Kauṣītaki Upaniṣad 2.14
Kauṣītakyupaniṣaddīpikā (Śaṅkarānanda) 2.14
- Language
- Sanskrit
2.14.1
bhimānādutkrāmati uttiṣṭhati śarīrābhimānaṃ parityajatītyarthaḥ| sa vāyupratiṣṭha ākāśātmā svareti vyākhyātaṃ | upāsakasyaikatvādekavacanaṃ viśeṣaḥ | evaṃ prāṇo brahmetyupāsanaṃ khyāta tti tatphalamāha, khaḥ khargaṃ prāṇaṃ brahmajñānotpādanadvārā'nandātmānaṃ ceti | svaretītyetaddyākaroti, sa upāsakastadbhavati uktaṃ prāṇakharūpaṃ bhavati| tacchabdārthamāha, yatra yasmin prāṇasvarūpe ete devāḥ ete vāgādayo'gnyādyātmakā devaśabdābhidheyāḥ | nanu vāgādīnāmagnyādyāptilakṣaṇamamṛtatvaṃ tatprāptau, upāsakasya punaḥ tatprāptau kiṃ syādityata āha, tatprāṇasvarūpaṃ prāpya avāpya tadamṛtaḥ tat sarvaparicchedaśūnyamamṛtatvaṃ yasya sa tadamṛto bhavati spaṣṭaṃ, yadamṛtāḥ yat prasiddhaṃ sarvaparicchedaśūnyamamṛtatvaṃ yeṣāṃ te yadamṛtā devā vāgādyāḥ | idānīṃ prāṇavidaḥ sampattikarmāha, atha prāṇopāsanānantaraṃ, yato yasmānmaraṇamavasaṃbhāvi asmātkāraṇāt, pitāputrīyaṃ pitrā putrāya dīyamānaṃ pitāputrīyaṃ, sampradānaṃ samyak pradīyate iti sampradānaṃ sampattikarmetyarthaḥ | iti cācakṣate
2.14.2
anenaiva prakāreṇa kathayanti | pitā putraṃ preṣyan kutaścinnimittān mariṣyāmīti niścityetyarthaḥ, pitā janakaḥ putramaurasaṃ tanayamāhvayati ākārayati samprattikarmārthaṃ | ākāraṇe itikartavyatāmāha, navaistṛṇairnavīnaiḥ kuśādibhistṛṇairagāraṃ saṃstīrya gṛhamācchādya agnimupasamādhāya tasmin gṛhe śrautaṃ smātaṃ vāgniṃ saṃsthāpya agneruttarataḥ pūrvato vā udakumbhaṃ sapātramupanidhāya toreṇa pūrṇaṃ kalaśaṃ vrīhipūrṇapātrasahitaṃ samīpe saṃsthāpya ahatena vāsasā sampracchannaḥ navīnena vastreṇa saṃvṛtaḥ, svayaṃ śvetaḥ śvetaḥ sitamālyāmbaradhara ityarthaḥ, etya āgatya āhvayatītyanvayaḥ, putre āgate tanaye upariṣṭāduparibhāge abhinipadyate sarvato nitarāṃ prāpnoti | abhinipadanetikartavyatāmāha, indriyaiścakṣurādibhiḥ svakīyairasya putrasya indriyāṇi cakṣurādīni saṃspṛśya samyak sparśanaṃ vidhāyābhinipadyata ityanvayaḥ | yadā pitā śete putro'bhinipadyata iti pāṭhāda-
2.14.3
nvayaḥ | pakṣāntaramāha, api vā athavā'sya putrasyābhimukhata eva sammukhata eva na tvanyathā, uparipadasya lokagarhitatvādityarthaḥ, āsīta upaviśet | athānantaramasmai putrāya samprayacchati samyak prayacchet vakṣyamāṇena vidhinā svavāgādīn dadyādityarthaḥ, vācaṃ vāgindriyaṃ me mama piturmumūrṣoḥ tvayi putre mamānṛṇyasya vidhātari dadhāni dhārayāṇi, ityanena prakāreṇa pitā janaka āheti śeṣaḥ | evaṃ pitrokte vācaṃ vāgindriyaṃ te tava piturmayi putre dadhe dhāraye ityanena prakāreṇa putrastanaya āheti śeṣaḥ | prāṇaṃ me tvayi dadhānīti pitā, prāṇaṃ te mayi dadha iti putraḥ| cakṣurme tvayi dadhānīti pitā, cakṣuste mayi dadha iti putraḥ | śrotraṃ me tvayi dadhānīti pitā, śrotraṃ te mayi dadha iti putraḥ | annarasān me tvayi dadhānīti pitā, annarasāṃste
2.14.4
mayi dadha iti putraḥ | karmāṇi me tvayi dadhānīti pitā, karmāṇi te mayi dadha iti putraḥ| sukhaduḥkhe me tvayi dadhānīti pitā, sukhaduḥkhe te mayi dadha iti putraḥ | ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ me tvayi dadhānīti pitā, ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ te mayi dadha iti putraḥ | ityāṃ me tvayi dadhānīti pitā, ityāṃ te mayi dadha iti putraḥ | dhiyo vijñātavyaṃ kāmāmme tvayi dadhānīti pitā, dhiyo vijñātavyaṃ kāmāṃste mayi dadha iti putraḥ | prāṇaṃ ghrāṇaṃ mukhācca prāṇaṃ | cakṣuḥśrotre spaṣṭe | adharasājhadhurādīn | pūrvaṃ karaṇagrahaṇaṃ, ita ārabhya viṣayagrahaṇaṃ, ubhayatra karaṇaviṣayayoḥ samarpaṇārthaṃ karmāṇi ādātavyāni| sukhaduḥkhe śarīropabhogye | ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ maithunasyāvasāne ānandastataḥ prāyatiḥ tataḥ prajātiḥ putrādyāḥ | ityā gatoḥ | dhiyo'ntaḥkaraṇavṛttīḥ, vijñātavyaṃ tāsāṃ viṣayaḥ | kāmānicchāviśeṣān | anyatratvapi paryāyeṣu vākparyāyavadyākhyeyaṃ | pāṭhāntaraṃ ityāṃ te mayi dadha
2.14.5
iti putra dūtyanantaraṃ mano me tvayi dadhāmīti pitā manaste mayi dadha iti putraḥ prajñāṃ me tvayi dadhāmīti pitā prajñāṃ te mayi dadha iti putra iti | yadyu vā upābhigadaḥ pratyekaṃ vaktumasamarthaḥ syātsamāsenaiva vadetprāṇāmme tvayi dadhāmīti pitā prāṇāṃste mayi dadha iti putra iti| athānantaraṃ dakṣiṇāvṛt| pituḥ pradakṣiṇaprakāreṇa prāṅ prācyāṃ diśi upaniṣkrāmati pituḥsamīpaddeśādbahirgacchati, taṃ putraṃ pitā janakaḥ anumantrayate paścāt sambodhya brūte | anumantraṇavākyamāha, yaśaḥ laukikī bandhujanādibhyaḥ kīrttiḥ, brahmavarcasaṃ brahmatejaḥ, annādyaṃ annañca tadādyañca annādyaṃ, kīrttiḥ śāstrīyaṃ yaśaḥ, tvā tvāṃ putraṃ juṣatāṃ sevatāmityanena prakāreṇānumantrayata ityanvayaḥ | atha etadanumantraṇānantaraṃ, itaraḥ putraḥ savyaṃ vāmaṃ aṃsaṃ bāhumūlaṃ svasyāmyavekṣate paścādavalokayate| avalokanaprakāramāha, pāṇinā kareṇāntardhāya vyavadhāya vasanāntena vā, vāśabdaḥ pūrveṇa sahacchāvikalpārthaḥ, pra-
Linked texts (1)
- Kauṣītakibrāhmaṇopaniṣad — Sanskrit