Different Upanishads 159
Different Upaniṣads 159
- Language
- Sanskrit
159.1
janako ha vaidehaḥ kūrcādupāvasarpannuvāca namaste'stu yājñavalkyānu mā śādhīti | sa hovāca yathā vai samrāṇmahāntamadhvānameṣyan rathaṃ vā nāvaṃ vā samādadītaivamevaitābhirupaniṣadbhiḥ samāhitātmā'syevaṃ vṛndāraka śrāḍhyaḥ sannadhītaveda
ukropaniṣatkaḥ | ito vimucyamānaḥ kva gamiṣyasīti | nāhaṃ
tadbhagavan veda yatra gamiṣyāmīti | athavā te'haṃ tadvakṣyāmi
yatra gamiṣyasīti | bravītu bhagavāniti
159.2
indho ha vai nāmaiṣa yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣan puruṣastaṃ vā etamindhaṃ santamindra ityācakṣate parokṣeṇaiva | parokṣapriyā iva hi devāḥ pratyakṣadviṣaḥ
159.3
athaitadvāme'kṣaṇi puruṣarūpameṣā'sya patnī virāṭ tayoreṣa saṃstāvo ya eṣo'ntarhṛdaya ākāśo'thainayoretadvāsaṃ yadetadantarhṛdaye lohitapiṇḍaḥ | athainayoretatprāvaraṇaṃ yadetadantarhṛdaye jālakamivāthainayoreṣā sṛtiḥ sañcaraṇī yaiṣā hṛdayāddhvā nāḍyuccarati | yathā keśaḥ sahasradhā bhinna evamasyaitā hitā nāma nāḍyo'ntarhṛdaye pratiṣṭhitā bhavanti | etābhirvā etadāsravadāsravati tasmādeṣa praviviktāhāratara ivaiva bhavatyasmācchārīrādātmanaḥ
159.4
athāsya avacchedakādhyātmaprāṇalayamāha—
tasya prācī dik prācyaḥ prāṇā dakṣiṇā digdakṣiṇe prāṇāḥ
pratīcī dikpratyañcaḥ prāṇā udīcī digudañcaḥ prāṇā
ūrdhvā digūrdhvāḥ prāṇā avācī digavāñcaḥ prāṇāḥ sarvā
diśaḥ sarve prāṇāḥ | sa eṣa neti netyātmā'gṛhyo na hi
gṛhyate'śīryo na hi śīryate'saṅgo na hi sajyate'sito na
vyathate na riṣyati | abhayaṃ vai janaka prāpto'sīti hovāca
yājñavalkyaḥ | sahovāca janako vaideho'bhayaṃ tvā gacchatādyājñavalkya yo no bhagavannabhayaṃ vedayase namaste'stvame
videhā ayamahamasmi
159.1-2
iti | atha ha yajñanakśca vaideho yājñavalkyaścāgnihotre samūdāte
tasmai ha yājñavalkyo varaṃ dadau | sa ha kāmapraśnameva vavre | taṃ hyasmai dadau taṃ ha samrāḍeva pūrvaḥ papraccha
159.2-2
yājñavalkya kijyotirayaṃ puruṣa iti | ādityajyotiḥ samrāḍiti hovāca | ādityenaivāyaṃ jyotiṣā''ste palyayate karma kurute vipalyetītyevamevaitadyājñavalkya
159.3-2
astamita āditye yājñavalkya kijyotirevāyaṃ puruṣa iti | candramā evāsya jyotirbhavatīti | candramasaivāyaṃ jyotiṣā''ste palyayate karma kurute vipalyetītyevamevaitadyājñavalkya
159.4-2
astamita āditye yājñavalkya candramasyastamite kijyotirevāyaṃ puruṣa iti | agnirevāsya jyotirbhavatīti | agninaivāyaṃ jyotiṣā''ste palyayate karma kurute | astamite āditye
vāyaṃ jyotiṣā''ste palyayate karma kurute vipalyetītyeva
mevaitadyājñavalkya
159.5
astamita āditye yājñavalkya candramasyastamite śānte'gnau
kijyotirevāyaṃ puruṣa iti| vāgevāsya jyotirbhavatīti| vācaivāyaṃ
jyotiṣā''ste palyayate karma kurute vipalyetīti| tasmādvai
samrāḍapi yatra svaḥ pāṇirna vinirjñāyate'tha yatra vāguccaratyupaiva
tatra nyetotyevamevaitadyājñavalkya
159.6
astamita āditye yājñavalkya candramasyastamite
śānte'gnau śāntāyāṃ vāci kijyotirevāyaṃ puruṣa iti
ātmaivāsya jyotirbhavatīti | ātmanaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti
159.7
katama ātmeti | yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdyantarjyotiḥ puruṣaḥ sa samānaḥ sannubhau lokāvanusañcarati dhyāyatīva lelāyatīva | sa hi svapno bhūtvemaṃ lokamatikrāmati mṛtyoḥ rūpāṇi
159.8
sa vā ayaṃ puruṣo jāyamānaḥ śarīramabhisampadyamānaḥ pāpmabhiḥ saṃsūcyate sa utkrāmanmriyamāṇaḥ pāpmano vijahāti
159.6-2
tasya vā etasya puruṣasya dve eva sthāne bhavata idaṃ ca paralokasthānaṃ ca sandhyaṃ tṛtīyam̐ svapnasthānaṃ tasmin sandhye sthāne tiṣṭhantete ubhe sthāne paśyatīdaṃ ca paralokasthānaṃ ca| atha yathākramo'yaṃ paralokasthāne bhavati tamākramamākramyobhayān pāpmana ānandām̐śca paśyati| sa yatra prasvapiti asya lokasya sarvāvato mātrāmapādāya svayaṃ vihatya svayaṃ nirmāya svena bhāsā svena jyotiṣā prasvapityatrāyaṃ jyotirbhavati
159.10
na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavantyatha
rathānrathayogān pathaḥ sṛjate | na tatrā''nandā mudaḥ pramudo
bhavantyathā''nandān mudaḥ pramudaḥ sṛjate | na tatra veśāntāḥ
puṣkariṇyaḥ sravantyo bhavantyatha veśāntān puṣkariṇyaḥ
sravantyaḥ sṛjate sa hi kartā
159.11
hiraṇmayaḥ puruṣa ekaham̐saḥ
159.12
prāṇena rakṣannavaraṃ kulāyaṃ bahiṣkulāyādamṛtaścaritvā
sa īyate'mṛto yatra kāmaṃ hiraṇmayaḥ puruṣa ekahaṃsaḥ
159.13
svapnānta uccāvacamīyamāno rūpāṇi devaḥ kurute bahūni
uteva strībhiḥ saha modamānā jakṣadutevāpi bhayāni paśyan
159.14
ārāmasya paśyanti na taṃ paśyanti kaścaneti | taṃ nā''yataṃ bodhayedityāhuḥ | durbhiṣajyaṃ hāsmai bhavati yameṣa na pratipadyate | atho khalvāhurjāgaritadeśa evāsyaiṣa iti yāni hyeva jāgratpaśyati tāni svapna iti | atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃ jyotirbhavati | so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmyata ūrdhvaṃ vimokṣāya brūhīti
159.15
sa vā eṣa etasminsaṃprasāde ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca| punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati svapnāyaiva| sa yattatra kiñcit paśyatyananvāgatastena bhavatyasaṅgo hyayaṃ puruṣa iti| evamevaitadyājñavalkya so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi
ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti
159.16
evaṃ svapnavajjāgare'pi svato vastutaḥ karmāsambaddhatvameveti darśayitumāha—
sa vā eṣa etasmin svapne ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca| punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati buddhāntāyaiva| sa yattatra kiṃcitpaśyatyananvāgatastena bhavatyasaṅgo hyayaṃ puruṣa iti| evamevaitadyājñavalkya| so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi| ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti
159.16-2
sa vā eṣa saṃprasādāt pratyāgato buddhāntāyaiva jāgaraṇāyaiva
159.17
sa vā eṣa etasminbuddhānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca| punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati svapnāntāyaiva
159.18
tadyathā mahāmatsya ubhe kūle anusañcarati pūrvaṃ cāparaṃ caivamevāyaṃ puruṣa etāvubhāvantāvanusañcarati svapnāntaṃ ca buddhāntaṃ ca
159.16-3
tadyathā'sminnākāśe śyeno vā suparṇo vā viparipatya
śrāntaḥ sam̐hatya pakṣau saṃlayāyaiva dhriyata evamevāyaṃ
puruṣa etasmā antāya dhāvati| yatra supto na kañcana
kāmaṃ kāmayate na kañcana svapnaṃ paśyati
159.20
tā vā asyaitā hitā nāma nāḍyo yathā keśaḥ sahasradhā
bhinnastāvatā'ṇimnā tiṣṭhanti śuklasya nīlasya piṅgalasya
haritasya lohitasya pūrṇāḥ| atha yatrainaṃ ghanantīva jinantīva
hastīva vicchāyayati gartamiva patati| yadeva jāgraddṛyaṃ
paśyati tadatrāvidyayā manyate| atha yatra deva iva rājeva brahmevedam̐ sarvo'smīti manyate so'sya paramo lokaḥ
159.21
tadvā asyaitadaticchandā apahatapāpmā'bhayaṃ rūpam| tadyathā.
priyayā striyā saṃpariṣvakto na bāhyaṃ kiñcana veda nā'ntaramevamevāyaṃ puruṣaḥ prājñenā''tmanā saṃpariṣvakto na bāhyaṃ
kiñcana veda nā'ntaram | tadvā asyaitadāptakāmamātmakāmamakāmaṃ rūpaṃ śokāntaram
159.22
atra pitā'pitā bhavati mātā'mātā lokā alokā devā
adevā vedā avedāḥ | atra steno'steno bhavati bhrūṇahā'bhrūṇahā
cāṇḍālo'cāṇḍālaḥ paulkaso'paulkasaḥ śramaṇo'śramaṇastāpaso'stāpasaḥ| ananvāgataṃ puṇyenānanvāgataṃ pāpena| tīrṇo hi tadā sarvāñchokān hṛdayasya bhavati
159.23
yadvai tanna paśyati paśyanvai tanna paśyati| na hi draṣṭurdṛṣṭerviparilopo vidyate'vināśitvāt| na tu taddvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yatpaśyet
159.24
yadvai tanna jighrati jighran vai tanna jighrati| na hi ghrāturghraterviparilopo vidyate'vināśitvāt| na tu tad dvitīyamasti
tato'nyadvibhaktaṃ yajjighret
159.25
yadvai tanna rasayate rasayan
vai tanna rasayate| na hi rasayitū rasayaterviparilopo vidyate'vināśitvāt| na tu tad dvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ
yadrasayet
159.26
yadvai tanna vadati vadan vai tanna vadati| na
hi vakturvakrterviparilopo vidyate'vināśitvāt| na tu tad
dvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yadvadet
159.27
yadvai tanna
śṛṇoti śṛṇvan vai tanna śṛṇoti| na hi śrotuḥ śruterviparilopo vidyate'vināśitvāt| na tu tad dvitīyamasti tato'nyadbhi bhaktaṃ yacchṛṇuyāt
159.28
yadvai tanna. manute manvāno
vai tanna manute| na hi manturmaṃterviparilopo vidyate'vināśitvāt| na tu tad dvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yanmanvīta
159.29
yadvai tanna spṛśati spṛśan vai tanna spṛśati| na hi
spraṣṭuḥ spṛṣṭerviparilopo vidyate'vināśitvāt| na tu tad
dvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yatspṛśet
159.30
yadvai
tanna vijānāti| vijānan vai tanna vijānāti| na hi
vijñāturvijñāte rviparilopo vidyate'vināśitvāt| na tu
tad dvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yadvijānīyāt
159.31
yatra vā anyadiva syāttatrānyo'nyat paśyedanyo'nyajjighredanyo'nya rasayedanyo'nyadvadedanyo'nyacchṛṇuyādanyo'nyanmanvītānyo'nyat spṛśedanyo'nyadvijānīyāt
159.32
salila eko draṣṭā'dvaito bhavatyeṣa brahmalokaḥ samrāḍiti
honamanuśaśāsa yājñavalkyaḥ| eṣā'sya paramā gatireṣā'sya
paramā saṃpadeṣo'sya paramo lokaḥ eṣo'sya parama ānandaḥ
etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvanti
159.33
sa yo manuṣyāṇām̐ rāddhaḥ samṛddho bhavatyanyeṣāmadhipatiḥ
sarvairmanuṣyakairbhogaiḥ sampannatamaḥ sa manuṣyāṇāṃ parama
ānandaḥ| atha ye śataṃ manuṣyāṇāmānandāḥ sa ekaḥ pitṝṇāṃ
jitalokānāmānandaḥ| atha ye śataṃ pitṝṇāṃ jitalokānāmānandāḥ sa eko gandharvaloka ānandaḥ| atha ye śataṃ
gandharvaloka ānandāḥ sa ekaḥ karmadevānāmānando ye karmaṇā
devatvamabhisampadyante| atha ye śataṃ karmadevānāmānandāḥ
sa eka ājānadevānāmānando yaśca śrotriyo'vṛjino'kāmahataḥ| atha ye śatamājānadevānāmānandāḥ sa
ekaḥ prajāpatiloka ānando yaśca śrotriyo'vṛjino'kāmahataḥ| atha ye śataṃ prajāpatiloka ānandāḥ sa eko
brahmaloka ānando yaśca śrotriyo'vṛjino'kāmahataḥ
athaiṣa eva parama ānanda eṣa brahmalokaḥ samrāḍiti hovāca
yājñavalkyaḥ| so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmyata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti| atra ha yājñavalkyo bibhayāñcakāra
medhāvī rājā sarvebhyo mā'ntebhya udarautsīditi
159.34
yadyapi pūrvaṃ svapnajāgaraṇayoḥ sañcaraṇoktyā subuddhyuktyā ca sahetukau
saṃsāramokṣāviko tathāpi tāvubhau tayordṛṣṭāntatvenaiva rājñā gṛhītatvātpunaḥ praśnakaraṇopapatteḥ 'sa vā eṣaḥ' ityādi 'nu kāmayamāna' ityantena
sa vā eṣa etasmin svapnānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca| punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati buddhāntāyaiva
159.35
tadyathā'naḥ susamāhitamutsarjaṃdyāyādevamevāyaṃ śārīra ātmā prājñenā'tmanā'nvārūḍha utsarjanyāti| yatraitadūrdhvocchvāsī bhavati
159.36
sa yatrāyamaṇimānaṃ nyeti jarayā vopatapatā vā'ṇimānaṃ nigacchati| tadyathā''śraṃ vodumbaraṃ vā pippalaṃ vā bandhanāt pramucyata evamevāyaṃ puruṣa ebhyo'ṅgebhyaḥ saṃpramucya punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati prāṇāyaiva
159.37
tadyathā rājānamāyāntamugrāḥ pratyenasaḥ sūtagrāmaṇyo'nnaiḥ pānairāvasathaiḥ pratikalpante'yamāyātyayamāgacchatītyevam̐, haivaṃvidam̐, sarvāṇi bhūtāni pratikalpanta idaṃ brahmāā''yātīdamāgacchatīti
159.38
tadyathā rājānaṃ prayiyāsantamugrāḥ pratyenasaḥ sūtagrāmaṇyo'bhisamāyantyevamevemātmānamantakāle sarve prāṇā abhisamāyanti
yatraitadūrdhvocchvāsī bhavati
Linked texts (3)
- Bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣyavārttikasāra — Mādhava, Sanskrit
- Aṣṭāviṃśatyupaniṣad — Sanskrit
- Bṛhadāraṇyaka — Sanskrit