<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Upaniṣads](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad) › [Principal (early) Upaniṣads](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya) › [Khilakanda](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda) › 14

# Khilakanda 14

Khilakāṇḍa 14

- **Language:** Sanskrit

### [14.1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.1)

atha caturdaśe kāṇḍe navame'dhyāye bṛhadāraṇyakopaniṣadi  
ṣaṣṭhe'dhyāye prathamaṃ brāhmaṇam  
āditaḥ saptame prapāṭhake bṛ0 ā0 pañcame prapāṭhake dvitīyaṃ brāhmaṇam  
śvetaketurha vā'āruṇeyaḥ | pañcālānāmpariṣadmājagāma sa'ājagāma  
jaivalempravāhaṇamparicāryyamāṇantamudīkṣyābhyuvādakumārā 3 ḍṅgati su bho 3 ḍ  
ṅgati ppratiśuśrāvānuśiṣṭo nvasi pitretyomiti hovāca

### [14.1-2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.1-2)

pañcāgnividyābrāhmaṇaṃ vā śvetaketubrāhmaṇam  
śvetaketurha vā āruṇeyaḥ pañcālānāṃ pariṣadamājagāma | sa ājagāma jaivelaṃ pravāhaṇaṃ paricārayamāṇam | tamudīkṣyābhyuvāda kumārā 3 iti | sa bho 3 iti pratiśuśrāva | anuśiṣṭo nvasi  
pitreti | oṃ iti hovāca

### [14.2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.2)

tvettha yuthemāḥ prajāḥ | praya̱tyo vi̱prati̍padyantā3iti̱ neti hovāca  
tvettha yuthemam̐llokampunarāpadyantā3iti̱ neti haivovāca̱ tvettha yuthā'sau  
loku'evumbahubhiḥ punaḥpunaḥ prayadbhirna sampūryyaṃtā3iti neti  
haivovāca

### [14.3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.3)

vthottha yutithyayāmāhutyā hutāyām | (mā)āpaḥ puru̱ṣavāco bhūtvā samutthāya  
vhudantī3'iti neti haivovāca vthettho devayānasya vā pathaḥ ppratipadampi̱tṛyāṇa̱sya vā yutkṛtvā de̍vayānambā panthānampratipadyate pitṛyāṇamvā

### [14.4](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.4)

( vā'pi ) api hi na'ṛṣervacaḥ śrutam | (nhe) dve sṛtī 'aśṛṇavampi̱tṛṇāmahandevānāmuta martyānām | tābhyāmidambiśva̱mejatsameti yudanta̱rā  
piturammātarañceti nāhamuta'ekañcana vthedeti hovāca

### [14.3-2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.3-2)

'vettha' ? 'yatithyāṃ' yatsaṃkhyākāyāṃ āhutyāmāhutau 'hutāyāṃ' 'āpaḥ 'puruṣavācaḥ ' puruṣasya yā vāk  
saiva yāsāṃ vāk tāḥ puruṣavācaḥ 'bhūtvā ' puruṣaśabdavācyā vā bhūtvā yadā puruṣākārapariṇatāḥ tadā puruṣavāco  
bhavanti | 'samutthāya ' samyagutthāya udvatāḥ satyaḥ 'vadantī 3 iti ' | 'neti haivovāca '| yadyevaṃ 'vettha  
u ' ? 'devayānasya pathaḥ ' mārgasya 'pratipadaṃ ' pratipadyate yena sā pratipat tāṃ pratipadaṃ 'pitṛyāṇasya vā '  
pratipadam | pratipacchabdavācyamarthamāha-yatkarma 'kṛtvā ' yathā viśiṣṭaṃ karma kṛtveti yāvat | 'devayānaṃ vā  
panthānaṃ ' mārgaṃ 'pratipadyate ' | 'pitṛyāṇaṃ vā ' yatkarma kṛtvā pratipadyate | tat karma pratipadamabhidhīyate  
tāṃ pratipadaṃ kiṃ vettha ? devalokapitṛlokapratipattisādhanaṃ kiṃ vettheti yāvat

### [14.21](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.21)

nanu-mārgadvayameva nāsti | tatsadbhāve pramāṇābhāvāt | tvaṃ tūtprekṣāmātreṇa manmyāmòhārthaṃ pṛcchasi ityāśaṅkāyāmāha-api hīti | 'api ' atrāpi asya prakāśakaṃ 'ṛṣeḥ ' mantrasya 'vacaḥ' vākyaṃ 'naḥ ' śrutamasti  
mantro'pyasyārthasya prakāśako vidyata ityetat | ko'sau mantra ityabhidhīyate-dve sṛtī'aśṛṇavamiti | 'dve  
sṛtī ' dvau mārgau 'aśṛṇavaṃ ' śrutavānasmi | tayorekā pitṝṇāṃ prāpikā pitṛlokasaṃbaddhā tayā sṛttyā pitṛlokaṃ  
prāpnotītyarthaḥ | ahamaśṛṇavamiti vyavahitena sambandhaḥ | 'devānāmuta ' api devānāṃ sambandhinī anyā | devān  
prāpayati sā| ke punaḥ ubhābhyāṃ sṛttibhyāṃ pitṝnddevāṃśca gacchantīti gadyate-uta martyānāmiti | 'uta martyānām'  
api manuṣyāṇāṃ sambandhinyau | manuṣyā eva hi sṛttibhyāṃ gacchantīti yāvat | 'tābhyāṃ 'sṛttibhyāṃ 'idaṃ viśvaṃ '  
samastaṃ ejadgacchat 'sameti ' samyagāgacchati | te ca dve sṛtī 'yadaṃtarā ' yayorantarā yadantarā 'pitaraṃ mātaraṃ  
ca ' mātāpitrorantarā madhye ityetat | kau tau mātāpitarau dyāvāpṛthivyāvaṇḍakapāle iyaṃ vai mātā'sau piteti  
hi vyākhyātaṃ dyāvāpṛthivyoḥ pitṛmātṛtvaṃ madhyamakāṇḍe tṛtīyaprapāṭhakāṃtyabrāhmaṇena ( śa. pa. 12|8|1

### [14.4-2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.4-2)

)  
aṇḍakapālayormadhye saṃsāraviṣaya eva ete sṛtī, nātyaṃtikā mṛtatvagamanāya | itara āha-nāhamiti | ato'smāt  
praśnasamudāyāt 'ekaṃcana ' ekamapi praśnaṃ 'na veda ' iti hovāca śvetaketuḥ

### [14.5](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.5)

( cā ) atha̱ hainamvusatyopamantrayāñcakre | ( ke'nā ) anādṛtya vyusatiṅkumāraḥ prududrāva sa'ājagāma piturantam̐hovāceti vāva kila no bhavānpurā'nuśiṣṭānavoca'ḍuti katham̐ sumedha'iti pañca mā praśnāntrājanyabandhuruprākṣīttato naikañcana vyedeti hovāca katame ta'itīma'ḍūti ha pratīkānyudājahāra

### [14.6](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.6)

sa̱ hovāca | tathā nastvantāta jānīthā yathā yadahaṅkiñca vyeda survvamahantattubhyamavocampehi tu tṛtra pra̱tītya brahyacaryyamvatsyāva'ḍuti bhavāneva  
gacchedviti

### [14.7](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.7)

sa'ājagāma gautamaḥ | (mo) yutra pravāhaṇasya jaivalerāsa tasmā'āsanumāhārṣyāedakumāhārayāñcakārātha hāsmā'arghuñcakāra

### [14.8](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.8)

su hovāca | vvarambhuvate gautamāya dadma'huti su hovāca ppratijñāto ma'eṣa  
vvaro yāntu kumārasyānye vvācamubhāṣathāstāmme brūhīti

### [14.9](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.9)

su hovāca | daiveṣu vai gautama tadvareṣu mānuṣāṇāmbrūhīti

### [14.10](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.10)

su hovāca | vvijñāyate hyasti hiraṇyasyāpāttaṅgo'aśvānāndāsīnāmpravārāṇāmparidhānānāmmā no bhuvānbahorananturasyāparyyanturasyābhyavadānyo bhūditi sa vai gautama tīrthenecchāsā'ityupaimyahambhavantamiti vvācā  
ha smaiva pūvvai'ḍupayanti

### [14.11](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.11)

sa̱ ho̱pāya̍nakī̱rtyā'u̍vāca | ta̱thā na̱stvaṅgo̍tama̱ mā'pa̍rādhā̱stava̍ ca pi̱tāma̱hā ya̱theya̍mbi̱dyetaḥ pūrvva̱nna ka̱smim̐śca̱na brā̍hma̱ṇa'u̍vāsa̱ tāntavahantubhyamvakṣyāmi̱ ko hi tvai̍vambruvanta̱marha̍ti pra̱tyākhyā̍tu̱miti̍

### [14.12](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.12)

( tya ) asau vai lo̱ko'gnirgautama | ta̱syādi̱tya'e̱va sa̱midra̱śmayo̍  
dhū̱mo'ha̱rarci̍śca̱ndramā̱'aṅgā̍rā̱ nakṣa̍trāṇi vi̱ṣphuliṅgā̱stasmi̍nne̱tasmi̍nna̱gnau  
de̱vāḥ śra̱ddhāṃ ju̍hvati ta̱syā'āhu̍teḥ somo̱ rājā̱ saṃbha̍vati

### [14.13](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.13)

pa̱rjjanyo̱ vā'a̱gnirgautama | tasya̍ samvathsa̱ra'e̱va sami̱dabhrāṇi dhūmo  
vi̱dyudarciraśa̍ni̱raṅgārā hrādu̱nayo̍ vi̱ṣphuliṅgā̱stasmi̍nne̱tasmi̍nna̱gnau de̱vāḥ  
soma̍ñjuhvati̱ tasyā'āhutervṛṣṭiḥ sambhavati

### [14.14](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.14)

( ttha ) ayambai loko'gnirgautama | tasya pṛthivyeva sami̱idvāyurdhūmo  
rātrirarcirdiśo 'ṅgārā'avāntaradiśo vi̱ṣphuliṅgā̱stasmi̍nne̱tasmi̍nna̱gnau  
de̱vā vṛṣṭiṃ juhvati tasyā' āhute̱ranna̱ sambhavati

### [14.15](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.15)

puruṣo vā' agnirgautama | tasya vyāttameva samitprāṇo dhūmo vāgarciścakṣuraṅgārāḥ śrotraṃ visphuliṅgāstasminnetasminnagnau devā'annaṃ juhvati  
tasyā 'āhute reta: sambhavati

### [14.16](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.16)

yoṣā vā' agnirgautama | tasyā' upastha' eva samillomāni dhūmo  
yonirarciryyadantaḥ karoti te'ṅgārā ' abhinandā visphuliṅgāstasminnetasminnagnau devā reto juhvati tasyā' āhuteḥ puruṣaḥ sambhavati sa jāyate sa  
jīvati yāvajjīvatyatha yadā mriyate'thainamagnaye haranti

### [14.17](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.17)

tasyā̱gnire̱vāgnirbhavati | sami̍tsa̱middhūmo dhū̱mo'rci̍ra̱rcira̱ṅgārā̍'aṅgārā  
viṣphuliṅgā viṣphuliṅgā̱stasmi̍nne̱tasmi̍nna̱gnau de̱vāḥ puru̍ṣaṃ juhvati  
tasyā̍'āhuteḥ puru̍ṣo bhāsvaravarṇaḥ sambhavati

### [14.18](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.18)

te ya̱'e̱vame̱tadviduḥ | ('thaim̐) ye cāmī'araṇye śraddhām̐ satyamu̱pāsa̍te te̱'rcirabhisa̱mbhava̱ntyarciṣo'haraha̍'āpū̱ryyamāṇaṃpakṣamāpū̱ryyamāṇapakṣādyānṣaṇmāsānudaṅṅāditya̍'eti̱ māsebhyo devalokande̱valo̱kādā̍di̱tyamā̍di̱tyādvaidyutaṃ  
tānvaidyutātpuruṣo mānasa'etya brahmalo̱kāngamayati te teṣu brahmalokeṣu  
parāḥ parāvato vasanti teṣāmiha na puna̱rāvṛtti̍rasti

### [14.19](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.19)

( rtyu ) atha ye yajñena dānena tapasā lokañjayanti te dhūmamabhisumbhavanti dhūmādvātrigūm̐ śvātrerapakṣīyamāṇapakṣamapakṣīyamāṇapakṣādyānṣaṇmāsāndakṣiṇā''ditya'eti māsebhyaḥ pitṛlokampiṣṭalokāccandrante candramprāpyānnambhavanti tām̐statra devā yathā somagam̐ rājānamāpyāyasvāpakṣīyasvetyevamenām̐statra bhakṣayanti teṣāṃ yadā tatparyyavaityathemamevākāśamabhiniṣpadyanta'  
ākāśādvāyumvāyorvṛṣṭimvṛṣṭeḥ pṛthivīnte pṛthivīmprāpyānnaṃ bhavanti  
tu'evamevānuparivarttante'tha yu'etau panthānau na viduste kīṭāḥ pataṅgā  
yadidandandaśūkam

### [14.19-2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14.19-2)

atha ye yajñena dānena tapasā lokaṃ jayaṃti | te dhūmamabhisaṃbhavaṃti | dhūmādrātrim | rātrerapakṣīyamāṇapakṣam | apakṣīyamāṇapakṣādyānṣaṇmāsāndakṣiṇā''ditya eti | māsebhyaḥ pitṛlokam | pitṛlokāccaṃdram | te caṃdraṃ prāpyānnaṃ bhavanti | tāṃstatra devā yathā somaṃ rājānamāpyāyasvāpakṣīyasveti evamenāṃstatra bhakṣayaṃti | teṣāṃ yadā tatparyavaiti | athemamevākāśamabhiniṣpadyaṃte | ākāśādvāyum | vāyorvṛṣṭim | te pṛthivīṃ prāpyānnaṃ bhavaṃti | ta evamevānuparivartate | atha ya etau paṃthānau  
na viduḥ | te kīṭāḥ pataṃgāḥ | yadidaṃ daṃdaśūkam

## Linked texts (1)

- [Śatapathabrāhmaṇa or Bṛhadāraṇyakabrāhmaṇa](https://indike.org/pramana/in.veda.brahmana.satapatha.satapathabrahmanaorbrhadaranyakabrahmana.45.1-2) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.khilakanda.14) · Pramāṇa
