Kauṣītaki Upaniṣad 1.3
Kauṣītakyupaniṣaddīpikā (Śaṅkarānanda) 1.3
- Language
- Sanskrit
1.3.1
rapi bhūtaiḥ saṅkocavikāśādisāmānyamavagantavyaṃ | ambāścāmbāyavīścāpsarasaḥ, ambā jagajjananyaḥ śrutayaḥ | ambāyavo na vidyate 'mbo'bhyadhiko'yavaśca nyūno yāsāṃ tāḥ ambāyavāḥ buddhayaḥ | ambāyavā eva ambāyavyaḥ śrutibuddhayaḥ | apsarasaḥ sādhāraṇyo yoṣitaḥ | cakārāvubhayorapi pratyekamapsarastvayogārthau | ambayā nadyaḥ ambamambakaṃ locanaṃ brahmajñānaṃ yāntītyambayāḥ upāsanāḥ nadyo vārāṃ pravāhadhāriṇyaḥ purāyatanādivāsilokabhogyāḥ| tamuktaṃ brahmalokaṃ āro hṛda ityādinā ambayā nadya ityantena itthaṃvid uktena prakāreṇa vakṣyamāṇena vā paryyaṅkasthabrahmavit āgacchati samantātprāpnoti | tamamānavena puruṣeṇānīyamānamuddiśya brahmā hiraṇyagarbha āha brūte svaparicārakān apsarasaśca | brahmoktimāha abhidhāvata paryyaṅkavidyāvidaṃ samantataḥ sammukhaṃ dhāvata gacchata mama yaśasā madīyakīrtyā, mamārhaṃ sambhāraṃ svīkṛtya matpratipattyā pūjāṃ kurutetyarthaḥ | nanu bhavānajaro'yaṃ bhavato viparītataḥ kathaṃ bhavataḥ pūjāmarhatītyata āha | vijarāṃ jarāhāriṇīṃ sārthakanāmadhāriṇīṃ vai prasiddhāsamasadādīnāṃ ayaṃ paryyaṅkavidyāvit nadīṃ sindhuṃ prāpadavāpaḥ| na vai naiva ayaṃ prāptavijaraḥ jariṣyati vayohāṇimavāpsyati ityanena prakāreṇāhetyanvayaḥ |
1.3.2
evaṃ brahmaṇa uktamantaraṃ anekabrahmasabhājanaiḥ samaṃ taṃ brahmalokamāgataṃ paryaṅkavidyāvidaṃ pañcaśatāni pañcaśatasaṅkhyākāni apsarasāṃ rūpayauvanasampannānāṃ manoramāṇāṃ stanajaghanabhāravamrīkṛtamadhyadeśānāṃ madanamadamomuhyamānadigantarāṇāṃ sādhāraṇastrīṇāṃ pratidhāvanti sammukhaṃ āgacchanti taddarśanalālasānāṃ | saṃvibhāgena sambhārānāha, śataṃ śatasaṅkhyākāḥ mālyahastāḥ anekavarṇavicitragandhapuṣpadāmakarāḥ, śataṃ śatasaṅkhyākāḥ āñjanahastāḥ añjanopayogidravyamāñjanaṃ karpūrakastūrīkaṅkolakatailādikarāḥ, śataṃ śatasaṅkhyākāḥ cūrṇahastāḥ haridrākesarakuṅkumacandanādicūrṇakarāḥ, śataṃ śatasaṅkhyākāḥ vāsohastāḥ vividhadukūlādikarāḥ, śataṃ śatasaṅkhyākāḥ phalahastāḥ vividhābharaṇahastāḥ, taṃ anuttīrṇārahradaṃ prāptabrahmalokaṃ brahmālaṅkāreṇālaṅkurvanti hiraṇyagarbhayogyema maṇḍanena maṇḍayanti | sa paryaṅkavidyāvidapsarobhirbrahmālaṅkāreṇālaṅkṛtaḥ spaṣṭaṃ brahmavidvān hiraṇyagarbhajñānavān brahmaivābhipreti hiraṇyarbharūpameva sarvataḥ prāpnoti, na tvanyat | brahmaprāptau kramamāha, sa prāptabrahmaloko'psarobhirbrahmālaṅkāreṇālaṅkṛtaḥ, tābhiḥ sabhājanaiśca saha āgacchati
1.3.3
pnotyāraṃ hṛdaṃ āranāmānaṃ hṛdaṃ, taṃ āraṃ hṛdaṃ manasā nāvādyanapekṣaḥ kevalenāntaḥkaraṇenātyeti atītya gacchati | yuktaṃ hyetat | na hyāraḥ kāmakrodhādivṛttibhedaḥ svātikramaṇe manovyatiriktaṃ sādhanāntaramapekṣate | ye hi brahmavidyāśūnyāsteṣāmanarthamāha, taṃ āraṃ hṛdaṃ itvā kenacit karmaṇā prāpya sampratividaḥ ātmanaḥ pratikūlaṃ vaiṣayikaṃ sukhaṃ tatsamyaktvenānukūlatvena jānantīti sampratividaḥ ajñā ityarthaḥ, majjanti bhinnanaukā dūva samudre pānthāḥ apunaruddhāraṃ magnā bhavanti | so'tikrāntārahṛda āgacchati prāpnoti muhūrttān yeṣṭihān yeṣṭihetināmakān muhūrttān | te muhūrttāḥ kāmakrodhādivṛttyutpādakāḥ asmānmanasātikrāntāt apadravanti apagacchanti svaprāṇaparīpsavo hatahiraṇyakaśipornṛsiṃhādiva vipracittiprabhṛtayaḥ | saḥ svadarśanenāpadrāvitamuhūrttaḥ āgacchati prāpnoti vijarāṃ nadīṃ vijareti nāgnīṃ nadīṃ | tāṃ vijarāṃ nadīṃ manasaiva sādhanāntaranirapekṣeṇāntaḥkaraṇenaiva pratyeti atigacchatyeva, na tu ārahradottāravanmuhūrttādidrāvaṇaṃ kiñcitkaroti | nanu sukṛtamapyasti sahāyamasya vijarottāra ityata āha, tacca śarīraparityāgāvasare upāsyamānasākṣātkāṟāvasare vā sukṛ-
1.3.4
taduṣkṛte puṇyapāpe dhunute vā aśva dūva romāṇi kampanena sukṛtaduṣkṛtayoḥ paripākajñānena parityajati | nanu sukṛtaduṣkṛtayoḥ satoḥ kathaṃ parityāga ityāśaṅkya yathāgninā satāṃ kāṣṭhānāṃ dāhastatheti paramaṃ parihāraṃ parityajya prasaṅgāt brahmaviduṣi prītidveṣayoḥ phalaṃ vivakṣurbrahmavidyāṃ stauti, tasya brahmaviduṣaḥ śatrumitrādisamabuddheḥ priyāḥ prītiṃ kurvāṇāḥ jñātayaḥ jñātyupalakṣitā manuṣyāḥ sukṛtaṃ puṇyamupayanti prāpnuvanti viṣṇoriva priyāḥ, apriyā brahmaviduṣi dveṣaṃ kurvāṇā duṣkṛtaṃ pāpaṃ upayantītyanuvarttate | nanu idamaticitraṃ yo hi yatkaroti na sa tatprāpnotītyāśaṅkya dṛṣṭāntena samādhānamāha, tattacca kārayiturlepe, yathā dṛṣṭānte | ayaṃ dṛṣṭāntaḥ, rathena nimittabhūtena karaṇena vā dhāvayan bhūmau prerayan rathacakre rathāṅge paryavekṣeta bhūmau saṃyogavibhāgaphalavatī rathacakre samantādavalokayeta, natu tatphalaṃ prāpnuyāt | evamanena prakāreṇāntaḥkaraṇaśarīrādikṛtādṛṣṭanimittaṃ pravarttamāne ahorātre rātryahanī paryavekṣate samantādavalokayati, evaṃ yathā rātryahanī paryavekṣeta tathā sukṛtaduṣkṛte puṇyapāpe | na kevalaṃ te eva api tu sarvāṇi ca dvandvāni kāyā-
Linked texts (1)
- Kauṣītakibrāhmaṇopaniṣad — Sanskrit