<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Upaniṣads](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad) › [Principal (early) Upaniṣads](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya) › [Different Upanishads](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads) › 159

# Different Upanishads 159

Different Upaniṣads 159

- **Language:** Sanskrit

### [159.1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.1)

janako ha vaidehaḥ kūrcādupāvasarpannuvāca namaste'stu yājñavalkyānu mā śādhīti | sa hovāca yathā vai samrāṇmahāntamadhvānameṣyan rathaṃ vā nāvaṃ vā samādadītaivamevaitābhirupaniṣadbhiḥ samāhitātmā'syevaṃ vṛndāraka śrāḍhyaḥ sannadhītaveda  
ukropaniṣatkaḥ | ito vimucyamānaḥ kva gamiṣyasīti | nāhaṃ  
tadbhagavan veda yatra gamiṣyāmīti | athavā te'haṃ tadvakṣyāmi  
yatra gamiṣyasīti | bravītu bhagavāniti

### [159.2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.2)

indho ha vai nāmaiṣa yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣan puruṣastaṃ vā etamindhaṃ santamindra ityācakṣate parokṣeṇaiva | parokṣapriyā iva hi devāḥ pratyakṣadviṣaḥ

### [159.3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.3)

athaitadvāme'kṣaṇi puruṣarūpameṣā'sya patnī virāṭ tayoreṣa saṃstāvo ya eṣo'ntarhṛdaya ākāśo'thainayoretadvāsaṃ yadetadantarhṛdaye lohitapiṇḍaḥ | athainayoretatprāvaraṇaṃ yadetadantarhṛdaye jālakamivāthainayoreṣā sṛtiḥ sañcaraṇī yaiṣā hṛdayāddhvā nāḍyuccarati | yathā keśaḥ sahasradhā bhinna evamasyaitā hitā nāma nāḍyo'ntarhṛdaye pratiṣṭhitā bhavanti | etābhirvā etadāsravadāsravati tasmādeṣa praviviktāhāratara ivaiva bhavatyasmācchārīrādātmanaḥ

### [159.4](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.4)

athāsya avacchedakādhyātmaprāṇalayamāha—  
tasya prācī dik prācyaḥ prāṇā dakṣiṇā digdakṣiṇe prāṇāḥ  
pratīcī dikpratyañcaḥ prāṇā udīcī digudañcaḥ prāṇā  
ūrdhvā digūrdhvāḥ prāṇā avācī digavāñcaḥ prāṇāḥ sarvā  
diśaḥ sarve prāṇāḥ | sa eṣa neti netyātmā'gṛhyo na hi  
gṛhyate'śīryo na hi śīryate'saṅgo na hi sajyate'sito na  
vyathate na riṣyati | abhayaṃ vai janaka prāpto'sīti hovāca  
yājñavalkyaḥ | sahovāca janako vaideho'bhayaṃ tvā gacchatādyājñavalkya yo no bhagavannabhayaṃ vedayase namaste'stvame  
videhā ayamahamasmi

### [159.1-2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.1-2)

iti | atha ha yajñanakśca vaideho yājñavalkyaścāgnihotre samūdāte  
tasmai ha yājñavalkyo varaṃ dadau | sa ha kāmapraśnameva vavre | taṃ hyasmai dadau taṃ ha samrāḍeva pūrvaḥ papraccha

### [159.2-2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.2-2)

yājñavalkya kijyotirayaṃ puruṣa iti | ādityajyotiḥ samrāḍiti hovāca | ādityenaivāyaṃ jyotiṣā''ste palyayate karma kurute vipalyetītyevamevaitadyājñavalkya

### [159.3-2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.3-2)

astamita āditye yājñavalkya kijyotirevāyaṃ puruṣa iti | candramā evāsya jyotirbhavatīti | candramasaivāyaṃ jyotiṣā''ste palyayate karma kurute vipalyetītyevamevaitadyājñavalkya

### [159.4-2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.4-2)

astamita āditye yājñavalkya candramasyastamite kijyotirevāyaṃ puruṣa iti | agnirevāsya jyotirbhavatīti | agninaivāyaṃ jyotiṣā''ste palyayate karma kurute | astamite āditye  
vāyaṃ jyotiṣā''ste palyayate karma kurute vipalyetītyeva  
mevaitadyājñavalkya

### [159.5](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.5)

astamita āditye yājñavalkya candramasyastamite śānte'gnau  
kijyotirevāyaṃ puruṣa iti| vāgevāsya jyotirbhavatīti| vācaivāyaṃ  
jyotiṣā''ste palyayate karma kurute vipalyetīti| tasmādvai  
samrāḍapi yatra svaḥ pāṇirna vinirjñāyate'tha yatra vāguccaratyupaiva  
tatra nyetotyevamevaitadyājñavalkya

### [159.6](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.6)

astamita āditye yājñavalkya candramasyastamite  
śānte'gnau śāntāyāṃ vāci kijyotirevāyaṃ puruṣa iti  
ātmaivāsya jyotirbhavatīti | ātmanaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti

### [159.7](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.7)

katama ātmeti | yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdyantarjyotiḥ puruṣaḥ sa samānaḥ sannubhau lokāvanusañcarati dhyāyatīva lelāyatīva | sa hi svapno bhūtvemaṃ lokamatikrāmati mṛtyoḥ rūpāṇi

### [159.8](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.8)

sa vā ayaṃ puruṣo jāyamānaḥ śarīramabhisampadyamānaḥ pāpmabhiḥ saṃsūcyate sa utkrāmanmriyamāṇaḥ pāpmano vijahāti

### [159.6-2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.6-2)

tasya vā etasya puruṣasya dve eva sthāne bhavata idaṃ ca paralokasthānaṃ ca sandhyaṃ tṛtīyam̐ svapnasthānaṃ tasmin sandhye sthāne tiṣṭhantete ubhe sthāne paśyatīdaṃ ca paralokasthānaṃ ca| atha yathākramo'yaṃ paralokasthāne bhavati tamākramamākramyobhayān pāpmana ānandām̐śca paśyati| sa yatra prasvapiti asya lokasya sarvāvato mātrāmapādāya svayaṃ vihatya svayaṃ nirmāya svena bhāsā svena jyotiṣā prasvapityatrāyaṃ jyotirbhavati

### [159.10](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.10)

na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavantyatha  
rathānrathayogān pathaḥ sṛjate | na tatrā''nandā mudaḥ pramudo  
bhavantyathā''nandān mudaḥ pramudaḥ sṛjate | na tatra veśāntāḥ  
puṣkariṇyaḥ sravantyo bhavantyatha veśāntān puṣkariṇyaḥ  
sravantyaḥ sṛjate sa hi kartā

### [159.11](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.11)

hiraṇmayaḥ puruṣa ekaham̐saḥ

### [159.12](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.12)

prāṇena rakṣannavaraṃ kulāyaṃ bahiṣkulāyādamṛtaścaritvā  
sa īyate'mṛto yatra kāmaṃ hiraṇmayaḥ puruṣa ekahaṃsaḥ

### [159.13](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.13)

svapnānta uccāvacamīyamāno rūpāṇi devaḥ kurute bahūni  
uteva strībhiḥ saha modamānā jakṣadutevāpi bhayāni paśyan

### [159.14](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.14)

ārāmasya paśyanti na taṃ paśyanti kaścaneti | taṃ nā''yataṃ bodhayedityāhuḥ | durbhiṣajyaṃ hāsmai bhavati yameṣa na pratipadyate | atho khalvāhurjāgaritadeśa evāsyaiṣa iti yāni hyeva jāgratpaśyati tāni svapna iti | atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃ jyotirbhavati | so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmyata ūrdhvaṃ vimokṣāya brūhīti

### [159.15](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.15)

sa vā eṣa etasminsaṃprasāde ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca| punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati svapnāyaiva| sa yattatra kiñcit paśyatyananvāgatastena bhavatyasaṅgo hyayaṃ puruṣa iti| evamevaitadyājñavalkya so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi  
ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti

### [159.16](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.16)

evaṃ svapnavajjāgare'pi svato vastutaḥ karmāsambaddhatvameveti darśayitumāha—  
sa vā eṣa etasmin svapne ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca| punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati buddhāntāyaiva| sa yattatra kiṃcitpaśyatyananvāgatastena bhavatyasaṅgo hyayaṃ puruṣa iti| evamevaitadyājñavalkya| so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi| ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti

### [159.16-2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.16-2)

sa vā eṣa saṃprasādāt pratyāgato buddhāntāyaiva jāgaraṇāyaiva

### [159.17](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.17)

sa vā eṣa etasminbuddhānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca| punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati svapnāntāyaiva

### [159.18](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.18)

tadyathā mahāmatsya ubhe kūle anusañcarati pūrvaṃ cāparaṃ caivamevāyaṃ puruṣa etāvubhāvantāvanusañcarati svapnāntaṃ ca buddhāntaṃ ca

### [159.16-3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.16-3)

tadyathā'sminnākāśe śyeno vā suparṇo vā viparipatya  
śrāntaḥ sam̐hatya pakṣau saṃlayāyaiva dhriyata evamevāyaṃ  
puruṣa etasmā antāya dhāvati| yatra supto na kañcana  
kāmaṃ kāmayate na kañcana svapnaṃ paśyati

### [159.20](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.20)

tā vā asyaitā hitā nāma nāḍyo yathā keśaḥ sahasradhā  
bhinnastāvatā'ṇimnā tiṣṭhanti śuklasya nīlasya piṅgalasya  
haritasya lohitasya pūrṇāḥ| atha yatrainaṃ ghanantīva jinantīva  
hastīva vicchāyayati gartamiva patati| yadeva jāgraddṛyaṃ  
paśyati tadatrāvidyayā manyate| atha yatra deva iva rājeva brahmevedam̐ sarvo'smīti manyate so'sya paramo lokaḥ

### [159.21](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.21)

tadvā asyaitadaticchandā apahatapāpmā'bhayaṃ rūpam| tadyathā.  
priyayā striyā saṃpariṣvakto na bāhyaṃ kiñcana veda nā'ntaramevamevāyaṃ puruṣaḥ prājñenā''tmanā saṃpariṣvakto na bāhyaṃ  
kiñcana veda nā'ntaram | tadvā asyaitadāptakāmamātmakāmamakāmaṃ rūpaṃ śokāntaram

### [159.22](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.22)

atra pitā'pitā bhavati mātā'mātā lokā alokā devā  
adevā vedā avedāḥ | atra steno'steno bhavati bhrūṇahā'bhrūṇahā  
cāṇḍālo'cāṇḍālaḥ paulkaso'paulkasaḥ śramaṇo'śramaṇastāpaso'stāpasaḥ| ananvāgataṃ puṇyenānanvāgataṃ pāpena| tīrṇo hi tadā sarvāñchokān hṛdayasya bhavati

### [159.23](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.23)

yadvai tanna paśyati paśyanvai tanna paśyati| na hi draṣṭurdṛṣṭerviparilopo vidyate'vināśitvāt| na tu taddvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yatpaśyet

### [159.24](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.24)

yadvai tanna jighrati jighran vai tanna jighrati| na hi ghrāturghraterviparilopo vidyate'vināśitvāt| na tu tad dvitīyamasti  
tato'nyadvibhaktaṃ yajjighret

### [159.25](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.25)

yadvai tanna rasayate rasayan  
vai tanna rasayate| na hi rasayitū rasayaterviparilopo vidyate'vināśitvāt| na tu tad dvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ  
yadrasayet

### [159.26](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.26)

yadvai tanna vadati vadan vai tanna vadati| na  
hi vakturvakrterviparilopo vidyate'vināśitvāt| na tu tad  
dvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yadvadet

### [159.27](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.27)

yadvai tanna  
śṛṇoti śṛṇvan vai tanna śṛṇoti| na hi śrotuḥ śruterviparilopo vidyate'vināśitvāt| na tu tad dvitīyamasti tato'nyadbhi bhaktaṃ yacchṛṇuyāt

### [159.28](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.28)

yadvai tanna. manute manvāno  
vai tanna manute| na hi manturmaṃterviparilopo vidyate'vināśitvāt| na tu tad dvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yanmanvīta

### [159.29](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.29)

yadvai tanna spṛśati spṛśan vai tanna spṛśati| na hi  
spraṣṭuḥ spṛṣṭerviparilopo vidyate'vināśitvāt| na tu tad  
dvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yatspṛśet

### [159.30](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.30)

yadvai  
tanna vijānāti| vijānan vai tanna vijānāti| na hi  
vijñāturvijñāte rviparilopo vidyate'vināśitvāt| na tu  
tad dvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yadvijānīyāt

### [159.31](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.31)

yatra vā anyadiva syāttatrānyo'nyat paśyedanyo'nyajjighredanyo'nya rasayedanyo'nyadvadedanyo'nyacchṛṇuyādanyo'nyanmanvītānyo'nyat spṛśedanyo'nyadvijānīyāt

### [159.32](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.32)

salila eko draṣṭā'dvaito bhavatyeṣa brahmalokaḥ samrāḍiti  
honamanuśaśāsa yājñavalkyaḥ| eṣā'sya paramā gatireṣā'sya  
paramā saṃpadeṣo'sya paramo lokaḥ eṣo'sya parama ānandaḥ  
etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvanti

### [159.33](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.33)

sa yo manuṣyāṇām̐ rāddhaḥ samṛddho bhavatyanyeṣāmadhipatiḥ  
sarvairmanuṣyakairbhogaiḥ sampannatamaḥ sa manuṣyāṇāṃ parama  
ānandaḥ| atha ye śataṃ manuṣyāṇāmānandāḥ sa ekaḥ pitṝṇāṃ  
jitalokānāmānandaḥ| atha ye śataṃ pitṝṇāṃ jitalokānāmānandāḥ sa eko gandharvaloka ānandaḥ| atha ye śataṃ  
gandharvaloka ānandāḥ sa ekaḥ karmadevānāmānando ye karmaṇā  
devatvamabhisampadyante| atha ye śataṃ karmadevānāmānandāḥ  
sa eka ājānadevānāmānando yaśca śrotriyo'vṛjino'kāmahataḥ| atha ye śatamājānadevānāmānandāḥ sa  
ekaḥ prajāpatiloka ānando yaśca śrotriyo'vṛjino'kāmahataḥ| atha ye śataṃ prajāpatiloka ānandāḥ sa eko  
brahmaloka ānando yaśca śrotriyo'vṛjino'kāmahataḥ  
athaiṣa eva parama ānanda eṣa brahmalokaḥ samrāḍiti hovāca  
yājñavalkyaḥ| so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmyata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti| atra ha yājñavalkyo bibhayāñcakāra  
medhāvī rājā sarvebhyo mā'ntebhya udarautsīditi

### [159.34](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.34)

yadyapi pūrvaṃ svapnajāgaraṇayoḥ sañcaraṇoktyā subuddhyuktyā ca sahetukau  
saṃsāramokṣāviko tathāpi tāvubhau tayordṛṣṭāntatvenaiva rājñā gṛhītatvātpunaḥ praśnakaraṇopapatteḥ 'sa vā eṣaḥ' ityādi 'nu kāmayamāna' ityantena  
sa vā eṣa etasmin svapnānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca| punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati buddhāntāyaiva

### [159.35](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.35)

tadyathā'naḥ susamāhitamutsarjaṃdyāyādevamevāyaṃ śārīra ātmā prājñenā'tmanā'nvārūḍha utsarjanyāti| yatraitadūrdhvocchvāsī bhavati

### [159.36](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.36)

sa yatrāyamaṇimānaṃ nyeti jarayā vopatapatā vā'ṇimānaṃ nigacchati| tadyathā''śraṃ vodumbaraṃ vā pippalaṃ vā bandhanāt pramucyata evamevāyaṃ puruṣa ebhyo'ṅgebhyaḥ saṃpramucya punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati prāṇāyaiva

### [159.37](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.37)

tadyathā rājānamāyāntamugrāḥ pratyenasaḥ sūtagrāmaṇyo'nnaiḥ pānairāvasathaiḥ pratikalpante'yamāyātyayamāgacchatītyevam̐, haivaṃvidam̐, sarvāṇi bhūtāni pratikalpanta idaṃ brahmāā''yātīdamāgacchatīti

### [159.38](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159.38)

tadyathā rājānaṃ prayiyāsantamugrāḥ pratyenasaḥ sūtagrāmaṇyo'bhisamāyantyevamevemātmānamantakāle sarve prāṇā abhisamāyanti  
yatraitadūrdhvocchvāsī bhavati

## Linked texts (11)

- [Īśādiviṃśottaraśatopaniṣadaḥ](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.isadivimsottarasatopanisadah.1.34_1533) — Sanskrit
- [Kāṇva](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.brhadaranyaka*kanva.4.2.1) — Sanskrit
- [Mādhyandina](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha*madhyandina.14.6.11.1) — Sanskrit
- [Īśādyupaniṣadaḥ](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.isadyupanisadah.211.1) — Sanskrit
- [Bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣyavārttikasāra](https://indike.org/pramana/in.darsana.advaita.prakarana.early.vidyaranya.brhadaranyakopanisadbhasyavarttikasara.56.1-2) — Mādhava, Sanskrit
- [Upaniṣads](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.upanisads.219.4) — Sanskrit
- [Īśādidvādaśopaniṣadaḥ](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.isadidvadasopanisadah.160.1) — Sanskrit
- [Aṣṭottaraśatopaniṣadaḥ](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.samanya.astottarasatopanisadah.225.4) — Sanskrit
- [Aṣṭāviṃśatyupaniṣad](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.astavimsatyupanisad.219.1) — Sanskrit
- [Śatapathabrāhmaṇa or Bṛhadāraṇyakabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.satapathabrahmanaorbrhadaranyakabrahmana.28.3-2) — Sanskrit
- [Tarkakutūhala](https://indike.org/pramana/in.darsana.nyaya.navya.vada.tarka-laghava.tarkakutuhala.1.p298) — Viśveśvara Paṇḍita, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.differentupanisads.159) · Pramāṇa
