Pramāṇa · Search · About · API

Kauṣītaki Upaniṣad 2.7

Kauṣītakyupaniṣaddīpikā (Śaṅkarānanda) 2.7

Language
Sanskrit

2.7.1

namupatiṣṭheta samityādimantreṇa, saṃ samyagarthaḥ | vyākhyātamanyat | evaṃ trivāramādityasyārghyaṃ kurvataḥ phalamāha yatprasiddhaṃ dṛṣṭaphalamahorātrābhyāṃ ahani rātrau ca pāpaṃ karoti spaṣṭaṃ, saṃ tadṛṅkte tadaśāstrīyaṃ karma phalataḥ saṃvṛṅkte samyak parityajati pāpaphalaṃ na prāpnotītyarthaḥ | ekamidamupāsanaṃ karmātmakaṃ | idānīṃ dvitīyamāha, atha pūrvasmāt karmarūpādupāsanāt prakṛtādarthādagnirūpādādityādanantaraṃ karmarūpamupāsanāntaramādityasya bāhyaprāṇasya suṣumṇānāḍīrūpasomātmakaṃ māsi māsi pratimāsamabhyāsavalādāsaṃvatsaramiti niścīyate, amāvāsyāyāṃ amākhyaraṇo somasya nivāsadivase paścāccandramasamādityasya paścimabhāge suṣumṇākhye raśmau vartamānaṃ somaṃ dṛśyamānaṃ śāstrato'valokyamānamupatiṣṭheta vargeāddhargasaṃvargamantraiḥ udaye madhyāhne astamaye ca upasthānaṃ kuryāt, etayaiva yajñopavītamityādikayaiva na tvanyayā āvṛtā prakāreṇa | amāvāsyāyāṃ

2.7.2

vṛttāyāmiti pāṭhe dvitīyāyāṃ candrodaye iti vyākhyānaṃ | tatra viśeṣamāha haritatṛṇābhyāmaśuṣkābhyāṃ dūrvāṅkurābhyāṃ saha arghānantaraṃ vācaṃ yatta ityādimantrarūpāṃ pratyasyati candramasaṃ prati asyati kṣipati kṣipedityarthaḥ | vācaṃ mantrarūpāmaha yat prasiddhaṃ yoṣitāṃ stanamaṇḍalādhāraṃ te tava somātmikāyāḥ prakṛteḥ susīmaṃ śobhanamaryādāvat ādityātmakapuruṣasyaikadeśarūpaṃ hṛdayaṃ padmākāraṃ pañcacchidramadhomukhaṃ māṃsakhaṇḍaṃ hṛt tadayati gacchati yadānandātmasvarūpaṃ tat hṛdayaṃ adhicandramasi śritaṃ candramaṇḍalaṃ stanākāramadhikṛtya śritaṃ vartamānaṃ | tena uktena candramaṇḍalasaṃsthena hṛdayena hetunā amṛtatvasyānandaratiprajātirūpasya niratiśayānandābhivyaktihetutvena ca nirapekṣasya mokṣasya īśāne he niyantri māhaṃ pautramaghaṃ rudaṃ, ahaṃ somātmikā strī agnyātmakaḥ pumāniti jñātavān aghaṃ pāpaṃ nirupamaduḥkhakaraṃ putrasambandhi putrasya prākpradhvaṃsābhāvābhyāṃ śārīravyādhyādinā santatyadyabhāvena ca kṛtaṃ pautraṃ mā rudaṃ rodanaṃ mā kuryāṃ taveśānāyāḥ prasādta iti śeṣaḥ | iti mantraparisamāptyarthaḥ | mantre pāṭhāntaraṃ yanme susīmaṃ hṛdayaṃ divi candramasi śritaṃ manye'haṃ māṃ tadvidvāṃsaṃ māhaṃ putryamaghaṃ rudamiti | tadāhaṃ māṃ tasya candramaso vidvāṃsaṃ manya ityanvayaḥ |

2.7.3

na hāsmātpūrvāḥ prajāḥ praitīti | asmāduktaprakāriṇo ha prasiddhāt upāsakāt pūrvāḥ prathamata etanmaraṇamantareṇetyarthaḥ, prajāḥ putrādirūpā na praiti na prayanti na mriyante, iti nu evaṃ khalu ayaṃ prakāra ityarthaḥ, jātaputrasya utpannasutasya na tvanutpannasutasya | atha jātaputrasya upāsanakathanānantaraṃ ajātaputrasya anutpannatanayasyopāsanaprakāraḥ kathyata iti śeṣaḥ | ajātaputro jātaputravat sarvatantraṃ sampādya haritatṛṇe svīkṛtya yānmantrān japet tānāha, āpyāyakha āpyāyanaṃ gaccha, sametu samyak gacchatu, te tava tvayītyarthaḥ, ayamṛkpādaḥ śrutyā pratīkalanena paṭhitaḥ | etādṛkpādau pariśiṣṭau, viśvataḥ soma vṛṣṇyaṃ bhavā vājasya saṅgathe | viśvataḥ sarvato'gnirūpātpuruṣagaṇāt he soma strīrūpa vṛṣṇyaṃ vṛṣṇoḥ puruṣasya hetubhūtaṃ śuklamagneyaṃ tejaḥ vājasyānnasya saṅgathe bhavā saṅgate bhava| ayamarthaḥ, putrotpattidvārā pitṝṇāṃ piṇḍādyannado bhaveti | prajāsampattyā tvadīyaṃ vṛṣṇyamāpyāyanaṃ viśvataḥ sametu, mahyaṃ viśvato vājasya saṅgamāya bhaveti vārthaḥ | idānīṃ mantrāntarapratīkabhūtaṃ pādāntaramāha saṃ te payāṃsi samu yantu vājā iti | te tava somātmikāyāḥ prakṛteḥ saṃ payāṃsi samyak kṣīrāṇi stanendumeghamaṇḍalakṣṇāni samu yantu vājāḥ u api vājāḥ vājino'nnāpajīvina-

2.7.4

stanayān saṃyantu samyaggacchantu | idamapi paṭhitaṃ śrutyā, śiṣṭaṃ pādatrayaṃ, saṃvṛṣyāṇyabhimātiṣāhaḥ | āpyāyamāno amṛtāya soma divi śravāṃsyuttamāni dhiṣva | saṃvṛṣyāṇi samyak puruṣopakārīṇi, abhimātiṣāhaḥ vairisāhaḥ | putrapravṛddhyā vīrāṇi vairiṇāmabhibhavakārīṇītyarthaḥ | he soma amṛtāya amṛtatvāya putrotpattyarthamityarthaḥ, āpyāyamānaḥ svenāgneyena ca tejasā āpyāyanaṃ āhlādanaṃ gacchan divi svarge śravāṃsyuttamāni śravaṇayogyāni payāṃsi prauḍhāni dhiṣva dhatsva | tṛtīyamantrasya pratīkaṃ pādamāha, yaṃ tṛtīyaṃ prasiddhaṃ sarvotpattikāraṇamādityā agnyātmakāḥ pumāṃsaḥ aṃśuṃ sūryyasya sauṣumṇaṃ kiraṇaṃ somaṃ strīrūpaṃ āpyāyayanti āhlādayanti | mantrasyāpaṭhitaṃ śrutyā pādatrayaṃ | yamakṣitamacitayaḥ pibanti| tena no rājā varuṇo bṛhaspatirāpyāyayantu bhuvanasya gopāḥ| yaṃ somaṃ rājānaṃ prakṛtirūpaṃ sūryyaṃ suṣumpānāḍīrūpeṇa akṣitamacīṇaṃ acitayaḥ cayaśūnyā ādityādayaḥ puruṣāḥ patiputratvādinā vartamānāḥ pibanti lāvaṇyadugdhādirūpeṇa pānaṃ kurvvanti, tenāṃśunā'kṣitarūpeṇa suṣumṇānāmnetyarthaḥ | no'smān somasyopāsakān bhuvanasya gopā lokasya rakṣakaḥ prajāpatiḥ bṛhaspatirvaruṇo rājā cāpyāyayantu ānanda-

Linked texts (1)