Pramāṇa · Search · About · API

Kauṣītaki Upaniṣad 2.5

Kauṣītakyupaniṣaddīpikā (Śaṅkarānanda) 2.5

Language
Sanskrit

2.5.1

tyarthaḥ | etadagnihotraṃ stotumanyaṃ nindati | atha pakṣāntare yāḥ prasiddhāḥ payodadhyādidravyasādhyā anyā vākprāṇāhutibhyāṃ vyatiriktā āhutayaḥ āsecamāntā devatāmuddiśya dravyatyāgāḥ, antavatyaḥ svarūpeṇa phalato'pi nāśavatyaḥ | tatra hetumāha tāḥ vākprāṇāhutibhyāmanyatvena prasiddhāḥ, karmamayyaḥ śarīravyāpārasādhyāḥ kṛtakāḥ phalataḥ svarūpataśca hi yasmāt tasmādantavatyo bhavanti spaṣṭaṃ | asyāgnihotrasya jñāne sarvasaṅgaparityāgalakṣaṇasanyāsamāha etaddha vai pūrve vidvāṃsaḥ ha prasiddhāḥ, vai smaryamāṇāḥ, pūrve'tītāḥ, etadvidvāṃso vāci agnau bhāṣaṇavyāpāravatyāṃ prāṇa ājyaṃ niḥśvāsocchvāsavyāpāraśūnyo hūyate, prāṇe cāgnau niḥśvāsocchvāsavyāpāravati vāgājyaṃ bhāṣaṇavyāpāraśūnyā hūyata ityetat jñānavantaḥ, agnihotraṃ na juhavāñcakruḥ agnihotrahomaṃ na kṛtavantaḥ sarvasaṅgaparityāgalakṣaṇaṃ sanyāsaṃ kṛtavanta ityarthaḥ | prāṇo vā ukthamiti kāṇvādigmākhāsṛkthaśabdasya prāṇe prasiddhatvāt tāṃ prasiddhamanurundhānā śrutiḥ prāṇamukthaśabdena nirdiśya tatra ṛgādidṛṣṭīrvidhātuṃ, asya brahmatve kauṣītakipaiṅgya-

2.5.2

vat śuṣkamṛṅgārasammatimāha, ukthaṃ ukthaśabdābhidheyaḥ prāṇaḥ brahmeti ha smāha vyākhyātaṃ śuṣkamṛṅgāraḥ etannāmā muniḥ| tat ukthaṃ ṛgiti ṛgbuddhyā upāsīta | yāvat prāṇa ṛgiti ṛgākāro bhavati tāvadvijātīyapratyayaśūnyaṃ sajātīyapratyayapravāhaṃ kurvīta | prāṇe ṛgbuddhau kṛtāyāṃ phalamāha sarvāṇi nikhilāni ha prasiddhāni asmai prāṇe ukthe ṛgbuddhikartre bhūtāni sthirajaṅgamāni śraiṣṭhyāya praśasyatamatvāya abhyarcyante sarvataḥ pūjāṃ kurvanti | tadyajurityupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāya yujyante | tatsāmetyupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāya sannamante | ṛgbuddhyā samatvaṃ yajuḥsāmabuddhyoḥ | yujyante udyuktāni bhavanti, sannamante samyak prahvībhūtāni bhavanti, anyat kṛtavyākhyānaṃ | ṛgyajuḥsāmnāñca pādabaddhāvivakṣitacchandaskapragītamantrātmakānāṃ prasiddhatvānna ṛgādipadasya vyākhyā kṛtā | tacchrīrityupāsīta tadyaśa ityupāsīta tatteja ityupāsīta | manuṣyādervibhūtiḥ śrīḥ, kīrtiryaśaḥ, bhāsvaraṃ prakāśādikāraṇaṃ jyotistejaḥ, vyākhyātamanyat | śrīyaśastejobuddhīnāṃ sadṛṣṭāntaṃ phalamāha, tattatra śrīyaśastejobuddhiṣu phale dṛṣṭāntaḥ,

2.5.3

yathā dṛṣṭānte, etadākarṇapūrṇaṃ guṇanibaddhapṛṣṭhaṃ pṛthutarasuvarṇapaṭṭikāvṛtasarvagātraṃ pṛthāputrasamadhanvikarasthaṃ vamadagnimaṇḍalagrarasamūhavṛṣṭikāraṃ dhanuḥ śastrāṇāṃ khaḍgapaṭṭiśatomaraśaktyṛṣṭigadābhindipālacakrachurikāyamadaṃṣṭrādīnāṃ śrīmattamamatiśayena vibhūtimat, na hyanyacchastraṃ dhanuṣvataḥ subhaṭasya vibhūtiṃ dadhāti dhanvī cetturagārūḍho jayatyeko'pi medinīmiti prasiddheḥ| yaśasvitamamatiśayena yaśaḥsampannaṃ, viśikhā iva rājante dhanuṣaḥ saguṇādiva| nirgatāḥ śastrasampātāḥ śūrāṇāṃ laghuyodhināmiti prasiddheḥ| tejasvitamamatiśayena tejaḥsampannaṃ yadyapi loheṣu śastreṣu tejasvitamatvaṃ prasiddhaṃ tathāpi samprahārāvasare'nyānyapagatasauvarṇādyāvaraṇāni bhavanti, dhanustu tasminnapyavasare suvarṇamaṇiratnādiyuktamiti tejasvitamaṃ, dhanvinasya śrīyaśastejāṃsi prasiddhāni pārthārderbhavanti spaṣṭaṃ| tatho evaṃ u api dhanurvedaiva na tvanyathā evaṃ viṃdān prāṇaḥ śrīyaśastejobuddhīnāmāsannanamiti jānan, śrīyaśastejobuddhirūpāsaka ityarthaḥ | sarveṣāṃ bhūtānāṃ nikhilānāṃ sthirajaṅgamānāṃ madhye śrīmattamo yaśasvitamastejasvitamo bhavati spaṣṭaṃ| idānīṃ trayīvidyānāṃ kṛtasaṃsāraphalāntarvartināmapi prāṇavijñānaṃ mokṣasādhanamityāha

2.5.4

tamukthaśabdābhidheyaṃ ṛgādibuddhyālamvanaṃ etaṃ mukhavinnāntarvartamānaṃ pratyakṣamiva aiṣṭakaṃ iṣṭakāsambandhirūpamaiṣṭakaṃ karmamayaṃ karmasvarūpamātmānamadhvaryuśabdapratyayālambanaṃ adhvaryuṛtvigviśeṣaḥ prāṇabuddhyā saṃskaroti saṃskāraṃ karoti yoṣitamivāgnibuddhyā | ayamarthaḥ yo'yamiṣṭakāsu cito'gniḥ karmasādhanaḥ so'pi prāṇātmaka eva prāṇasya ṛgātmakatvāt, ayañca ṛgādisādhyakarmaniṣpādakaḥ, ahañca tata ṛgātmakaḥ sarvātmā prāṇo 'hamasmi ayamagniśca madātmakaḥ ityātmānaṃ saṃskarotīti | tasmin prāṇabuddhyā saṃskṛte'gnyabhinne ātmani yajurmayaṃ yajuḥsādhyaṃ karmavitānaṃ kuvinda iva pravayati prakarṣeṇa karmamantratantubhirvistārayati | yajurmaye yajuḥsādhye karmavitāne pravṛtte sati ādhārabhūte vā ṛṅmayaṃ ṛksādhyaṃ karmavitānaṃ pravayati hotā ṛtvigviśeṣaḥ | ṛṅmaye ṛksādhye karmaṇi pravṛtte satyādhārabhūte vā sāmamayaṃ sāmasādhyaṃ karmavitānaṃ pravayati udgātā ṛtvigviśeṣaḥ | sa adhvaryuḥ saṃskārahetuḥ prāṇaḥ, eṣa mukhavinnāntaḥsthaḥ sarvasya sarvasyā nikhilāyāstrayīvidyāyāḥ trayī ṛgyajuḥsāmarūpā yā saiva vidyā tasyā ātmā āpyāyaiḥ karttā śarīrasyeva jīvaḥ | uktena prakāreṇa uktamākhyānaṃ sṛṅkhayālikayāha eṣa u eva api mukhavinnāntaḥstha eva na tvanyaḥ, asyātmā asyā

Linked texts (1)