Pramāṇa · Search · About · API

Kenopaniṣadvākyabhāṣya

Commentary on Kena Upanishad (Kenopaniṣad)

Second, sentence-level commentary on the Kena ascribed to Śaṅkara.

Language
Sanskrit
Date
700–750 CE
Author
Śaṅkara
Extent
32 passages, 3,300 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · The Works Of Sri Sankaracharya Vol - 4; ed. T. K. Balasubrahmanyam; The Works Of Sri Sankaracharya; Sri Vani… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.p1

vastuprādhānye sati apuruṣatantratvādvrahmavijñānasya | tasmāddṛṣṭādṛṣṭebhyo bāhyasādhanasādhyebhyo viraktasya pratyagātmaviṣayā brahmajijñāseyam 'keneṣitam' ityādiśrutyā pradarśyate | śiṣyācāryapraśnaprativacanarūpeṇa kathanaṃ tu sūkṣmavastuviṣayatvātsukhapratipattikāraṇaṃ bhavati | kevalatarkāgamyatvaṃ ca darśitaṃ bhavati ||

1.1

'naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā' iti śruteśca | 'ācāryavānpuruṣo veda' 'ācāryāddhaiva vidyā viditā sādhiṣṭhaṃ prāpaditi' 'tadviddhi praṇipātena' ityādiśrutismṛtiniyamācca kaścidguruṃ brahmaniṣṭhaṃ vidhivadupaitya pratyagātmaviṣayādanyatra śaraṇamapaśyannabhayaṃ nityaṃ śivamacalamicchanpapraccheti kalpyate— keneṣitamityādi | kena iṣitaṃ kena kartrā iṣitam iṣṭamabhipretaṃ sat manaḥ patati gacchati svaviṣayaṃ pratīti saṃbadhyate | iṣerābhīkṣṇyārthasya gatyarthasya cehāsaṃbhavādicchārthasyaivaitadrūpamiti gamyate | iṣitamiti iṭprayogastu cchāndasaḥ | tasyaiva prapūrvasya niyogārthe preṣitamityetat | tatra preṣitamityevokte preṣayitṛpreṣaṇaviśeṣaviṣayākāṅkṣā syāt—kena preṣayitṛviśeṣeṇa, kīdṛśaṃ vā preṣaṇamiti | iṣitamiti tu viśeṣaṇe sati tadubhayaṃ nivartate, kasyecchāmātreṇa preṣitamityarthaviśeṣanirdhāraṇāt | yadyeṣo'rtho'bhipretaḥ syāt, keneṣitamityetāvattaiva siddhatvātpreṣitamiti na vaktavyam | api ca śabdādhikyādarthādhikyaṃ yuktamiti icchayā karmaṇā vācā vā kena preṣitamityarthaviśeṣo'vagantuṃ yuktaḥ| na, praśnasāmarthyāt ; dehādisaṃghātādanityātkarmakāryādviraktaḥ ato'nyatkūṭasthaṃ nityaṃ vastu bubhutsamānaḥ pṛcchatīti sāmarthyādupapadyate | itarathā icchāvākkarmabhirdehādisaṃghātasya prerayitṛtvaṃ prasiddhamiti praśno'narthaka eva syāt | evamapi preṣitaśabdasyārtho na pradarśita eva | na; saṃśayavato'yaṃ praśna iti preṣitaśabdasyārthaviśeṣa upapadyate | kiṃ yathāprasiddhameva kāryakaraṇasaṃghātasya preṣayitṛtvam , kiṃ vā saṃghātavyatiriktasya svatantrasyecchāmātreṇaiva manaādipreṣayitṛtvam , ityasyārthasya pradarśanārthaṃ keneṣitaṃ patati preṣitaṃ mana iti viśeṣaṇadvayamupapadyate | nanu svatantraṃ manaḥ svaviṣaye svayaṃ patatīti prasiddham ; tatra kathaṃ praśna upapadyate iti, ucyate— yadi svatantraṃ manaḥ pravṛttinivṛttiviṣaye syāt, tarhi sarvasyāniṣṭacintanaṃ na syāt | anarthaṃ ca jānansaṃkalpayati | abhyagraduḥkhe ca kārye vāryamāṇamapi pravartata eva manaḥ | tasmādyukta eva keneṣitamityādipraśnaḥ | kena prāṇaḥ yuktaḥ niyuktaḥ preritaḥ san praiti gacchati svavyāpāraṃ prati | prathama iti prāṇaviśeṣaṇaṃ syāt, tatpūrvakatvātsarvendriyapravṛttīnām | kena iṣitāṃ vācam imāṃ śabdalakṣaṇāṃ vadanti laukikāḥ | tathā cakṣuḥ śrotraṃ ca sve sve viṣaye ka u devaḥ dyotanavān yunakti niyuṅkte prerayati ||

1.2.1

evaṃ pṛṣṭavate yogyāyāha guruḥ | śṛṇu yat tvaṃ pṛcchasi, manaādikaraṇajātasya ko devaḥ svaviṣayaṃ prati prerayitā kathaṃ vā prerayatīti | śrotrasya śrotraṃ śṛṇotyaneneti śrotram, śabdasya śravaṇaṃ prati karaṇaṃ śabdābhivyañjakaṃ śrotramindriyam, tasya śrotraṃ saḥ yastvayā pṛṣṭaḥ 'cakṣuḥśrotraṃ ka u devo yunakti' iti| asāvevaṃviśiṣṭaḥ śrotrādīni niyuṅkta iti vaktavye, nanvetadananurūpaṃ prativacanaṃ śrotrasya śrotramiti | naiṣa doṣaḥ, tasyānyathā viśeṣānavagamāt | yadi hi śrotrādivyāpāravyatiriktena svavyāpāreṇa viśiṣṭaḥ śrotrādiniyoktā avagamyeta dātrādiprayoktṛvat, tadedamananurūpaṃ prativacanaṃ syāt | na tviha śrotrādīnāṃ prayoktā svavyāpāraviśiṣṭo lavitrādivadadhigamyate | śrotrādīnāmeva tu saṃhatānāṃ vyāpāreṇālocanasaṃkalpādhyavasāyalakṣaṇena phalāvasānaliṅgenāvagamyate-- asti hi śrotrādibhirasaṃhataḥ, yatprayojanaprayuktaḥ śrotrādikalāpaḥ gṛhādivaditi | saṃhatānāṃ parārthatvādavagamyate śrotrādīnāṃ prayoktā | tasmādanurūpamevedaṃ prativacanaṃ śrotrasya śrotramityādi | kaḥ punaratra padārthaḥ śrotrasya śrotramityādeḥ ? na hyatra śrotrasya śrotrāntareṇārthaḥ, yathā prakāśasya prakāśāntareṇa | naiṣa doṣaḥ | ayamatra padārthaḥ-- śrotraṃ tāvatsvaviṣayavyañjanasamarthaṃ dṛṣṭam | tattu svaviṣayavyañjanasāmarthyaṃ śrotrasya caitanye hyātmajyotiṣi nitye'saṃhate sarvāntare sati bhavati, na asati iti | ataḥ śrotrasya śrotramityādyupapadyate | tathā ca śrutyantarāṇi--'ātmanaivāyaṃ jyotiṣāste' 'tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti' 'yena sūryastapati tejaseddhaḥ' ityādīni |

1.2.2

'yadādityagataṃ tejo jagadbhāsayate'khilam | kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata' iti ca gītāsu | kāṭhake ca ‘nityo nityānāṃ cetanaścetanānām’ iti | śrotrādyeva sarvasyātmabhūtaṃ cetanamiti prasiddham; tadiha nivartyate | asti kimapi vidvadbuddhigamyaṃ sarvāntaratamaṃ kūṭasthamajamajaramamṛtamabhayaṃ śrotrāderapi śrotrādi tatsāmarthyanimittam iti prativacanaṃ śabdārthaścopapadyata eva | tathā manasaḥ antaḥkaraṇasya manaḥ | na hyantaḥkaraṇam antareṇa caitanyajyotiṣo dīdhitiṃ svaviṣayasaṃkalpādhyavasāyādisamarthaṃ syāt | tasmānmanaso'pi mana iti | iha buddhīmanasī ekīkṛtya nirdeśo manasa iti | yadvāco ha vācam; yacchabdo yasmārthe śrotrādibhiḥ sarvaiḥ saṃbadhyate— yasmācchrotrasya śrotram , yasmānmanaso mana ityevam | vāco ha vācamiti dvitīyā prathamātvena vipariṇamyate, prāṇasya prāṇa iti darśanāt | vāco ha vācamityetadanurodhena prāṇasya prāṇamiti kasmāddvitīyaiva na kriyate ? na; bahūnāmanurodhasya yuktatvāt | vācamityasya vāgityetāvadvaktavyaṃ sa u prāṇasya prāṇa iti śabdadvayānurodhena; evaṃ hi bahūnāmanurodho yuktaḥ kṛtaḥ syāt | pṛṣṭaṃ ca vastu prathamayaiva nirdeśṭuṃ yuktam | sa yastvayā pṛṣṭaḥ prāṇasya prāṇākhyavṛttiviśeṣasya prāṇaḥ, tatkṛtaṃ hi prāṇasya prāṇanasāmarthyam | na hyātmanānadhiṣṭhitasya prāṇanamupapadyate, 'ko hyevānyātkaḥ prāṇyādyadeṣa ākāśa ānando na syāt' 'ūrdhvaṃ prāṇamunnayatyapānaṃ pratyagasyati' ityādiśrutibhyaḥ | ihāpi ca vakṣyate 'yena prāṇaḥ praṇīyate tadeva brahma tvaṃ viddhi' iti |

1.2.3

śrotrādīndriyaprastāve ghrāṇasyeva prāṇasya na tu yuktaṃ grahaṇam | satyamevam | prāṇagrahaṇenaiva tu ghrāṇasya grahaṇaṃ kṛtameva manyate śrutiḥ | sarvasyaiva karaṇakalāpasya yadarthaprayuktā pravṛttiḥ, tadbrahmeti prakaraṇārtho vivakṣitaḥ | tathā cakṣuṣaścakṣuḥ rūpaprakāśakasya cakṣuṣo yadrūpagrahaṇasāmarthyaṃ tadātmacaitanyādhiṣṭhitasyaiva | ataścakṣuṣaścakṣuḥ | praṣṭuḥ pṛṣṭasyārthasya jñātumiṣṭatvāt śrotrādeḥ śrotrādilakṣaṇaṃ yathoktaṃ brahma 'jñātvā' ityadhyāhriyate; amṛtā bhavanti iti phalaśruteśca | jñānāddhāmṛtatvaṃ prāpyate | jñātvā atimucya iti sāmarthyāt śrotrādikaraṇakalāpamujjhitvā-- śrotrādau hyātmabhāvaṃ kṛtvā, tadupādhiḥ san, tadātmanā jāyate mriyate saṃsarati ca | ataḥ śrotrādeḥ śrotrādilakṣaṇaṃ brahmātmeti viditvā, atimucya śrotrādyātmabhāvaṃ parityajya-- ye śrotrādyātmabhāvaṃ parityajanti, te dhīrāḥ dhīmantaḥ | na hi viśiṣṭadhīmattvamantareṇa śrotrādyātmabhāvaḥ śakyaḥ parityaktum | pretya vyāvṛtya asmāt lokāt putramitrakalatrabandhuṣu mamāhaṃbhāvasaṃvyavahāralakṣaṇāt, tyaktasarvaiṣaṇā bhūtvetyarthaḥ | amṛtāḥ amaraṇadharmāṇaḥ bhavanti ‘na karmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvamānaśuḥ ‘parāñci khāni vyatṛṇat...āvṛttacakṣuramṛtatvamicchan ‘yadā sarve pramucyante...atra brahma samaśnute’ ityādiśrutibhyaḥ | athavā, atimucyetyanenaivaiṣaṇātyāgasya siddhatvāt asmāllokātpretya asmāccharīrādapetya mṛtvetyarthaḥ ||

1.3

yasmācchrotrāderapi śrotrādyātmabhūtaṃ brahma, ataḥ na tatra tasminbrahmaṇi cakṣuḥ gacchati, svātmani gamanāsaṃbhavāt | tathā na vāk gacchati | vācā hi śabda uccāryamāṇo'bhidheyaṃ prakāśayati yadā, tadābhidheyaṃ prati vāggacchatītyucyate | tasya ca śabdasya tannirvartakasya ca karaṇasyātmā brahma | ato na vāggacchati | yathāgnirdāhakaḥ prakāśakaścāpi san na hyātmānaṃ prakāśayati dahati vā, tadvat | no manaḥ manaścānyasya saṃkalpayitṛ adhyavasātṛ ca sat nātmānaṃ saṃkalpayatyadhyavasyati ca, tasyāpi brahmātmeti | indriyamanobhyāṃ hi vaṃstuno vijñānam | tadgocaratvāt na vidmaḥ tadbrahma īdṛśamiti | ato na vijānīmaḥ yathā yena prakāreṇa etat brahma anuśiṣyāt upadiśecchiṣyāyetyabhiprāyaḥ | yaddhi karaṇagocaraḥ, tadanyasmai upadeṣṭuṃ śakyaṃ jātiguṇakriyāviśeṣaṇaiḥ | na tajjātyādiviśeṣaṇavadbrahma | tasmādviṣamaṃ śiṣyānupadeśena pratyāyayitumiti upadeśe tadarthagrahaṇe ca yatnātiśayakartavyatāṃ darśayati ||

1.4

‘na vidmo na vijānīmo yathaitadanuśiṣyāt’ iti atyantamevopadeśaprakārapratyākhyāne prāpte tadapavādo'yamucyate | satyamevaṃ pratyakṣādibhiḥ pramāṇairna paraḥ pratyāyayituṃ śakyaḥ ; āgamena tu śakyata eva pratyāyayitumiti tadupadeśārthamāgamamāha— anyadeva tadviditādatho aviditādadhīti | anyadeva pṛthageva tat yatprakṛtaṃ śrotrādīnāṃ śrotrādītyuktamaviṣayaśca teṣām | tat viditāt anyadeva hi | viditaṃ nāma yadvidikriyayātiśayenāptaṃ vidikriyākarmabhūtam | kvacitkiṃcitkasyacidviditaṃ syāditi sarvameva vyākṛtaṃ viditameva ; tasmādanyadevetyarthaḥ | aviditamajñātaṃ tarhīti prāpte āhaatho api aviditāt viditaviparītādvyākṛtādavidyālakṣaṇādvyākṛtabījāt | adhi iti uparyerthe ; lakṣaṇayā anyadityarthaḥ | yaddhi yasmādadhi upari bhavati, tattasmādanyaditi prasiddham | yadviditaṃ tadalpaṃ martyaṃ duḥkhāmakaṃ ceti heyam | tasmādviditādanyadbrahmetyukte tvaheyatvamuktaṃ syāt | tathā aviditādadhītyukte'nupādeyatvamuktaṃ syāt | kāryārthaṃ hi kāraṇamanyadanyenopādīyate | ataśca na vedituranyasmai prayojanāyānyadupādeyaṃ bhavatītyevaṃ viditāviditābhyāmanyaditi heyopādeyapratiṣedhena svātmano'nanyatvāt brahmaviṣayā jijñāsā śiṣyasya nivartitā syāt | na hyanyasya svātmano viditāviditābhyāmanyatvaṃ vastunaḥ saṃbhavatītyātmā brahmetyeṣa vākyārthaḥ ; ‘ayamātmā brahma’ ‘ya ātmāpahatapāpmā’ ‘yatsākṣādaparokṣādbrahma’ ‘ya ātmā sarvāntaraḥ’ ityādiśrutyantarebhyaśceti | evaṃ sarvātmanaḥ sarvaviśeṣarahitasya cinmātrajyotiṣo brahmatvapratipādakasya vākyārthasyācāryopadeśaparamparayā prāptatvamāhaiti śuśrumetyādi | brahma caivamācāryopadeśaparamparayaivādhigantavyaṃ na tarkataḥ pravacanamedhābahuśrutatapoyajñādibhyaśca, iti evaṃ śuśruma śrutavanto vayaṃ pūrveṣām ācāryāṇāṃ vacanam ; ye ācāryāḥ naḥ asmabhyaṃ tat brahma vyācacakṣire vyākhyātavantaḥ vispaṣṭaṃ kathitavantaḥ teṣāmityarthaḥ ||

1.5

'anyadeva tadviditādatho aviditādadhi' ityanena vākyena ātmā brahmeti pratipādite śroturāśaṅkā jātā— kathaṃ nvātmā brahma | ātmā hi nāmādhikṛtaḥ karmaṇyupāsane ca saṃsārī karmopāsanaṃ vā sādhanamanuṣṭhāya brahmādidevānsvargaṃ vā prāptumicchati | tattasmādanya upāsyo viṣṇurīśvara indraḥ prāṇo vā brahma bhavitumarhati, na tvātmā ; lokapratyayavirodhāt | yathānye tārkikā īśvarādanya ātmetyācakṣate, tathā karmiṇo'muṃ yajāmuṃ yajetyanyā eva devatā upāsate | tasmādyuktaṃ yadviditamupāsyaṃ tadbrahma bhavet, tato'nya upāsaka iti | tāmetāmāśaṅkāṃ śiṣyaliṅgenopalakṣya tadvākyādvā āha—maivaṃ śaṅkiṣṭhāḥ | yat caitanyamātrasattākam, vācā— vāgiti jihvamūlādiṣvaṣṭasu sthāneṣu viṣaktamāgneyaṃ varṇānāmabhivyañjakaṃ karaṇam, varṇāścārthasaṃketaparicchinnā etāvanta evaṃkramaprayuktā iti; evaṃ tadabhivyaṅgyaḥ śabdaḥ padaṃ vāgityucyate ; ‘akāro vai sarvā vāksaiṣāsya sparśāntaḥsthoṣmabhirvyajyamānā bahvī nānārūpā bhavati’ iti śruteḥ | mitamamitaṃ svaraḥ satyānṛte eṣa vikāro yasyāḥ tayā vācā padatvena paricchinnayā karaṇaguṇavatyā— anabhyuditam aprakāśitamanabhyuktam | yena brahmaṇā vivakṣite'rthe sakaraṇā vāk abhyudyate caitanyajyotiṣā prakāśyate prayujyata ityetat | yat ‘vāco ha vāk’ ityuktam, ‘vadanvāk’ ‘yo vācamantaro yamayati’ ityādi ca vājasaneyake | ‘yā vāk puruṣeṣu sā ghoṣeṣu pratiṣṭhitā kaścittāṃ veda brāhmaṇaḥ’ iti praśnamutpādya prativacanamuktam ‘sā vāgyayā svapne bhāṣate’ iti | sā hi vakturvaktirnityā vāk caitanyajyotiḥsvarūpā, ‘na hi vakturvakterviparilopo vidyate’ iti śruteḥ | tadeva ātmasvarūpaṃ brahma niratiśayaṃ bhūmākhyaṃ bṛhattvādvrahmeti viddhi vijānīhi tvam | yairvāgādyupādhibhiḥ ‘vāco ha vāk’ ‘cakṣuṣaścakṣuḥ’ ‘śrotrasya śrotraṃ manaso manaḥ’ ‘kartā bhoktā vijñātā niyantā praśāsitā’ ‘vijñānamānandaṃ brahma’ ityevamādyaḥ saṃvyavahārā asaṃvyavahārye nirviśeṣe pare sāmye brahmaṇi pravartante, tānyudasya ātmānameva nirviśeṣaṃ brahma viddhīti evaśabdārthaḥ| nedaṃ brahma yadidam ityupādhibhedaviśiṣṭamanātmeśvarādi upāsate dhyāyanti | tadeva brahma tvaṃ viddhi ityukte'pi nedaṃ brahma ityanātmano'brahmatvaṃ punarucyate niyamārtham anyabrahmabuddhiparisaṃkhyānārthaṃ vā ||

1.6

yanmanasā na manute | mana ityantaḥkaraṇaṃ buddhimahaṃsorekatvena gṛhyate | manute'neneti manaḥ sarvakaraṇasādhāraṇam, sarvaviṣayavyāpakatvāt | 'kāmaḥ saṃkalpo vicikitsā śraddhā'śraddhā dhṛtiradhṛtirhrīrdhīrbhīrityetatsarvaṃ mana eva' iti śruteḥ kāmādivṛttimanmanaḥ | tena manasā yat caitanyajyotirmanaso'vabhāsakaṃ na manute na saṃkalpayati nāpi niścinoti lokaḥ, manaso'vabhāsakatvena niyantṛtvāt | sarvaviṣayaṃ prati pratyageveti svātmani na pravartate'ntaḥkaraṇam | antaḥsthena hi caitanyajyotiṣāvabhāsitasya manaso mananasāmarthyam ; tena savṛttikaṃ manaḥ yena brahmaṇā mataṃ viṣayīkṛtaṃ vyāptam āhuḥ kathayanti brahmavidaḥ | tasmāt tadeva manasa ātmānaṃ pratyakcetayitāraṃ brahma viddhi | nedamityādi pūrvavat ||

1.7

yat cakṣuṣā na paśyati na viṣayīkaroti antaḥkaraṇavṛttisaṃyuktena lokaḥ, yena cakṣūṃṣi antaḥkaraṇavṛttibhedabhinnāścakṣurvṛttīḥ paśyati caitanyātmajyotiṣā viṣayīkaroti vyāpnoti | tadevetyādi pūrvavat ||

1.8

yat śrotreṇa na śṛṇoti digdevatādhiṣṭhitena ākāśakāryeṇa manovṛttisaṃyuktena na viṣayīkaroti lokaḥ, yena śrotram idaṃ śrutaṃ yatprasiddhaṃ caitanyātmajyotiṣā viṣayīkṛtam | taddevetyādi pūrvavat ||

1.9

iti prathamaḥ khaṇḍaḥ ||
yat prāṇena ghrāṇena pārthivena nāsikāpuṭāntaravasthitenāntaḥkaraṇaprāṇavṛttibhyāṃ sahitena yanna prāṇiti gandhavanna viṣayīkaroti, yena caitanyātmajyotiṣāvabhāsyatvena svaviṣayaṃ prati prāṇaḥ praṇīyate taddevetyādi sarvaṃ samānam ||
iti prathamaḥ khaṇḍaḥ ||

2.1

evaṃ heyopādeyaviparītastvamātmā brahmeti pratyāyitaḥ śiṣyaḥ ahameva brahmeti suṣṭhu vedāhamiti mā gṛhṇīyādityāśaṅkyādāhācāryaḥ śiṣyabuddhivicālanārtham—yadītyādi | nanviṣṭaiva su vedāham iti niścitā pratipattiḥ | satyam , iṣṭā niścita pratipattiḥ ; na hi su vedāhamiti | yaddhi vedyaṃ vastu viṣayībhavati, tatsuṣṭhu vedituṃ śakyam, dāhyamiva dagdhum agnerdagdhuḥ na tvagneḥ svarūpameva | sarvasya hi vedituḥ svātmā brahmeti sarvavedāntānāṃ suniścito'rthaḥ | iha ca tadeva pratipāditaṃ praśnaprativacanoktyā ‘ śrotrasya śrotram ’ ityādyayā | ‘ yadvācānabhyuditam ’ iti ca viśeṣato'vadhāritam | brahmavitsaṃpradāyaniścayaścoktaḥ ‘ anyadeva tadviditādatho aviditādadhi ’ iti | upanyastamupasaṃhariṣyati ca ‘avijñātaṃ vijānatāṃ vijñātamavijānatām’ iti | tasmādyuktameva śiṣyasya su vedeti buddhiṃ nirākartum | na hi veditā vediturvedituṃ śakyaḥ, agnirrdagdhuriva dagdhumagneḥ | na cānyo veditā brahmaṇo'sti yasyaṃ vedyamanyatsyādbrahma | ‘nānyadato'sti vijñātṛ ’ ityanyo vijñātā pratiṣidhyate | tasmāt suṣṭhu vedāhaṃ brahmeti pratipattirmithyaiva | tasmādyuktamevāhācāryo yadītyādi | yadi kadācit manyase su vedeti suṣṭhu vedāhaṃ brahmeti | kadācidyathāśrutaṃ durvijñeyamapi kṣīṇadoṣaḥ sumedhāḥ kaścitpratipadyate kaścinneti sāśaṅkamāha yadītyādi | dṛṣṭaṃ ca ‘ya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyata eṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahma ’ ityukte prājāpatyaḥ paṇḍito'pyasurarāḍvirocanaḥ svabhāvadoṣavaśādanupapadyamānamapi viparītamarthaṃ śarīramātmeti pratipannaḥ | tathendro devarāṭ sakṛddvistriruktaṃ cāpratipadyamānaḥ svabhāvadoṣakṣayamapekṣya caturthe paryāye prathamoktameva brahma pratipannavān | loke'pi ekasmādguroḥ śṛṇvatāṃ kaścidyathāvatpratipadyate kaścidathāvat kaścidviparītaṃ kaścinna pratipadyate | kimu vaktavyamatīndriyamātmatattvam | atra hi vipratipannāḥ sadasadvādinastārkikāḥ sarve | tasmādviditaṃ brahmeti suniścitoktamapi viṣamapratipattitvāt yadi manyase ityādi sāśaṅkaṃ vacanaṃ yuktamevācāryasya | dabhram alpamevāpi nūnaṃ tvaṃ vettha jānīṣe brahmaṇo rūpam | kimanekāni brahmaṇo rūpāṇi mahāntyarbhakāṇi ca, yenāha dabhramevetyādi ? bāḍham | anekāni hi nāmarūpopādhikṛtāni brahmaṇo rūpāṇi, na svataḥ | svatastu ‘aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ tathārasaṃ nityamagandhavacca yat’ iti śabdādibhiḥ saṃha rūpāṇi pratiṣidhyante | nanu yenaiva dharmeṇa yadrūpyate tadeva tasya svarūpamiti brahmaṇo'pi yena viśeṣeṇa nirūpaṇaṃ tadeva tasya svarūpaṃ syāt | ata ucyate-- caitanyam, pṛthivyādīnāmanyatamasya sarveṣāṃ vipariṇatānāṃ vā dharmo na bhavati, tathā śrotrādīnāmantaḥkaraṇasya ca dharmo na bhavatīti brahmaṇo rūpamiti brahma rūpyate caitanyena | tathā coktam | ‘vijñānamānandaṃ brahma’ ‘vijñānaghana eva’ ‘satyaṃ jñānamanantaṃ brahma’ ‘prajñānaṃ brahma’ iti ca brahmaṇo rūpaṃ nirdiṣṭaṃ śrutiṣu | satyamevam ; tathāpi tadantaḥkaraṇadehendriyopādhidvāreṇaiva vijñānādiśabdairnirdiśyate, tadanukāritvāddehādivṛddhisaṃkocacchedādiṣu nāśeṣu ca, na svataḥ | svatastu ‘avijñātaṃ vijānatāṃ vijñātamavijānatām’ iti sthitaṃ bhaviṣyati | ‘yadasya brahmaṇo rūpam’ iti pūrveṇa saṃbandhaḥ | na kevalamadhyātmopādhiparicchinnasyāsya brahmaṇo rūpaṃ tvamalpaṃ vettha ; yadapyadhidaivatopādhiparicchinnasyāsya brahmaṇo rūpaṃ deveṣu vettha tvam, tadapi nūnaṃ dabhrameva vettha iti manye'ham | yadadhyātmaṃ yadapi deveṣu tadapi copādhiparicchinnatvādvahratvānna nivartate | yattu vidhvastasarvopādhiviśeṣaṃ śāntamanantamekamadvaitaṃ bhūmākhyaṃ nityaṃ brahma, na tatsuvedyamityabhiprāyaḥ | yata evam atha nu tasmāt manye adyāpi mīmāṃsyaṃ vicāryameva te tava brahma | evamācāryoktaḥ śiṣyaḥ ekānte upaviṣṭaḥ samāhitaḥ san, yathoktamācāryeṇa āgamamarthato vicārya, tarkataśca nirdhārya, svānubhavaṃ kṛtvā, ācāryasakāśamupagamya, uvāca— manye'hamathedānīṃ viditaṃ brahmeti ||

2.2

kathamiti, śṛṇu— na aha manye su vedeti, naivāhaṃ manye su veda brahmeti | naiva tarhi viditaṃ tvayā brahmetyukte āha— no na vedeti veda ca | veda ceti ca-śabdāt na veda ca | nanu vipratiṣiddhaṃ nāha manye su vedeti, no na vedeti, veda ca iti | yadi na manyase su vedeti, kathaṃ manyase veda ceti | atha manyase vedaiveti, kathaṃ na manyase suvedeti | ekaṃ vastu yena jñāyate, tenaiva tadeva vastu na su vijñāyata iti vipratiṣiddhaṃ saṃśayaviparyayau varjayitvā | na ca brahma saṃśayitatvena jñeyaṃ viparītatvena veti niyantuṃ śakyam | saṃśayaviparyayau hi sarvatrānarthakaratvenaiva prasiddhau | evamācāryeṇa vicāryamāno'pi śiṣyo na vicacāla, ‘anyadeva tadviditādatho aviditādadhi’ ityācāryoktāgamasaṃpradāyabalāt upapattyanubhavabalācca ; jagarja ca brahmavidyāyāṃ dṛḍhaniścayatāṃ darśayannātmanaḥ | kathamityucyate— yaḥ yaḥ kaścit naḥ asmākaṃ sabrahmacāriṇāṃ madhye tat maduktaṃ vacanaṃ tattvato veda, saḥ tat brahma veda | kiṃ punastadvacanamityata āha— no na vedeti veda ca iti | yadeva ‘anyadeva tadviditādatho aviditādadhi’ ityuktam , tadeva vastu anumānānubhavābhyāṃ saṃyojya niścitaṃ vākyāntareṇa no na vedeti veda ca ityavocat ācāryabuddhisaṃvādārthaṃ mandabuddhigrahaṇavyapohārthaṃ ca | tathā ca garjitamupapannaṃ bhavati ‘yo nastadveda tadveda’ iti ||

2.3

śiṣyācāryasaṃvādātpratinivṛtya svena rūpeṇa śrutiḥ samastasaṃvādanirvṛttamarthameva bodhayati- yasyāmatamityādinā | yasya brahmavidaḥ amatam avijñātam aviditaṃ brahmeti matam abhiprāyaḥ niścayaḥ, tasya mataṃ jñātaṃ samyagbrahmetyabhiprāyaḥ | yasya punaḥ mataṃ jñātaṃ viditaṃ mayā brahmeti niścayaḥ, na vedaiva saḥ na brahma vijānāti saḥ | vidvadaviduṣoryathoktau pakṣāvavadhārayati-avijñātaṃ vijānatāmiti, avijñātam amatam aviditameva brahma vijānatāṃ samyagviditavatāmityetat | vijñātaṃ viditaṃ brahma avijānatām asamyagdarśinām, indriyamanobuddhiṣvevātmadarśināmityarthaḥ ; na tvatyantamevāvyutpannabuddhīnām | na hi teṣāṃ vijñātamasmābhirbrahmeti matirbhavati | indriyamanobuddhyupādhiṣvātmadarśināṃ tu brahmopādhivivekānupalambhāt, buddhyādyupādheśca vijñātatvāt viditaṃ brahmetyupapadyate bhrāntiritpataḥ asamyagdarśanaṃ pūrvapakṣatvenopanyasyate— vijñātamavijānatāmiti | athavā hetvartha uttarārdho'vijñātamityādiḥ ||

2.4.1

‘avijñātaṃ vijānatām’ ityavadhṛtam | yadi brahmātyantamevāvijñātam, laukikānāṃ brahmavidāṃ cāviśeṣaḥ prāptaḥ | ‘avijñātaṃ vijānatām’ iti ca parasparaviruddham | kathaṃ tu tadbrahma samyagviditaṃ bhavatītyevamarthamāha—pratibodhaviditaṃ bodhaṃ bodhaṃ prati viditam | bodhaśabdena bauddhāḥ pratyayā ucyante | sarve pratyayā viṣayībhavanti yasya, sa ātmā sarvabodhānpratibudhyate sarvapratyayadarśī cicchaktisvarūpamātraḥ pratyayaireva pratyayeṣvaviśiṣṭatayā lakṣyate ; nānyaddvāramantarātmano vijñānāya | ataḥ pratyayapratyagātmatayā viditaṃ brahma yadā, tadā tat mataṃ tatsamyagdarśanamityarthaḥ sarvapratyayadarśitve copajananāpāyavarjitadṛksvarūpatā nityatvaṃ viśuddhasvarūpatvamātmatvaṃ nirviśeṣataikatvaṃ ca sarvabhūteṣu siddhaṃ bhavet, lakṣaṇabhedābhāvāndyomna iva ghaṭagiriguhādiṣu | viditāviditābhyāmanyadbrahmetyāgamavākyārtha evaṃ pariśuddha evopasaṃhṛto bhavati | ‘dṛṣṭerdraṣṭā śruteḥ śrotā matermantā vijñātervijñātā’ iti hi śrutyantaram | yadā punarbodhakriyākarteti bodhakriyālakṣaṇena tatkartāraṃ vijānātīti bodhalakṣaṇena viditaṃ pratibodhaviditamiti vyākhyāyate, yathā yo vṛkṣaśākhāścālayati sa vāyuriti tadvat; tadā bodhakriyāśaktimānātmā dravyam, na bodhasvarūpa eva | bodhastu jāyate vinaśyati ca | yadā bodho jāyate, tadā bodhakriyayā saviśeṣaḥ | yadā bodho naśyati, tadā naṣṭabodho dravyamātraṃ nirviśeṣaḥ | tatraivaṃ sati vikriyātmakaḥ sāvayavo'nityo'śuddha ityādayo doṣā na parihartuṃ śakyante | yadapi kāṇādānām ātmamanaḥsaṃyogajo bodha ātmani samavaiti ;

2.4.2

ata ātmani boddhṛtvam, na tu vikriyātmaka ātmā ; dravyamātrastu bhavati ghaṭa iva rāgasamavāyī | asminpakṣe'pyacetanaṃ dravyamātraṃ brahmeti ‘vijñānamānandaṃ brahma’ ‘prajñānaṃ brahma’ ityādyāḥ śrutayo bādhitāḥ syuḥ | ātmano niravayavatvena pradeśābhāvāt nityasaṃyuktatvācca manasaḥ smṛtyutpattiniyamānupapattiraparihāryā syāt | saṃsargadharmitvaṃ cātmanaḥ śrutismṛtinyāyaviruddhaṃ kalpitaṃ syāt | ‘asaṅgo na hi sajjate’ ‘asaktaṃ sarvabhṛt’ iti hi śrutismṛtī | nyāyaśca- guṇavadguṇavatā saṃsṛjyate, nātulyajātīyam | ataḥ nirguṇaṃ nirviśeṣaṃ sarvavilakṣaṇaṃ kenacidapyatulyajātīyena saṃsṛjyata ityetat nyāyaviruddhaṃ bhavet | tasmāt nityāluptajñānasvarūpajyotirātmā brahmetyayamarthaḥ sarvabodhaboddhṛtve ātmanaḥ sidhyati, nānyathā | tasmāt ‘pratibodhaviditaṃ matam ' iti yathāvyākhyāta evārtho'smābhiḥ | yatpunaḥ svasaṃvedyatā pratibodhaviditamityasya vākyasyārtho varṇyate, tatra bhavati sopādhikatve ātmano buddhyupādhisvarūpatvena bhedaṃ parikalpyātmanātmānaṃ vettīti saṃvyavahāraḥ- 'ātmanyevātmānaṃ paśyati' 'svayamevātmanātmānaṃ vettha tvaṃ puruṣottama' iti | na tu nirupādhikasyātmana ekatve svasaṃvedyatā parasaṃvedyatā vā saṃbhavati | saṃvedanasvarūpatvātsaṃvedanāntarāpekṣā ca na saṃbhavati, yathā prakāśasya prakāśāntarāpekṣāyā na saṃbhavaḥ tadvat | bauddhapakṣe svasaṃvedyatāyāṃ tu kṣaṇabhaṅguratvaṃ nirātmakatvaṃ ca vijñānasya syāt;

2.4.3

'na hi vijñāturvijñāterviparilopo vidyate'vināśitvāt' 'nityaṃ vibhuṃ sarvagatam' 'sa vā eṣa mahānaja ātmājaro'maro'mṛto'bhayaḥ' ityādyāḥ śrutayo bādhyeran | yatpunaḥ pratibodhaśabdena nirnimitto bodhaḥ pratibodhaḥ yathā suptasya ityarthaṃ parikalpayanti, sakṛdvijñānaṃ pratibodha ityapare; nirnimittaḥ sanimittaḥ sakṛdvāsakṛdvā pratibodha eva hi saḥ | amṛtatvam amaraṇabhāvaṃ svātmanyavasthānaṃ mokṣaṃ hi yasmāt vindate labhate yathoktātpratibodhātpratibodhaviditātmakāt, tasmātpratibodhaviditameva matamityabhiprāyaḥ | bodhasya hi pratyagātmaviṣayatvaṃ ca matamamṛtatve hetuḥ | 'na hyātmano'nātmatvamamṛtatvaṃ bhavati| ātmatvādātmano'mṛtatvaṃ nirnimittameva| evaṃ martyatvamātmano yadvidyayā anātmatvapratipattiḥ| kathaṃ punaryathoktayātmavidyayāmṛtatvaṃ vindata ityata āha— ātmanā svena rūpeṇa vindate labhate vīryaṃ balaṃ sāmarthyam| dhanasahāyamantrauṣadhitapoyogakṛtaṃ vīryaṃ mṛtyuṃ na śaknotyabhibhavitum, anityavastukṛtatvāt; ātmavidyākṛtaṃ tu vīryamātmanaiva vindate, nānyenetyato'nanyasādhanatvādātmavidyāvīryasya tadeva vīryaṃ mṛtyuṃ śaknotyabhibhavitum| yata evamātmavidyākṛtaṃ vīryamātmanaiva vindate, ataḥ vidyayā ātmaviṣayayā vindate'mṛtam amṛtatvam| 'nāyamātmā balahīnena labhyaḥ' ityātharvaṇe| ataḥ samartho hetuḥ amṛtatvaṃ hi vindata iti||

2.5

kaṣṭā khalu suranaratiryakpretādiṣu saṃsāraduḥkhabahuleṣu prāṇinikāyeṣu janmajarāmaraṇarogādisaṃprāptirajñānāt| ataḥ iha eva cen manuṣyo'dhikṛtaḥ samarthaḥ san yadi avedīt ātmānaṃ yathoktalakṣaṇaṃ viditavān yathoktena prakāreṇa, atha tadā asti satyaṃ manuṣyajanmanyasminnavināśo'rthavattā vā sadbhāvo vā paramārthatā vā satyaṃ vidyate | na cedihāvedīditi, na cet iha jīvaṃścet adhikṛtaḥ avedīt na viditavān, tadā mahatī dīrghā anantā vinaṣṭiḥ vināśanaṃ janmajarāmaraṇādiprabandhāvicchedalakṣaṇā saṃsāragatiḥ | tasmādevaṃ guṇadoṣau vijānanto brāhmaṇāḥ bhūteṣu bhūteṣu sarvabhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca ekamātratattvaṃ brahma vicitya vijñāya sākṣātkṛtya dhīrāḥ dhīmantaḥ pretya vyāvṛtya mamāhaṃbhāvalakṣaṇādavidyārūpādasmāllokāt uparamya sarvātmaikabhāvamadvaitamāpannāḥ santaḥ amṛtā bhavanti brahmaiva bhavantītyarthaḥ | ' sa yo ha vai tatparaṃ brahma veda brahmaiva bhavati' iti śruteḥ ||
iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ ||

3.1

brahma ha devebhyo vijigye | ‘avijñātaṃ vijānatāṃ vijñātamavijānatām’ ityādiśravaṇāt yadasti tadvijñātaṃ pramāṇaiḥ yannāsti tadavijñātaṃ śaśaviṣāṇakalpamatyantamevāsaddṛṣṭam | tathedaṃ brahmāvijñātatvādasadeveti mandabuddhīnāṃ vyāmoho mā bhūditi tadartheyamākhyāyikā ārabhyate | tadeva hi brahma sarvaprakāreṇa praśāstṛ devānāṃmapi paro devaḥ, īśvarāṇāmapi parameśvaraḥ, durvijñeyaḥ, devānāṃ jayahetuḥ, asurāṇāṃ parājayahetuḥ; tatkathaṃ nāstītyetasyārthasyānukūlāni hyuttarāṇi vacāṃsi dṛśyante | athavā brahmavidyāyāḥ stutaye | katham ? brahmavijñānāddhi agnyādayo devā devānāṃ śreṣṭhatvaṃ jagmuḥ | tato'pyatitarāmindra iti | athavā durvijñeyaṃ brahmetyetatpradarśyate— yenāgnyādayo'titejaso'pi kleśenaiva brahma viditavantastathendro devānāmīśvaro'pi sanniti | vakṣyamāṇopaniṣadvidhiparaṃ vā sarvam| brahmavidyāvyatirekeṇa prāṇināṃ kartṛtvabhoktṛtvādyabhimāno mithyetyetaddarśanārthaṃ vā ākhyāyikā, yathā devānāṃ jayādyabhimānastadvaditi | brahma yathoktalakṣaṇaṃ paraṃ ha kila devebhyo'rthāya vijigye jayaṃ labdhavat devānāmasuraṇāṃ ca saṃgrāme'surāñjitvā jagadarātīnīśvarasetubhettṝn devebhyo jayaṃ tatphalaṃ ca prāyacchajjagataḥ sthemne | tasya ha kila brahmaṇo vijaye devāḥ agnyādayaḥ amahīyanta mahimānaṃ prāptavantaḥ | tadā ātmasaṃsthasya pratyagātmana īśvarasya sarvajñasya sarvakriyāphalasaṃyojayituḥ prāṇināṃ sarvaśakteḥ jagataḥ sthitiṃ cikīrṣoḥ ayaṃ jayo mahimā cetyajānantaḥ te devāḥ aikṣanta īkṣitavantaḥ agnyādisvarūpaparicchinnātmakṛtaḥ asmākamevāyaṃ vijayaḥ asmākamevāyaṃ mahimā agnivāyvindratvādilakṣaṇo jayaphalabhūto'smābhiranubhūyate nāsmatpratyagātmabhūteśvarakṛta iti ||

3.2

evaṃ mithyābhimānekṣaṇavatāṃ tat ha kila eṣāṃ mithyekṣaṇaṃ vijajñau vijñātavadbrahma | sarveśitṛ hi tat sarvabhūtakaraṇaprayoktṛtvād devānāṃ ca mithyājñānamupalabhya maivāsuravaddevā mithyābhimānātparābhaveyuriti tadanukampayā devānmithyābhimānāpanodanenānugṛhṇīyāmiti tebhyaḥ devebhyaḥ ha kila arthāya prādurbabhūva svayogamāhātmyanirmitenātyadbhutena vismāpanīyena rūpeṇa devānāminrdriyagocare prādurbabhūva prādurbhūtavat | tat prādurbhūtaṃ brahma na vyajānata naiva vijñātavantaḥ devāḥ kimidaṃ yakṣaṃ pūjyaṃ mahadbhūtamiti ||

3.6

te tadajānanto devāḥ sāntarbhayāstadvijijñāsavaḥ agnim agragāminaṃ jātavedasaṃ sarvajñakalpam abruvan uktavantaḥ | he jātavedaḥ etat asmadgocarasthaṃ yakṣaṃ vijānīhi viśeṣato budhyasva tvaṃ nastejasvī kimetadyakṣamiti | tathā astu iti tat yakṣam abhi adravat tatprati gatavānagniḥ | taṃ ca gatavantaṃ pipṛcchiṣuṃ tatsamīpe'pragalbhatvāttūṣṇīṃbhūtaṃ tadyakṣam abhyavadat agniṃ prati abhāṣata ko'sīti | evaṃ brahmaṇā pṛṣṭo'gniḥ abravīt agnirvai agnināmāhaṃ prasiddho jātavedā iti ca nāmadvayena prasiddhatayātmānaṃ ślāghayanniti | evamuktavantaṃ brahmāvocat tasmin evaṃ prasiddhaguṇanāmavati tvayi kiṃ vīryaṃ sāmarthyam iti | so'bravīt idaṃ jagat sarvaṃ daheyaṃ bhasmīkuryāṃ yat idaṃ sthāvarādi pṛthivyām iti | pṛthivyāmityupalakṣaṇārtham, yato'ntarikṣasthamapi dahyata evāgninā | tasmai evamabhimānavate brahma tṛṇaṃ nidadhau puro'gneḥ sthāpitavat | brahmaṇā ‘etat tṛṇamātraṃ mamāgrataḥ daha; na cedasi dagdhuṃ samarthaḥ, muñca dagdhṛtvābhimānaṃ sarvatra’ ityuktaḥ tat tṛṇam upapreyāya tṛṇasamīpaṃ gatavān sarvajavena sarvotsāhakṛtena vegena | gatvā tat na śaśāka nāśakat dagdhum | saḥ jātavedāḥ tṛṇaṃ dagdhumaśakto vrīḍito hatapratijñaḥ tata eva yakṣādeva tūṣṇīṃ devānprati nivavṛte nivṛttaḥ pratigatavān na etat yakṣam aśakaṃ śaktavānahaṃ vijñātuṃ viśeṣataḥ yadetadyakṣamiti ||

3.10

atha anantaraṃ vāyumabruvan he vāyo etadvijānīhītyādi
samānārthaṃ pūrveṇa | vānādgamanādgandhanādvā vāyuḥ | mātaryantarikṣe śvayatīti mātariśvā | idaṃ sarvamapi ādadīya gṛhṇīyām | yadidaṃ pṛthivyāmityādi samānameva ||

3.12

athendramabruvanmaghavannetadvijānīhītyādi pūrvavat | indraḥ parameśvaro maghavā balavattvāt tatheti tadabhyadravat | tasmāt indrādātmasamīpaṃ gatāt tadbrahma tirodadhe tirobhūtam | indrasyendratvābhimāno'titarāṃ nirākartavya ityataḥ saṃvādamātramapi nādādbrahmendrāya | tayakṣaṃ yasminnākāśe ākāśapradeśe ātmānaṃ darśayitvā tirobhūtamindraśca brahmaṇastirodhānakāle yasminnākāśe āsīt, saḥ indraḥ tasminneva ākāśe tasthau kiṃ tadyakṣamiti dhyāyan; na nivṛte'gnyādivat | tasyendrasya yakṣe bhaktiṃ buddhvā vidyā umārūpiṇī prādurabhūtstrīrūpā | saḥ indraḥ tām umāṃ bahu śobhamānām; sarveṣāṃ hi śobhamānānāṃ śobhanatamā vidyā | tadā bahu śobhamāneti viśeṣaṇamupapannaṃ bhavati | haimavartī hemakṛtābharaṇavatīmiva bahu śobhamānāmityarthaḥ | athavā umaiva himavato duhitā haimavatī nityameva sarvajñeneśvareṇa saha vartata iti jñātuṃ samartheti kṛtvā tāmupajagāma | indraḥ tāṃ ha umāṃ kila uvāca papraccha brūhi kimetaddarśayitvā tirobhūtaṃ yakṣamiti ||
iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ ||

4.1

sā brahmeti hovāca ha kila brahmaṇaḥ vai īśvarasyaiva vijaye—īśvareṇaiva jitā asurāḥ| yūyaṃ tatra nimittamātram | tasyaiva vijaye— yūyaṃ mahīyadhvaṃ mahimānaṃ prāpnutha | etaditi kriyāviśeṣaṇārtham | mithyābhimānastu yuṣmākam— asmākamevāyaṃ vijayo'smākamevāyaṃ mahimeti | tataḥ tasmādumāvākyāt ha eva vidāṃcakāra brahmeti indraḥ; avadhāraṇāt tato haiva iti, na svātantryeṇa ||
yasmādagnivāyvindrā ete devā brahmaṇaḥ saṃvādadarśanādinā sāmīpyamupagatāḥ, tasmāt svairguṇaiḥ atitarāmiva śaktiguṇādimahābhāgyaiḥ anyān devān atitarām atiśerata iva ete devāḥ | ivaśabdo'narthako'vadhāraṇārtho vā | yat agniḥ vāyuḥ indraḥ te hi devā yasmāt enat brahma nediṣṭham antikatamaṃ priyatamaṃ pasparśaḥ spṛṣṭavanto yathoktairbrahmaṇaḥ saṃvādādiprakāraiḥ, te hi yasmācca hetoḥ enat brahma prathamaḥ prathamāḥ pradhānāḥ santa ityetat, vidāṃcakāra vidāṃcakrurityetat, brahmeti ||

4.3

yasmādagnivāyū api indravākyādeva vidāṃcakratuḥ, indreṇa hi umāvākyātprathamaṃ śrutaṃ brahmeti ; tasmādvai indraḥ atitarāmiva atiśeta iva anyān devān | sa hyenannediṣṭhaṃ pasparśa yasmāt sa hyenatprathamo vidāṃcakāra brahmetyuktārthaṃ vākyam ||

4.4

tasya prakṛtasya brahmaṇaḥ eṣaḥ ādeśaḥ upamopadeśaḥ | nirupamasya brahmaṇo yenopamānenopadeśaḥ so'yamādeśa ityucyate | kiṃ tat ? yadetat prasiddhaṃ loke vidyuta: vyadyutat vidyotanaṃ kṛtavadityetadanupapannamiti vidyuto vidyotanamiti kalpyate | ā3 ityupamārthaḥ | vidyuto vidyotanamivetyarthaḥ, 'yathā sakṛdvidyutam' iti śrutyantare ca darśanāt| vidyudiva hi sakṛdātmānaṃ darśayitvā tirobhūtaṃ brahma devebhyaḥ | athavā vidyutaḥ 'tejaḥ' ityadhyāhāryam | vyadyutat vidyotitavat ā3 iva | vidyutastejaḥ sakṛdvidyotitavadvivetyabhiprāyaḥ | itiśabda ādeśapratinirdeśārthaḥ--ityayamādeśa iti | icchabdaḥ samuccayārthaḥ| ayaṃ cāparastasyādeśaḥ | ko'sau ? nyamīmiṣat yathā cakṣuḥ | nyamīmiṣat nimeṣaṃ kṛtavat | svārthe ṇic | upamārtha eva ākāraḥ | cakṣuṣo viṣayaṃ prati prakāśatirobhāva iva cetyarthaḥ | iti adhidaivataṃ devatāviṣayaṃ brahmaṇa upamānadarśanam ||

4.5

atha anantaram adhyātmaṃ pratyagātmaviṣaya ādeśa ucyate | yadetat gacchatīva ca manaḥ | etadbrahma ḍhaukata iva viṣayīkarotīva | yacca anena manasā etat brahma upasmarati samīpataḥ smarati sādhakaḥ abhīkṣṇaṃ bhṛśam | saṃkalpaśca manaso brahmaviṣayaḥ | manaupādhikatvāddhi manasaḥ saṃkalpasmṛtyādipratyayairabhivyajyate brahma, viṣayīkriyamāṇamiva | ataḥ sa eṣa brahmaṇo'dhyātmamādeśaḥ | vidyunnimeṣaṇavadadhidaivataṃ drutaprakāśanadharmi, adhyātmaṃ ca manaḥpratyayasamakālābhivyaktidharmi, ityeṣa ādeśaḥ | evamādiśyamānaṃ hi brahma mandabuddhigamyaṃ bhavatīti brahmaṇa ādeśa upadeśaḥ | na hi nirupādhikameva brahma mandabuddhibhirākalayituṃ śakyam ||

4.6

kiṃca, tat brahma ha kila tadvanaṃ nāma tasya vanaṃ tadvanaṃ tasya prāṇijātasya pratyagātmabhūtatvāddhanaṃ vananīyaṃ saṃbhajanīyam | ataḥ tadvanaṃ nāma ; prakhyātaṃ brahma tadvanamiti yataḥ, tasmāt tadvanamiti anenaiva guṇābhidhānena upāsitavyaṃ cintanīyam | anena nāmnopāsanasya phalamāha—sa yaḥ kaścit etat yathoktaṃ brahma evaṃ yathoktaguṇaṃ veda upāste abhi ha enam upāsakaṃ sarvāṇi bhūtāni abhi saṃvāñchanti ha prārthayanta eva yathā brahma ||

4.7

evamanuśiṣṭaḥ śiṣya ācāryamuvāca -- upaniṣadaṃ rahasyaṃ yaccintyaṃ bho bhagavan brūhi iti | evamuktavati śiṣye āhācāryaḥ -- uktā abhihitā te tava upaniṣat | kā punaḥ setyāha -brāhmīṃ brahmaṇaḥ paramātmana iyaṃ brāhmī tām , paramātmaviṣayatvādatītavijñānasya, vāva eva te upaniṣadamabrūmeti uktāmeva paramātmaviṣayāmupaniṣadamabrūmetyavadhārayatyuttarārtham | paramātmaviṣayāmupaniṣadaṃ śrutavataḥ upaniṣadaṃ bho brūhīti pṛcchataḥ śiṣyasya ko'bhiprāyaḥ ? yadi tāvacchrutasyārthasya praśnaḥ kṛtaḥ, tataḥ piṣṭapeṣaṇavatpunarukto'narthakaḥ praśnaḥ syāt | atha sāvaśeṣoktopaniṣatsyāt , tatastasyāḥ phalavacanenopasaṃhāro na yuktaḥ ‘ pretyāsmāllokādamṛtā bhavanti ’ iti | tasmāduktopaniṣaccheṣaviṣayo'pi praśno'nupapanna eva, anavaśeṣitatvāt | kastarhyabhiprāyaḥ praṣṭuriti | ucyate | kiṃ pūrvoktopaniṣaccheṣatayā tatsahakārisādhanāntarāpekṣā, atha nirapekṣaiva ? sāpekṣā cedapekṣitaviṣayāmupaniṣadaṃ brūhi | atha nirapekṣā cedavadhāraya pippalādavannātaḥ paramastītyevamabhiprāyaḥ | etadupapannamācāryasyāvadhāraṇavacanam ‘ uktā ta upaniṣat ’ iti | nanu nāvadhāraṇamidam, yato'nyadvaktavyamāha ‘tasyai tapo damaḥ’ ityādi | satyam, vaktavyamucyate ācāryeṇa | na tūktopaniṣaccheṣatayā tatsahakārisādhanāntarābhiprāyeṇa vā; kiṃtu brahmavidyāprāptyupāyābhiprāyeṇa vedaistadaṅgaiśca sahapāṭhena samīkaraṇāttapaḥprabhṛtīnām | na hi vedānāṃ śikṣādyaṅgānāṃ ca sākṣādbrahmavidyāśeṣatvaṃ tatsahakārisādhanatvaṃ vā saṃbhavati | sahapaṭhitānāmapi yathāyogaṃ vibhajya viniyogaḥ syāditi cet ; yathā sūktavākānumantraṇamantrāṇāṃ yathādaivataṃ vibhāgaḥ, tathā tapohmakarmasatyādīnāmapi brahmavidyāśeṣatvaṃ tatsahakārisādhanatvaṃ veti kalpyate | vedānāṃ tadaṅgānāṃ cārthaprakāśakatvena karmātmajñānopāyatvamityevaṃ hyayaṃ vibhāgo yujyate arthasaṃbandhopapattisāmarthyāditi cet, na ; ayukteḥ | na hyayaṃ vibhāgo ghaṭanāṃ prāñcati | na hi sarvakriyākārakaphalabhedabuddhitiraskāriṇyā brahmavidyāyāḥ śeṣāpekṣā sahakārisādhanasaṃbandho vā yujyate | sarvaviṣayavyāvṛttapratyagātmaviṣayaniṣṭhatvācca brahmavidyāyāstatphalasya ca niḥśreyasasya | ‘mokṣamicchansadā karma tyajedeva sasādhanam | tyajataiva hi tajjñeyaṃ tyaktuḥ pratyakparaṃ padam’ tasmātkarmaṇāṃ sahakāritvaṃ karmaśeṣāpekṣā vā na jñānasyopapadyate | tato'sadeva sūktavākānumantraṇavadyathāyogaṃ vibhāga iti | tasmādavadhāraṇārthataiva praśnaprativacanasyopapadyate | etāvatyeveyamupaniṣaduktānyanirapekṣā amṛtatvāya ||

4.8

yāmimāṃ brāhmīmupaniṣadaṃ tavāgre'brūmeti tasyai tasyā uktāyā upaniṣadaḥ prāptyupāyabhūtāni tapaādīni | tapaḥ kāyendriyamanasāṃ samādhānam | damaḥ upaśamaḥ | karma agnihotrādi | etairhi saṃskṛtasya sattvaśuddhidvārā tattvajñānotpattirdṛṣṭā | dṛṣṭā hyamṛditakalmaṣasyokte'pi brahmaṇyapratipattirviparītapratipattiśca, yathendravirocanaprabhṛtīnām | tasmādiha vātīteṣu vā bahuṣu janmāntareṣu tapaādibhiḥ kṛtasattvaśuddherjñānaṃ samutpadyate yathāśrutam ; 'yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau | tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ ' iti mantravarṇāt | 'jñānamutpadyate puṃsāṃ kṣayātpāpasya karmaṇaḥ ' iti smṛteśca | itiśabdaḥ upalakṣaṇatvapradarśanārthaḥ | iti evamādyanyadapi jñānotpatterupakārakam 'amānitvamadambhitvam' ityādyupadarśitaṃ bhavati | pratiṣṭhā pādau pādāvivāsyāḥ ; teṣu hi satsu pratitiṣṭhati brahmavidyā pravartate, padbhyāmiva puruṣaḥ | vedāścatvāraḥ sarvāṇi cāṅgāni śikṣādīni ṣaṭ karmajñānaprakāśakatvādvedānāṃ tadrakṣaṇārthatvādaṅgānāṃ pratiṣṭhātvam | athavā, pratiṣṭhāśabdasya pādarūpakalpanārthatvāddevāstvitarāṇi sarvāṅgāni śiraādīni | asminpakṣe śikṣādīnāṃ vedagrahaṇenaiva grahaṇaṃ kṛtaṃ pratyettavyam | aṅginī hi gṛhīte'ṅgāni gṛhītānyeva bhavanti, tadāyattatvādaṅgānām | satyam āyatanaṃ yatra tiṣṭhatyupaniṣat tadāyatanam | satyamiti amāyitā akauṭilyaṃ vāṅmanaḥkāyānām | teṣu hyāśrayati vidyā ye amāyāvinaḥ sādhavaḥ, nāsuraprakṛtiṣu māyāviṣu; 'na yeṣu jihmamanṛtaṃ na māyā ca' iti śruteḥ | tasmātsatyamāyatanamiti kalpyate | tapaādiṣveva pratiṣṭhātvena prāptasya satyasya punarāyatanatvena grahaṇaṃ sādhanātiśayatvajñāpanārtham | 'aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam | aśvamedhasahasrācca satyamekaṃ viśiṣyate' iti smṛteḥ ||

4.9

yo vai etāṃ brahmavidyām 'keneṣitam' ityādinā yathoktām evaṃ mahābhāgām 'brahma ha devebhyaḥ' ityādinā stutāṃ sarvavidyāpratiṣṭhāṃ veda | 'amṛtatvaṃ hi vindate' ityuktamapi brahmavidyāphalamante nigamayati— apahatya pāpmānam avidyākāmakarmalakṣaṇaṃ saṃsārabījaṃ vidhūya anante aparyante svarge loke sukhātmake brahmaṇītyetat | anante iti viśeṣāānna triviṣṭape anantaśabda aupacārikò'pi syādityata āha— jyèye iti | jyeye jyāyasi sarvamahattare svātmani mukhye eva pratitiṣṭhati | na punaḥ saṃsāramāpadyata ityabhiprāyaḥ ||
iti caturthaḥ khaṇḍaḥ ||
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya śrīmacchaṃkarabhagavataḥ kṛtau kenopaniṣatpadabhāṣyam saṃpūrṇam ||