Pramāṇa · Search · About · API

Kena Upanishad 3.5

Kenaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 3.5

Language
Sanskrit

Contents

3.5.6

su. - evam ajānantaḥ te tadvijñānāya agnimabruvan , jātavedaḥ ! etadvijānīhi kimetadyakṣam iti | evamukto'gniḥ tatheti uktvā tat brahmābhimukhīkṛtya adravat - baladarpataḥ adya jñātvā''gamiṣyāmi iti vegena agacchat | tam - agniṃ, yakṣasvarūpam avadat ko'si? iti | evaṃ pṛṣṭo'gniḥ vīryābhimānena asakṛt nāmnā''tmānaṃ prakhyāpayan abravīt - agnirvā ahamasmi jātavedā vā ahamasmīti |
tasmiṃstvayi kiṃ vīryamiti | apīdaṃ sarvaṃ
daheyam, yadidaṃ pṛthivyāmiti | tasmai tṛṇaṃ nidadhau,
etaddaheti | tadupapreyāya sarvajavena | tatra śaśāka
dagdhum | sa tata eva nivavṛte, naita (naina) daśakaṃ
vijñātum, yadetadyakṣamiti ||

3.5.6.p1

[ yakṣāgnisaṃvādaḥ agneḥ parājayaḥ ]

3.5.6.p2

pra.dī. pūrvoktaṃ śabdagarbhitamarthaṃ vācāpi vadatyagniḥ tasmin ityādinā | tasmin - pūrvokte tvayi, kiṃ vīryamiti - kiṃ sāmarthyam? iti pṛṣṭaḥ, so'bravīt | pṛthivyām1 bhūmyantarikṣādiṣu, yat - padārthajātaṃ vartate, tatsarvaṃ daheyamiti - bhasmīkuryām ityavadat, tarhi etattṛṇaṃ bhasmīkuru ityavadat tasmai iti | tasmai - agnaye tṛṇaṃ nidadhau - tṛṇamagre nikṣiptaṃ brahmaṇā, etaddaheti ca uktam - etadbhasmīkurviti ca uktam | so'gniḥ sarvajavena tadupapreyāya - gatavān, tat - tṛṇaṃ dagdhuṃ na śaśāka - na samarthaḥ (abhavat) ityarthaḥ | sa tata eva ityādi | saḥ agniḥ, tata eva - tṛṇamātradahanāsāmarthyādeva nivavṛte - vraḍito nivṛttaḥ, yat - purovarti yakṣametat etādṛśam iti sāmānyato vā vijñātum, etat - etādṛśamiti viśeṣeṇa jñātuṃ vā ahaṃ nāśakam - asamartha ityagniḥ avadat devān prati |

3.5.6.p3

[ tṛṇadahanāsāmarthyam agneḥ ]

3.5.6.p4

pra. - tasmiṃstvayi kiṃ vīryamiti | apīdaṃ sarvaṃ daheyaṃ yadidaṃ pṛthivyāmiti | tava kva sāmarthyamastīti yakṣeṇa pṛṣṭo'gniḥ pṛthivyantarvartisakaladāhasāmarthyam astīti uktavān | tasmai ............. sa tata eva nivavṛte | tarhīdaṃ tṛṇaṃ daheti yakṣeṇa uktaḥ, 1sarveṇa javena2 tatsamīpaṃ gataḥ, dagdhumasamartho nivṛtta ityarthaḥ | upapreyāya - samīpaṃ gata ityarthaḥ | naitadaśakaṃ vijñātuṃ yadetad yakṣamiti | evaṃ devān prati uktavāniti śeṣaḥ | evamuttaratrāpi |

3.5.6.p5

[ agneḥ garvabhaṅgaḥ ]

3.5.6.p6

ā.bhā. - evamuktavantaṃ vahniṃ brahma punaḥ pṛcchati - tasmin - agni - jātaveda iti nāmadvayena prasiddhetvayi kiṃ vīryam - sāmarthyamasti? iti brahma papraccha, tathā pṛṣṭo'gniḥ pṛthivyāṃ yadidaṃ dṛśyamānaṃ vastujātaṃ sarvaṃ daheyam - bhasmīkuryām iti avadat | atra pṛthivīpadaṃ lokāntarasyāpyupalakṣaṇam, tena brahmāṇḍantarvarti mūrtaṃ sarvaṃ sthāvarajaṅgamātmakaṃ vastu dagdhuṃ me sāmarthyamastīti garvātmakamuttaraṃ dattavān iti bhāvaḥ |

3.5.6.p7

tasmai - evaṃ sarvadahanasāmarthyaṃ prakhyāpitavate agnaye , tat yakṣarūpaṃ brahma tṛṇaṃ nidadhau - kimapi śuṣkamekaṃ tṛṇaṃ tṛṇasvarūpamatyalpaṃ dāhyaṃ vastu, tasya purataḥ sthāpitavat | tataścāgniṃ jagāda; etat tṛṇaṃ daha - bhasmīkuru iti | evaṃ yakṣeṇa ukto'gniḥ tat - puraḥsthitaṃ tṛṇaṃ upapreyāya - upa samīpaṃ prakarṣeṇa gatavān | gatvā ca sarvajavena - svīyena sarvaprakāreṇa vegena, tat - puraḥsthitaṃ tṛṇaṃ dagdhuṃ na śaśāka - vyāpṛto'pi bhasmīkartuṃ na prābhavat | sa tṛṇaṃ dagdhumasamartho'bhavan vahniḥ, tataḥ- tasmāt tṛṇādahanādevahetoḥ asmadapekṣayā'pi balīyaḥ kimapyetat yakṣarūpam ityavadhārya gatābhimānaḥ śīghrameva nivavṛte - tasmāt yakṣasamīpadeśāt nivṛttavān | devasamīpaṃ gatvā ca devānuvāca etat yakṣaṃ kimiti vijñātum - viśeṣeṇa niścetum, ahaṃ nāśakam - na samartho'bhavam iti |

3.5.6.p8

[ agneḥ parābhavaḥ ]

3.5.6.p9

su - evaṃ pratyuktaṃ yakṣasvarūpam āha - tasmin iti | agnirahaṃ jātavedā vā'hamici bahunāmabhiḥ prakhyāpitātmavaibhave tvayi kiṃ vīryam ? iti ! evaṃ pṛṣṭo'gniḥ sābhimānamāha - yadidaṃ pṛthivyāṃ sarvamapīdaṃ daheyamiti | tasmai tṛṇaṃ nidadhau tadupapreyāya sarvajavena tanna śaśāka dagdhum |

3.5.6.p10

sphuṭametat | saḥ - bhagnamānaḥ agniḥ etadyakṣaṃ yat - yatsvarūpaṃ, etat vijñātum samyak jñātum, nāśakamḥ iti matveti śeṣaḥ tata eva - tatkṣaṇādeva, nivavṛte - gatamāno gatavegaḥ,

3.5.6.p11

kṣaṇamapyasannidhāya apasasāra iti bhāvaḥ |

3.5.6.p12

atha vāyumabruvan, vāyavetadvijānīhi

Linked texts (1)