pratiṣṭhāṃ dṛṣṭvā dhṛtyā dhīro naciketo'tyasrākṣīḥ
taṃ durdarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭaṃ guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇam
adhyātmayogādhigamena devaṃ matvā dhīro harṣaśokau jahāti

5.14-2

etacchrutvā saṃparigṛhya martyaḥ pravṛdya dharmyamaṇumetamāpya
sa modate modanīyam̐hi labdhvā vivṛtam̐sadma naciketasaṃ manye
etacchreyo ye'bhinandanti mūḍhā jarāmṛtyuṃ te punarevāpiyanti
kiṃ karomi kva gacchāmi kiṃ gṛhṇāmi tyajāmi kim
yanmayā pūritaṃ viśvaṃ mahākalpāmbunā yathā
anyatra dharmādanyatrādharmādanyatrāsmāt kṛtākṛtāt
anyatra bhūtācca bhavyācca yattat paśyasi tadvada

Dashopanishad 5

Linked texts (11)