<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.kausitaki!sankarananda.3.3 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Upaniṣads](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad) › [Principal (early) Upaniṣads](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya) › [Kauṣītakibrāhmaṇopaniṣad](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.kausitaki) › [Kaushitakyupanishaddipika (Shankarananda)](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.kausitaki!sankarananda) › 3.3

# Kauṣītaki Upaniṣad 3.3

Kauṣītakyupaniṣaddīpikā (Śaṅkarānanda) 3.3

- **Language:** Sanskrit

### [3.3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.kausitaki!sankarananda.3.3)

prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ | athavā tadā tasmin maraṇakāle, pratibudhyate utpadyate śarīrāntaragrahaṇaṃ karoti, tasminnapi śarīre mohādvimukto na bhavatītyarthaḥ | vyākhyātamanyat |  
evaṃ maraṇakāle mūrcchāyāmindriyāṇāṃ layamabhidhāya śarīrādutkramaṇe tasminneva laye viśeṣamāha, sa mumūrṣuryadā yasmin kāle asmātpratyakṣāt śarīrāt śīrṇāvayavāt dehādutkrāmati ūrdhvaṃ gacchati tadā sahaivaitaiḥ sarvairutkrāmati | vāk vāgindriyaṃ, asmāt svāminaḥ, sarvāṇi nikhilāṇi nāmāni svaviṣayabhūtāni abhivisṛjate sarvataḥ parityajati, viṣayavyāpārāt sarvathāparamaṃ prāpya prabhorbhāgaṃ na prayacchatītyarthaḥ | nanu yadi vāṅnāmānyabhivisṛjate asmāttarhyanyena tatprāptirastu ityata āha, vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti spaṣṭaṃ | athavā nāmnāṃ parityāgañcedvāk karoti tathā ca svayaṃ prāṇe vilīnā svaviṣayarahitā syādityata āha, vācetyādi | ayamarthaḥ, na vāṅmātraṃ pralīyate prāṇe kintu prāṇe vācā saha sarvāṇi nāmānyāpnoti, vāṅ svaviṣayasahitā prāṇe pralīyata iti | yathā vāk tathā  
ghrāṇacakṣuḥśrotramanāṃsīti paryāyacatuṣṭayenāha, ghrāṇo'smāt sarvān gandhānabhivisṛjate, ghrāṇena sarvān gandhānāpnoti | cakṣurasmātsarvāṇi rūpāṇyabhivisṛjate, cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti | śrotramasmātsarvān śabdānabhivisṛjate, śrotreṇa sarvāñchabdānāpnoti | mano'smātsarvāṇi dhyānānyabhivisṛjate, manasā sarvāṇi dhyānānyāpnoti | vākparyāyavat ghrāṇacakṣuḥśrotramanaḥparyāyāḥ saviṣayāḥ vyākhyeyāḥ | sā prasiddhā eṣā sa yadetyādināktā, prāṇe prāṇopādhike paramātmani sarvāptiḥ viṣayaindriyādilakṣaṇasya sarvasya prāptiḥ | na cāyaṃ prāṇaḥ pañcavṛttamātraṃ kintu kriyājñānaśaktyupādhika ātmetyetaduktamarthaṃ smārayati, yo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇaḥ saha hyetāvasmin śarīre vasataḥ sahotkrāmataḥ vyākhyātaṃ | nanu prāṇe sarveṣāṃ bhūtānāmekībhāva ukto na tu prajñāyāṃ, tatkathaṃ prāṇaprajñayoḥ sarvātmanaikyamityāśaṅkya prajñāyā api prāṇavatsarvātmyaṃ vaktumāha, atha prāṇasya sarvā-

- [Previous: 3.2.5](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.kausitaki!sankarananda.3.2.5)
- [Next: 3.4](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.kausitaki!sankarananda.3.4)
- [Up: 3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.kausitaki!sankarananda.3)

## Linked texts (1)

- [Kauṣītakibrāhmaṇopaniṣad](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.kausitaki.3.4.5-10) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.kausitaki!sankarananda.3.3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.kausitaki!sankarananda.3.3) · Pramāṇa
