<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.kausitaki!sankarananda.1.7 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Upaniṣads](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad) › [Principal (early) Upaniṣads](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya) › [Kauṣītakibrāhmaṇopaniṣad](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.kausitaki) › [Kaushitakyupanishaddipika (Shankarananda)](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.kausitaki!sankarananda) › 1.7

# Kauṣītaki Upaniṣad 1.7

Kauṣītakyupaniṣaddīpikā (Śaṅkarānanda) 1.7

- **Language:** Sanskrit

### [1.7.1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.kausitaki!sankarananda.1.7.1)

brahmoktimāha, āpaḥ apśabdābhidheyānyappradhānāni pañcīkṛtapañcamahābhūtāni sabhautikāni, vai prasiddhāni lokavedayoḥ, khalu niścitamanupacaritamityarthaḥ, me mama sarvasraṣṭurhiraṇyagarbhasya parabrahmābhinnasya, hi yasmāt āpo mama tasmādasau mamāyo madīyo'nekakoṭiyojanavistīrṇaḥ sarvasukhabhūmiḥ ayaṃ pratyakṣo mannivāsaḥ te tava mamopāsakasya madabhinnasya loko brahmalokaḥ, yāvanmadīyaṃ tāvattvadīyamityarthaḥ, ityanena prakāreṇa tamāhetyanvayaḥ | idānīmuktopāsanasya phalaṃ saṃkṣepeṇa śrutirāha yā śāstraikavedyā āpa ityādinā prastutā yā prasiddhā brahmavidāṃ brahmaṇaḥ paryaṅkasthasya hiraṇyagarbhasya jitirjayurūpā sarvātiśāyitvamityarthaḥ, yā prasiddhā vyaṣṭirvyāptiḥ sarvātmakatvamityarthaḥ, tāmuktaṃ jitiṃ jayarūpāṃ jayati svādhīnāṃ karoti tāmuktāṃ vyaṣṭiṃ vyāptiṃ vyaśnute vyāpnoti| vyāptāramāha yaḥ prasiddhaḥ upāsakaḥ evaṃ veda uktena prakāreṇa paryaṅkasthaṃ brahmopāste, ya evaṃ veda vyākhyātaṃ| vākyābhyāso'dhyāyaparisamāptyarthaḥ | iti śrīmacchaṅkarānandabhagavataḥ kṛtau kauṣītakibrāhmaṇopaniṣaddīpikāyāṃ prathamo'dhyāyaḥ samāptaḥ || ||

### [1.7.2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.kausitaki!sankarananda.1.7.2)

prathame'dhyāye paryaṅkavidyoktā tatra coktaṃ sa āgacchatyamitaujasaṃ paryaṅkaṃ sa prāṇa ityādinā prāṇasya mahāprabhāvatvaṃ | upāsakaśca mandamadhyamottamabhedena trividhaḥ, tatra yaḥ sakṛduktaṃ sopapattikaṃ gṛhṇāti sa uttamaḥ, yastu anekaśa ucyamānamātmānaṃ guruṃ ca saṃkleśya gṛhṇāti sa mandaḥ, yastu guruktaṃ gṛhṇan svacittaṃ niroḍumaśaktaḥ sa madhyamaḥ| sa tu guruṇoktasya vānyasya vā upadeśena cittadhairyyaṃ vividhairvaidikairupāyairnetavya iti nyāyamāśrayantī bhagavatī śrutiḥ prāṇopāsanaṃ cittasthairyyakaramanekaphalakalpadrumarūpaṃ tadidañca vāhyādhyātmikakarmāṇi vividhaphalāni vaktuṃ dvitīyamadhyāyamārabhate| tatra prāṇe brahmetyupāsanaṃ vivakṣuḥ prasiddharṣermatamāha| prāṇo yo'yamāsye'ntaḥ pañcavṛttiḥ brahma satyajñānānandādirūpaṃ jagatkāraṇaṃ| iti ha smāha, ha aitihye sma prasiddhau ityāha evamuktavān kauṣītakiḥ | ku kutsitaṃ nindyaṃ heyamityarthaḥ, śītaṃ śītaṃ śītalaṃ sāṃsārikaṃ sukhaṃ yasya sa kuṣīta eva kuṣītakaḥ tasyāpatyaṃ kauṣītakiḥ| nanu brahma mahārājaupacārārhaṃ prāṇastu na tathetyāśaṅkaya prāṇe'pi mahārājacihnāni kānicitsampādayati, tasya uktasya, ha prasiddhasya, vai smaryyamāṇasya, etasya pratyakṣasyaiva mukhavile vartamānasya prāṇasya pañcavṛtteḥ, brahmaṇaḥ brahmābhinnasya

### [1.7.3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.kausitaki!sankarananda.1.7.3)

manaḥ saṅkalpavikalpātmakamantaḥkaraṇaṃ dūtaṃ mahārājasyeva sandhivigrahakāribhṛtyavadvarttamānaṃ| vāk tālvādisthānasthamindriyaṃ pariveṣṭrī pariveṣaṇasya kartrī mahārājasya viśvāsanīyā yoṣidiva | cakṣuḥ rūpopalabdhikaraṇamindriyaṃ goptṛ gotṛśabdavācyānāmindriyāṇāṃ rakṣakaṃ mahārājasyeva gorbhumeḥ rakṣako mantrī | śrocaṃ śabdopalabdhikaraṇaṃ saṃśrāvayitṛ samyak śravaṇakārakaṃ pratīhārarūpaṃ | tasmai vā etasmai prāṇāya brahmaṇe kṛtaṃ vyākhyānaṃ, hakāraṣaṣṭhyorabhāvo viśeṣaḥ | atra caturthī tu balimabdayogāthā | etā uktā manaśyādyāḥ sarvā nikhilā devatā devatāśabdavācyāḥ ayācamānāya idaṃ mahyamāharantviti prārthanāmakūrvāṇāya baliṃ garbhadāsā dūva rājñaḥ karamapekṣitamarthajātamityarthaḥ, haranti āharanti arpayantītyarthaḥ | tatho eva api tathaiva na tvanyathā, asmai prāṇopāsakāya sarvāṇi nikhalāni bhūtāni sthirajaṅgamāni ayācamānāyaiva dūdaṃ me prayacchantu dūti prārthanāmakūrvāṇāyaiva na tu kurvāṇāyāpi, baliṃ haranti vyākhyātaṃ | asmai dūti ca

### [1.7.4](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.kausitaki!sankarananda.1.7.4)

uktamuktamāha, yaḥ prasiddha upāptakaḥ evaṃ veda uktena prakāreṇa upāste tasya prāṇasya brahmaṇo mano dūtamityādinopāsakasya upaniṣadrahasyavrataṃ na yācet prāṇātyaye'pi yājñāṃ na kuryāt | iti upaniṣatkathanasamāptyarthaḥ | ayājñāyāṃ dṛṣṭāntamāha, tat tatrāyājñāyāṃ dṛṣṭāntaḥ, yathā dṛṣṭānte grāmaṃ brāhmaṇādisamākīrṇaṃ deśaviśeṣaṃ bhikṣitvā bhikṣārthaṃ pratigṛhaṃ gatvā alabdhvā ekamapi sikthamaprāpya upaviśet tato bhikṣāprāptau nirāśaḥ sannupaveśanaṃ kuryāt tadaprāptau sañjātakrodhaḥ, evaṃ saṅkalpavān | bhikṣukasya saṅkalpamāha, nāhamato dattamaśnīyāāmanena grāmeṇa militenāmilitena vā dattaṃ samarpitaṃ nāśnīyāmahaṃ bhojanaṃ na karavāṇi ahaṃ bhikṣukaḥ | ityanena prakāreṇa saṅkalpe vartamāne'smin, ya evādāhvalena prasiddhāsta eva na tvanye, enaṃ khasmādaprāptabhikṣaṃ svebhyo vigataspṛhaṃ ye purastāt pūrvamasmāt saṅkalpāt pratyācakṣīran gacchāsmatto na dāsyāma iti nirākaraṇaṃ kuryuḥ, ta eva pratyākhyātāra eva na tvanye enamayācakaṃ tanmukhāvalokanaparāṅmukhamupamantrayante upamantraṇaṃ

## Linked texts (1)

- [Kauṣītakibrāhmaṇopaniṣad](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.kausitaki.1.7.29) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.kausitaki!sankarananda.1.7](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.kausitaki!sankarananda.1.7) · Pramāṇa
