Different Upanishads 160
Different Upaniṣads 160
- Language
- Sanskrit
160.1
sa yatrāyamātmā'ndhyaṃ nyetya saṃmohamiva nyetyathainamete prāṇā
abhisamāyanti | sa etāstejomātrāḥ samabhyādadāno hṛdayamevānvavakrāmati | sa yatraiṣa cākṣuṣaḥ puruṣaḥ parāṅparyāvartate'sthārūpajño bhavati
160.2
kuta ityata āha-ekībhavati na paśyatītyāhurekībhavati na jighratītyāhurekībhavati na rasayata ityāhurekībhavati na vadatītyāhurekībhavati na śṛṇotītyāhurekībhavati na manuta ityāhurekībhavati na spṛśatītyāhurekībhavati na vijānātītyāhuḥ
tasya haitasya hṛdayasyāgraṃ pradyotate tena pradyotenaiṣa ātmā
niṣkrāmati | cakṣuṣo vā mūrdhno vā'nyebhyo vā śarīradeśebhyastamutkrāmantaṃ prāṇo'nūtkrāmati prāṇamanūtkrāmantam̐
sarve prāṇā anūtkrāmanti | savijñāno bhavati savijñānamevānvavakrāmati | taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete pūrvaprajñā ca
160.3
tadyathā tṛṇajalāyukā tṛṇasyāntaṃ gatvānyamākramamākramyā''tmānamupasaṃharatyevamevāyamātmedaṃ śarīraṃ nihatyāvidyāṃ
gamayitvānyamākramamākramyā''tmānamupasaṃharati
160.4
tadyathā peśaskārī peśaso mātrāmapādāyānyannavataraṃ kalyāṇataraṃॅrūpaṃ tanuta evamevāyamātmedaṃॅ śarīraṃ nihatyāvidyāṃ gamayitvānyannavataraṃ kalyāṇataraṃॅ rūpaṃ kurute| pitryaṃ vā gāndharvaṃ
vā daivaṃ vā prājāpatyaṃ vā brāhmaṃ vā'nyeṣāṃ vā bhūtānām
160.5
sa vā ayamātmā brahma vijñānamayo manomayaḥ prāṇamayaścakṣurmayaḥ śrotramayaḥ| pṛthivīmaya āpomayo vāyumaya
ākāśamayastejomayo'tejomayaḥ kāmamayo'kāmamayaḥ
krodhamayo'krodhamayo dharmamayo'dharmamayaḥ sarvamayastadyadetadidaṃmayo'domaya iti| yathākārī yathācārī tathā bhavati
sādhukārī sādhurbhavati pāpakārī pāpo bhavati| puṇyaḥ
puṇyena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpena| atho khalvāhuḥ
kāmamaya evāyaṃ puruṣa iti| sa yathākāmo bhavati yatkraturbhavati tatkarma kurute yatkarma kurute| tadabhisampadyate
160.5-2
mayaḥ san yathākāmo yādṛśakāmaviroveṇa yukto bhavati tattāddarāḥ kraturadhyavasāyaḥ kriyāhetubhūto'sya bhavati| yatkraturyādṛśakarmavipayeṇa kratunā
yukto bhavati tatkarma tādṛśaṃ karma kurute| yatkarma yādṛśaṃ karma kurute
tadabhisaṃpadyate tadīyaṃ phalaṃ prāpnotītyarthaḥ
160.6
tadeṣa śloko bhavati-tadeva saktaḥ saha karmaṇaiti liṅgaṃ mano
yatra niṣaktamasya| prāpyāntaṃ karmaṇastasya yatkiñceha karotyayam
tasmāllokāt punaraityasmai lokāya karmaṇa iti nu kāmayamāno'thākāmayamāno yo'kāmo niṣkāma āptakāma ātmakāmo na
tasya prāṇā utkrāmanti brahmaiva san brahmāpyeti
160.7
tadeṣa śloko bhavati—yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya
hṛdi śritāḥ | atha martyo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnuta
iti | tadyathā'hinirvyayanī valmīke mṛtā pratyastā śayītaitramevedaṃ śarīraṃ śete'thāyamaśarīro'mṛtaḥ prāṇo brahmaiva
teja eva | so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmīti hovāca janako
vaidehaḥ
160.7-2
liṅgaṃ sahasradānamityabhiprāyajñā śrutirāha--so'hamiti| so'hamitthaṃ
vimocitavate bhagavate sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ
160.9
tasmim̐śchuklamuta nīlamāhuḥ piṅgalaṃ haritaṃ lohitaṃ ca| eṣa
panthā brahmaṇā hānuvittastenaiti brahmavidupayaktaijasaśca
160.10
andhaṃ tamaḥ praviśanti ye'vidyāmupāsate
tato bhūya iva te tamo ya u vidyāyāṃ ratāḥ
160.11
anandā nāma te lokā andhena tamasā''vṛtāḥ
tām̐ste pretyābhigacchantyavidvām̐so'budho janāḥ
160.12
ātmānaṃ cedvijānīyādayamasmīti pūruṣaḥ
kimicchan kasya kāmāya śarīramanusaṃjvaret
160.13
yasyānuvittaḥ pratibuddha ātmāsminsandehe gahane praviṣṭaḥ
sa viśvakṛtsa hi sarvasya kartā tasya lokaḥ sa u loka eva
160.14
ihaiva santo'tha vidmastadvayaṃ na cedavedirmahatī vinaṣṭiḥ
ye tadviduramṛtāste bhavantyathetare duḥkhamevāpiyanti
160.15
yadaitamanupaśyatyātmānaṃ devamañjasā
īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate
160.16
yasmādarvāksaṃvatsaro'hobhiḥ parivartate
taddevā jyotiṣāṃ jyotirāyurhopāsate'mṛtam
160.17
yasminpañca pañcajanā ākāśaśca pratiṣṭhitaḥ
tameva manya ātmānaṃ vidvān brahyāmṛto'mṛtam
160.18
prāṇasya prāṇamuta cakṣuścakṣuruta śrotrasya śrotraṃ manaso mano viduḥ
te nicikyurbrahma purāṇamagryam
160.19
manasaivānudraṣṭavyaṃ neha nānāsti kiñcana
mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati
160.20
ekadhaivānudraṣṭavyametadaprameyaṃ dhruvam| virajaḥ para ākāśādaja ātmā mahān dhruvaḥ
160.21
tameva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ| nānudhyāyādbahūñchabdān vāco viglāpanaṃ hi tat|| iti
160.22
sa vā eṣa mahānaja ātmā yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu ya
eṣo'ntarhṛdaya ākāśastasmiñchete | sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ sarvasyādhipatiḥ | sa na sādhunā karmaṇā bhūyānno
evāsādhunā kanīyāneṣa sarveśvara eṣa bhūtādhipatireṣa bhūtapāla eṣa seturvidharaṇa eṣāṃ lokānāmasaṃbhedāya | tametaṃ
vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasā'nāśakena | etameva viditvā munirbhavatyetameva pravrājino
lokamicchantaḥ pravrajanti | etaddha sma vai tatpūrve vidvām̐saḥ
prajāṃ na kāmayante | kiṃ prajayā kariṣyāmo yeṣāṃ no'yamātmā'yaṃ loka iti | te ha sma putraiṣaṇāyāśca vittaiṣaṇāyāśca
lokaiṣaṇāyāśca vyutthāyātha bhikṣācaryaṃ caranti | yā hyeva
putraiṣaṇā sā vittaiṣaṇā yā vittaiṣaṇā sā lokaiṣaṇā | ubhe hyete
eṣaṇe eva bhavataḥ | sa eṣa neti netyātmā'gṛhyo na hi
gṛhyate'śīryo na hi śīryate'saṅgo na hi sajyate'sito na
vyathate na riṣyatyetamu haivaite na tarata ityataḥ pāpamakaravamityataḥ kalyāṇamakaravamiti ubhe u haivaiṣa ete tarati
nainaṃ kṛtākṛte tapataḥ
160.23
tadetadṛcābhyuktam—eṣa nityo mahimā brāhmaṇasya na
vardhate karmaṇā no kanīyān | tasyaiva syātpadavittaṃ viditvā
na lipyate karmaṇā pāpakeneti | tasmādevaṃvicchānto dānta
uparatastitikṣuḥ samāhito bhūtvā''tmanyevā''tmānaṃ paśyati
sarvamātmānaṃ paśyati | naina pāpmā tarati sarvaṃ pāpmānaṃ
tarati | nainaṃ pāpmā tapati sarvaṃ pāpmānaṃ tapati | vipāpo
virajo'vicikitso brāhmaṇo bhavati | eṣa brahmalokaḥ
samrāḍenaṃ prāpito'sīti hovāca yājñavalkyaḥ | so'haṃ
bhagavate videhāndadāmi māṃ cāpi saha dāsyāyeti
160.24
sa vā eṣa mahānaja ātmā'nnādo vasudāno vindate vasu ya evaṃ veda
160.25
sa vā eṣa mahānaja ātmājaro'maro'mṛto'bhayo brahma| abhayaṃ vai brahma| abhayaṃ hi vai brahma bhavati ya evaṃ veda