Kaushitaki Upanishad 1.2
Kauṣītakyupaniṣaddīpikā (Śaṅkarānanda) 1.2
- Language
- Sanskrit
1.2.1
vicakṣaṇaḥ ko nāmāhamasmi bhavāmi| evamukte vakṣyamāṇādhyāyadvayokte ātmanyupadiṣṭe punaḥ ko'sīti pṛṣṭe śiṣya āha tvaṃ mamopadeṣṭā prāṇaprajñātmāvasthātrayātītaḥ saguṇatvena paryaṅke samāsīnaḥ asmi bhavāmi| vicakṣaṇāddūtoḥ pañcadaśātmahatātpitṛmataḥ ābhṛtaṃ reto yattanmā he devāḥ puṃsi karttari preritavantaḥ | tataḥ puṃsā karttā nimittena mātaryyapi māṃ secitavantaḥ| dvādaśatrayodaśena pitrā aikyaṃ gata āsaṃ saṃvatsare| dvādaśatrayodaśa upamāsastadvide pratitadvide jāye upanāyamāno vartta iti yataḥ tato me'martyāya brahmajñānaparipūrttyarthamamṛtarūpamāyurābharadhvaṃ| yasmādevaṃ jānāmo devān prārthaye tena satyena tena tapasā ṛturasmyārtavo'smīti sambandhaḥ| vicakṣaṇādityārabhyābharadhvamityantaṃ hetvarthaṃ upodghātamayena, ato na vyadhikaraṇatvaśaṅkāpi| prārthanāyāmapiśabdato labhyamānānāmṛtūnāṃ vā prārthanā| asmin pakṣe tvevaṃ vyākhyeyo mantraḥ, he vicakṣaṇā he ṛtavaḥ yato'haṃ brahmajñānārthī tanme māṃ he ṛtavo he martyavo mṛtyuhetavaḥ| samānamanyaddevapakṣe| ityanena prakāreṇa, pratibrūyādityanvayaḥ| taṃ vicakṣaṇādādi tvamasītyantaṃ bruvāṇaṃ narakādiva candramaso'pi bhotaṃ brahmavidamatisṛjate saṃsārādatītyotpādayati brahmavidyayā vimocayatītyarthaḥ |
1.2.2
saḥ saguṇabrahmavityarthyaṅgādyanyatamavidyāvān prāṇaprayāṇasamaye prājñenātmanaikībhūto hṛdayāgrapradyotanena pradarśitasuṣumnādvāraḥ, etaṃ vakṣyamāṇaṃ devayānaṃ devairarcirādibhiruhyamānenopāsakena prāpyata iti devayānastaṃ panthānaṃ mārgamāpadya suṣumnādvārā mūrddhānaṃ bhittvā nirgataḥ prāpya prathamamagnilokaṃ, agre devayānamārgopakrame saguṇabrahmavido nayatītyagniḥ sa cāsau lokaḥ prakāśaścāgnilokaḥ, tamarcirabhimāninīṃ devatāmityarthaḥ, āgacchati prāpnoti | tataḥ aharāpūryyamāṇapacodagayanaṣaṇmāsasaṃvatsaradevalokābhimāninīrdevatā yathākrameṇa prāpyānantaraṃ saḥ prāptadevaloko vāyulokaṃ vāyudevatāṃ | āgacchatītyetat vakṣyamāṇeṣvapyanuṣajyate | sa vāyulokāt prāptādityacandravidyulloko vidyullokādamānavena puruṣeṇa nīyamāno varuṇalokaṃ varuṇadevatāṃ | sa vāyudattarathacakracchidropamamārge vāyulokādanantaraṃ ādityalokamādityadevatāṃ ḍambarākāśasamānamārgadātrīṃ candramasaḥ pūrvvabhāvinīṃ | sa amānavena puruṣeṇa nīyamānaḥ varuṇāt prāptasahāyako varuṇalokādanantaramindralokamindradevatāṃ | saḥ prāptendrasahāyakastataḥ prajāpatilokaṃ prajāpatidevatāṃ virāḍrūpāṃ | sa
1.2.3
prāptavirāṭsahāyakaḥ tataḥ brahmalokaṃ hiraṇyagarbhalokaṃ śramānavapuruṣaikagamyaṃ | taṃ brahmalokaṃ varṇayati | tasya amānavapuruṣanayanena prāptasya, ha śāstraprasiddhasya, vai brahmavidbhiḥ smaryyamāṇasya, etasya pratyakṣasyaiva prakṛtatvena brahmalokasya hiraṇyagarbhanivāsasya āro hradaḥ prathamaṃ brahmalokapraveśe brahmalokamārganirodhakaḥ samudraśatasamānagāmbhīryyo'jasramīlajjalo'ribhiḥ kāmakrodhādibhirviracitatvenāra dūtināmā hradaḥ | tasyetyādi vakṣyamāṇeṣvapyanuvarttate | ārahradasya parapāre varttamānāḥ muhūrttā ghaṭikādayakālābhimānino devāḥ | tānvibhinaṣṭi yeṣṭihāḥ †yā brahmaprāpyāṃ dṛṣṭiriṣṭaṃ brahmalokānukūlamupāsanaṃ kāmakrodhādipravṛttyutpādanena ghnantīti yeṣṭihāḥ, vijarā nadī vigatā jarā yaddarśanādinā seyamupāsanakriyaiva tannāmrī nadī | ilyo vṛkṣaḥ ilā pṛthivī tadrūpatvena ilya dūtināmā taruḥ, yamanyacāśvatthaḥ somasavana dūtyācakṣate | sālajyaṃ saṃsthānaṃ sālavṛkṣasamānā jyā dhanuṣāṃ guṇā dvava vastu yatropatīraṃ tatsālajyaṃ saṃsthānaṃ, anekaśūrasevyamānārāmavāpīkūpataḍāgasaridādivividhajalaparipūrṇamityarthaḥ, saṃsthānamanekajananivāsa rūpaṃ pattanamityarthaḥ, aparājitamāyatanaṃ na kenacitparājitamaneka-
1.2.4
sūryyasamānatvenetyaparājitaṃ brahmaṇo nivāsasthalaṃ hiraṇyagarbhasya rājamandiramityarthaḥ | tasminnaparājitanāmryāyatana indraprajāpatī stanayitnuyajñatvena upalakṣitau vāyvākāśau indraprajāpatināmānau dvāragopau dvārarakṣakau dvārasthāvityarthaḥ, vibhupramitaṃ atyantamabhyadhikaṃ ahaṅkārasvarūpaṃ ahamityeva sāmānyena pramitaṃ vibhupramitaṃ, brahmaṇaḥ sabhāsthalametannāma| vicakṣaṇāsandī vicakṣaṇā kuśalā buddhimaṃhattattvamityādiśabdābhidheyā āsandī sabhāmadhye vediḥ| amitaujāḥ paryyaṅkaḥ amitamaparimitaṃ prāṇasaṃvādādau prasiddhamojo balaṃ yasya so'yamamitaujāḥ prāṇaḥ paryyaṅkaḥ brahmaṇa āsanabhūto mañcakaḥ siṃhāsanaṃ | priyā ca mānasī manasaḥ kāraṇabhūtā prakṛtirmanogatāhlādakāriṇī bhāryā cakārastasyā alaṅkaraṇādikamapi saivetyetadarthaḥ | pratirūpā ca cākṣuṣī cakṣuḥprakṛtibhūtā taijasī pratirūpā praticchāyā, cakāraḥ pratirūpālaṅkaraṇāderapi cākṣuṣīlasaṅgrahārthaḥ| puṣpāṇyādāyāvayatau vai ca jagāni jaganti caturvidhāni bhūtāni salokasaṃsthānāni puṣpāṇi kusumāni vai prasiddhāni puṣpasamānadharmatvena na kevalaṃ puṣpāṇi jagāni kintu āvayatau ca ā samantāt tantusantānena niṣpāditau paṭāvapyācchādanaparidhānarūpau, anayo-
Linked texts (1)
- Kauṣītakibrāhmaṇopaniṣad — Sanskrit