<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Vedic Literature](https://indike.org/pramana/in.veda) › [Upaniṣads](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad) › [Principal (early) Upaniṣads](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya) › Madhukanda

# Madhukanda (Madhukāṇḍa)

मधुकाण्ड

name of Adhys 1,2 of Bṛhadāraṇyaka

- **Language:** Sanskrit
- **Date:** 700 BCE – 200 CE
- **Extent:** 173 passages, 4,022 words
- **Text:** partly digitised
- **Source:** archiveorg · 4. Brihadaranyaka Upanishat Part 1 - Parayana Edition; ed. Vidyananda Giri; Śrī Kailāsa Vidyāloka; Śrī… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

## Contents

- [1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.1) — 10 parts
- [2 atha prathamādhyāyasya udgīthanāmatṛtīyaṃ brāhmaṇam](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2) — 28 parts
- [3 atha prathamādhyāyasya sṛṣṭyādisarvarūpatānāmacaturthaṃ brāhmaṇam](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.3) — 17 parts
- [4 atha prathamādhyāyasya saptānnānāmapañcamaṃ brāhmaṇam](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4) — 24 parts
- [5](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.5) — 3 parts
- [6](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.6) — 1 part
- [7](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7) — 21 parts
- [8 atha dvitīyādhyāyasya śiśunāmadvitīyaṃ brāhmaṇam](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.8) — 4 parts
- [9 atha dvitīyādhyāyasya mūrtārmūrttanāmatṛtīyaṃ brāhmaṇam](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.9) — 1 part
- [10](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.10) — 5 parts
- [11](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.11) — 1 part
- [12](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.12) — 11 parts
- [13](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.13) — 4 parts
- [14](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.14) — 20 parts
- [15 atha dvitīyādhyāyasya madhuvaṃśanāmaṣaṣṭhaṃ brāhmaṇam](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.15) — 3 parts
- [16](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.16) — 1 part

## Text

### [1.1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.1.1)

oṃ| uṣā vā aśvasya medhyasya śiraḥ| sūryaścakṣurvātaḥ  
prāṇo, vyāttamagnirvaiśvānaraḥ, saṃvatsara ātmā'śvasya  
medhyasya| dyauḥ pṛṣṭhamantarikṣamudaraṃ pṛthivī pājasyaṃ  
diśaḥ pārśve avāntaradiśaḥ parśava, ṛtavo'ṅgāni,  
māsāścārdhamāsāśca parvāṇyahorātrāṇi, pratiṣṭhā,  
nakṣatrāṇyasthīni, nabho māṃsāni| ūvadhyathaṃ sikatāḥ  
sindhavo gudā, yakṛcca klomānaśca parvatā, oṣadhayaśca  
vanaspatayaśca lomānyudyanpūrvādhò nimlocañjaghanārdho,  
yadvijṛmbhate tadvidyotate, yadvidhūnute tatstanayati, yanmehati  
tadvarṣati, vāgevāsya vāk

### [1.2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.1.2)

aharvā aśvaṃ purastānmahimānvajāyata, tasya pūrve samudre  
yonī, rātrirenaṃ paścānmahimānvajāyata, tasyāpare  
samudre yoniretau vā aśvaṃ mahimānāvabhitaḥ saṃbabhūvatuḥ  
hayo bhūtvā devānavahadvājī gandharvānarvā'surānaśvo  
manuṣyānsamudra evāsya bandhuḥ, samudro yoniḥ

### [1.1-2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.1.1-2)

iti prathamādhyāyasya prathamaṃ brāhmaṇaṃ samāptam

### [1.1-3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.1.1-3)

naiveha kiṃcanāgra āsīnmṛtyunaivedamāvṛtamāsīt | aśanāyayā'śanāyā hi mṛtyustanmano'kurutā''tmanvī  
syāmiti | so'rcannacarattasyārcata āpo'jāyantārthate  
vai me kamabhūditi tadevārkasyārkatvaṃ karthaṃ ha vā asmai  
bhavati ya evametadarkasyārkatvaṃ veda

### [1.2-2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.1.2-2)

āpo vā arkastadyadapām̐ śara āsīttatsamahanyata  
sā pṛthivyabhavattasyāmaśrāmyattasya śrāntasya taptasya  
tejoraso niravartatāgniḥ

### [1.3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.1.3)

sa tredhā''tmānaṃ vyakurutā''dityaṃ tṛtīyaṃ vāyuṃ  
tṛtīyam̐ sa eṣa prāṇastredhā vihitaḥ | tasya prācī agreḥ  
dikśiro'sau cāsau cemau| athāsya pratīcī dikpucchamasau cāsau ca sakthyau dakṣiṇā codīcī ca  
pārśve dyauḥ pṛṣṭhamantarikṣamudaramiyamuraḥ sa eṣo'psu  
pratiṣṭhito, yatra kva caiti tadeva pratitiṣṭhatyevaṃ  
vidvān

### [1.4](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.1.4)

so'kāmayata dvitīyo ma ātmā jāyeteti sa manasā  
vācaṃ mithunaṃ samabhavadaśanāyā mṛtyustadyadreta āsītsa  
saṃvatsaro'bhavat| na ha purā tataḥ saṃvatsara āsa,  
tametāvantaṃ kālamabibhaḥ| yāvānsaṃvatsarastametāvataḥ  
kālasya parastādasṛjata| taṃ jātamabhivyādadātsa  
bhāṇakarotsaiva vāgabhavat

### [1.5](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.1.5)

sa aikṣata yadi vā imamabhimaṃsye kanīyo'nnaṃ kariṣye  
iti sa tayā vācā tenā''tmaneda sarvamasṛjata yadidaṃ  
kiṃcarco yajūṃṣi sāmāni chandāṃsi yajñānprajāḥ  
paśūn | sa yadyadevāsṛjata tattadattumapriyata sarvaṃ vā  
attīti tadaditeradititvaṃ, sarvasyaitasyāttā bhavati  
sarvamasyānnaṃ bhavati, ya evametadaditeradititvaṃ veda

### [1.6](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.1.6)

so'kāmayata bhūyasā yajñena bhūyo yajeyeti | so'śrāmyatsa tapo'tapyata tasya śrāntasya taptasya yaśo vīryamudakrāmat | prāṇā vai yaśo vīryaṃ tatprāṇeṣūtkrānteṣu  
śarīram̐ śvayitumadhriyata tasya śarīra eva mana  
āsīt

### [1.7](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.1.7)

so'kāmayata medhyaṃ ma idam̐ syādātmanvyanena syāmiti| tato'śvaḥ samabhavadyadaśvattanmedhyamabhūditi  
tadevāśvamedhasyāśvamedhatvam| eṣa ha vā aśvamedhaṃ veda  
ya enamevaṃ veda| tamanavarudhyaivāmanyata| tam̐ saṃvatsarasya parastādātmane ālabhata| paśūndevatābhyaḥ  
pratyauhat| tasmātsarvadevatyaṃ prokṣitaṃ prājāpatyamālabhanta eṣa ha vā aśvamedho ya eṣa tapati tasya  
saṃvatsara ātmā'yamagnirarkastasyeme lokā ātmānastāvetāvarkāśvamedhau| so punarekaiva devatā bhavati mṛtyurevāpa  
punarmṛtyuṃ jayati nainaṃ mṛtyurāpnoti mṛtyurasyā''tmā  
bhavatyetāsāṃ devatānāmeko bhavati

### [1.7.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.1.7.p1)

iti prathamādhyāyasya dvitīyaṃ brāhmaṇam||2

### atha prathamādhyāyasya udgīthanāmatṛtīyaṃ brāhmaṇam

### [2.1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.1)

dvayā ha prājāpatyā devāścāsurāśca| tataḥ kanīyasā  
eva devā, jyāyasā asurāsta eṣu lokeṣvaspardhanta te  
ha devā ūcurhantāsurānyajñe udgīthenātyayāmeti

### [2.2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.2)

te ha vācamūcustvaṃ na udgāyeti tatheti tebhyo vāgudagāyata| yo vāci bhogastaṃ devebhya āgāyadyatkalyāṇaṃ  
vadati tmātmane| te viduranena vai na udgātrā'tyeṣyantīti tamabhidrutya pāpmanā'vidhyant sa yaḥ sa pāpmā  
yadevedamapratirūpaṃ vadati sa eva sa pāpmā

### [2.3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.3)

atha ha ghrāṇamūcustvaṃ na udgāyeti tatheti tebhyaḥ  
ghrāṇa udagāyadyaḥ ghrāṇe bhogastaṃ devebhya āgāyadyatkalyāṇaṃ jighrati tadātmane| te viduranena vai na  
udgātrā'tyeṣyantīti tamabhidrutya pāpmanā'vidhyansa  
yaḥ sa pāpmā yadevedamapratirūpaṃ jighrati sa eva sa  
pāpmā

### [2.4](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.4)

atha ha cakṣurūcustvaṃ na udgāyeti tatheti tebhyaścakṣurudagāyat| yaścakṣuṣi bhogastaṃ devebhya āgāyadyatkalyāṇaṃ paśyati tadātmane| te viduranena vai na udgātrā'tyeṣyantīti tamabhidrutya pāpmanā'vidhyansa yaḥ  
sa pāpmā yadevedamapratirūpaṃ paśyati sa eva sa  
pāpmā

### [2.5](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.5)

atha ha śrotramūcustvaṃ na udgāyeti tatheti tebhyaḥ  
śrotramudagāyadyaḥ śrotre bhogastaṃ devebhya āgāyadyatkalyāṇaṃ śṛṇoti tadātmane| te viduranena vai na  
udgātrā'tyeṣyantīti tamabhidrutya pāpmanā'vidhyansa  
yaḥ sa pāpmā yadevedamapratirūpa 24 śṛṇoti sa eva sa  
pāpmā

### [2.6](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.6)

atha ha mana ūcustvaṃ na udgāyeti tatheti tebhyo mana  
udagāyadyo manasi bhogastaṃ devebhya āgāyadyatkalyāṇa 24  
saṃkalpayati tadātmane| te viduranena vai na udgātrā'tyeṣyantīti tamabhidrutya pāpmanā'vidhyansa yaḥ sa  
pāpmā yadevedamapratirūpathaṃ saṃkalpayati sa eva sa  
pāpmaivamu khalvetā devatāḥ pāpmabhirupāsṛjannevamenāḥ  
pāpmanā'vidhyan

### [2.7](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.7)

atha hemamāsanyaṃ prāṇamūcustvaṃ na udgāyeti tatheti  
tebhya eṣa prāṇa udagāyatte viduranena vai na udgātrā'tyeṣyantīti tamabhidrutya pāpmanā'vivyatsansa yathā'śmānamṛtvā loṣṭo vidhvaṃsetaivathaṃ haiva vidhvaṃthaṃsamānā viṣvañco vineśustato devā abhavanparā'surā  
bhavatyātmanā parā'sya dviṣanbhrātṛvyo bhavati ya evaṃ  
veda

### [2.8](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.8)

te hocuḥ kva nu so'bhūdyo na itthamasaktetyayamāsye'ntariti so'yāsya āṅgiraso'ṅgānāṃ hi rasaḥ

### [2.9](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.9)

sā vā eṣā devatā dūrnāma dūraṃ hyasyā mṛtyurdūraṃ ha  
vā asmānmṛtyurbhavati ya evaṃ veda

### [2.10](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.10)

sā vā eṣā devataitāsāṃ devatānāṃ pāpmānaṃ mṛtyumapahatya  
yatrā''sāṃ diśāmantastadgamayāṃcakāra tadāsāṃ pāpmano  
vinyadadhāttasmānna janamiyānnāntamiyānnetpāpmānaṃ  
mṛtyumanvavāyānīti

### [2.19](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.19)

sā vā eṣā devataitāsāṃ devatānāṃ pāpmānaṃ mṛtyumapahatyāthainā mṛtyunatyavahat

### [2.12](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.12)

sa vai vācameva prathamāmatyavahatsā yadā mṛtyumatyamucyata  
so'gnirabhavatso'yamagniḥ pareṇa mṛtyumatikrānto  
dīpyate

### [2.13](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.13)

atha ghrāṇamatyavahatsa yadā mṛtyumatyamucyata sa  
vāyurabhavatso'yaṃ vāyuḥ pareṇa mṛtyumatikrāntaḥ pavate

### [2.14](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.14)

atha cakṣuratyavahattadyadā mṛtyumatyamucyata so'sāvādityo'bhavatso'sāvādityaḥ pareṇa mṛtyumatikrāntastapati

### [2.15](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.15)

atha śrotramatyavahattadyadā mṛtyumatyamucyata sā diśo'bhavaṃstā imā diśaḥ pareṇa mṛtyumatikrāntāḥ

### [2.16](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.16)

atha mano'tyavahattadyadā mṛtyumatyamucyata sa candramā abhavatso'sau candraḥ pareṇa mṛtyumatikrānto bhātyevaṃ ha vā enameṣā devatā mṛtyumativahati ya evaṃ veda

### [2.17](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.17)

athā''tmane'nnādyamāgāyadyaddhi  
kiṃcānna madyate'nenaiva tadadyata iha pratitiṣṭhati

### [2.18](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.18)

te devā abruvannetāvadvā ida sarvaṃ yadannaṃ tadātmana  
āgāsīranu no'sminnanne ābhajasveti te vai mā'bhisaṃviśateti tatheti ta saṃmantaṃ pariṇyaviśanta | tasmādyadanenānnamatti tenaitāstṛpyantyeva havā ena svā  
abhisaṃviśanti bhartā svānā śreṣṭhaḥ pura etā bhavatyannādo'dhipatirya evaṃ veda, ya u haivaṃvida sveṣu prati  
pratiburbhūrṣati na haivālaṃ bhāryebhyo bhavatyatha ya evaitamanu bhavati yo vaitamanu bhāryānbubhūrṣati sa haivālaṃ  
bhāryebhyo bhavati

### [2.19-2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.19-2)

so'yāsya āṅgiraso'ṅgānāṃ hi rasaḥ prāṇo vā  
aṅgānāṃ rasaḥ prāṇo hi vā aṅgānāṃ rasastasmādyasmātkasmāccāṅgātprāṇa utkrāmati tadeva tacchuṣyatyeṣa  
hi vā aṅgānāṃ rasaḥ

### [2.20](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.20)

eṣa u eva bṛhaspatirvāgvai bṛhatī tasyā eṣa patistasmādu bṛhaspatiḥ

### [2.21](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.21)

eṣa u eva brahmaṇaspatirvāgvai brahma tasyā eṣa  
patistasmādu brahmaṇaspatiḥ

### [2.22](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.22)

eṣa u eva sāma vāgvai sā'm eṣa sā cāmaśceti  
tatsāmnaḥ sāmatvam| yadveva samaḥ pluṣiṇā samo maśakena samo nāgena sama ebhistribhirlokaiḥ samo'nena  
sarveṇa tasmādveva sāmāśnute sāmnaḥ sāyujyaṃ salokatāṃ ya evametatsāma veda

### [2.23](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.23)

eṣa u vā udgīthaḥ prāṇo vā utprāṇena hīdath‌ sarvamuttabdhaṃ vāgeva gīthocca gīthā ceti sa udgīthaḥ

### [2.24](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.24)

taddhāpi brahmadattaścaikitāneyo rājānaṃ bhakṣayannuvācāyaṃ  
tyasya rājā mūrdhānaṃ vipātayatādyadito'yāsya  
āṅgiraso'nyenodgāyaditi vācā ca hyeva sa prāṇena  
codgāyaditi

### [2.25](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.25)

tasya haitasya sāmno yaḥ svaṃ veda bhavati hāsya svaṃ  
tasya vai svara eva svaṃ tasmādārtvijyaṃ kariṣyanvāci  
svaramiccheta tayā vācā svarasaṃpannayā''rtvijyaṃ kuryāttasmādyajñe svaravantaṃ didṛkṣanta eva| atho yasya svaṃ  
bhavati bhavati hāsya svaṃ ya evametatsāmnaḥ svaṃ  
veda

### [2.26](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.26)

tasya haitasya sāmno yaḥ suvarṇaṃ veda bhavati hāsya  
suvarṇaṃ tasya vai svara eva suvarṇaṃ bhavati hāsya suvarṇaṃ  
ya evametatsāmnaḥ suvarṇaṃ veda

### [2.27](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.27)

tasya haitasya sāmno yaḥ pratiṣṭhāṃ veda prati ha tiṣṭhati  
tasya vai vāgeva pratiṣṭhā vāci hi khalveṣa etatprāṇaḥ  
pratiṣṭhito gīyate'nne ityu haike āhuḥ

### [2.28](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.28)

athātaḥ pavamānānāmevābhyārohaḥ sa vai khalu prastotā  
sāma prastauti sa yatra prastuyāttadetāni japet| asato  
mā sadgamaya, tamaso mā jyotirgamaya, mṛtyormā'mṛtaṃ  
gamayeti sa yadāhāsato mā sadgamayeti mṛtyurvā  
asatsadamṛtaṃ mṛtyormā'mṛtaṃ gamayāmṛtaṃ mā kurvityevaitadāha tamaso mā jyotirgamayeti mṛtyurvai tamo jyotiramṛtaṃ mṛtyormā'mṛtaṃ gamayāmṛtaṃ mā kurvityevaitadāha  
mṛtyormā'mṛtaṃ gamayeti nātra tirohitamivāsti | atha  
yānītarāṇi stotrāṇi teṣvātmane'nnādyamāgāyettasmādu  
teṣu varaṃ vṛṇīta yaṃ kāmaṃ kāmayeta tam̐ sa eṣa evaṃvidudgātā''tmane vā yajamānāya vā yaṃ kāmaṃ kāmayate  
tamāgāyati taddhaitallokajideva na haivālokyatāyā  
āśā'sti ya evametatsāma veda

### [2.28.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.28.p1)

iti prathamādhyāyasyodgīthanāmatṛtīyaṃ brāhmaṇam ||3

### [2.28.p2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.2.28.p2)

iti prathamādhyāsyodgīthanāmatṛtīyaṃ brāhmaṇam ||3

### atha prathamādhyāyasya sṛṣṭyādisarvarūpatānāmacaturthaṃ brāhmaṇam

### [3.1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.3.1)

ātmaivedamagra āsītpuruṣavidhaḥ so'nuvīkṣya nānyadātmano'paśyatso'hamasmītyagre vyāharattato'haṃnāmābhavattasmādapyetarhyāmantrito'hamayamityevāgra uktvā'thānyannāma prabrūte yadasya bhavati sa yatpūrvo'smātsarvasmātsarvānpāpmana auṣattasmātpuruṣa oṣati ha vai sa taṃ  
yo'smātpūrvo bubhūṣati ya evaṃ veda

### [3.2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.3.2)

so'bibhettasmādekākī bibheti sa hāyamīkṣāṃcakre  
yanmadanyannāsti kasmānnu bibhemīti tata evāsya bhayaṃ  
vīyāya kasmāddhayabheṣyadvitīyādvai bhayaṃ bhavati

### [3.3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.3.3)

sa vai naiva reme tasmādekākī na ramate sa dvitīyamaicchat| sa haitāvānāsa yathā strīpumāṃsau saṃpariṣvaktau sa imamevā''tmānaṃ dvedhā'pātayattataḥ patiśca  
patnī cābhavatāṃ tasmādidamardhabṛgalamiva sva iti ha  
smā''ha yājñavalkyastasmādayamākāśaḥ striyā pūryata  
eva tāṃ samabhavattato manuṣyā ajāyanta

### [3.4](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.3.4)

so heyamīkṣāṃcakre kathaṃ nu mā''tmana eva janayitvā  
saṃbhavati hanta tiro'sānīti sā gaurabhavadṛṣabha  
itarastām̐ samevābhavattato gāvo'jāyanta vaḍavetarā'bhavadaśvavṛṣa itaro gardabhītarā gardabha itarastām̐  
samevābhavattata ekaśaphamajāyatājetarā'bhavadvasta itaro'va Name="other hand" type="inserted" iritā meṣa itarastām̐ samevābhavattato'jāvayo'jāyantaivameva yadidaṃ kiṃca mithunamā pipīlikābhyastatsarvamasṛjata

### [3.5](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.3.5)

so'vedāhaṃ vāva sṛṣṭirasmyaham̐ hīdam̐ sarvamasṛkṣīti  
tataḥ sṛṣṭirabhavatsṛṣṭyām̐ hāsyaitasyāṃ bhavati ya evaṃ  
veda

### [3.6](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.3.6)

athetyabhyamanthatsa mukhācca yonerhastābhyāṃ cāgnimamṛjata  
tasmādetadubhayamalomakamantarato'lomakā hi yonirantarataḥ| tadyadidamāhuramuṃ yajāmuṃ yajetyekaikaṃ devametasyaiva sā visṛṣṭireṣa u hyeva sarve devāḥ| atha  
yatkiṃcedamārdraṃ tadretaso'sṛjata tadu soma etāvadvā  
ida sarvamannaṃ caivānnādaśca soma evānnamgnirannādaḥ  
saiṣā brahmaṇo'tisṛṣṭiḥ| yacchreyaso devānasṛjatātha  
yanmartyaḥ sannamṛtānasṛjata tasmādatisṛṣṭiratisṛṣṭyāᳪ  
hāsyaitasyāṃ bhavati ya evaṃ veda

### [3.7](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.3.7)

āhuramumagniṃ yajāmumindraṃ yajetyādi nāmaśastrastotrakarmādibhinnatvādvinnamevāgnyādidevamekaikaṃ manyamānā āhurityabhiprāyaḥ| tanna tathā vidyāt| yasmādetasyaiva prajāpateḥ sā visṛṣṭirdevabhedaḥ sarva eṣa u hyeva prajāpatireva prāṇaḥ  
sarve devāḥ  
taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīttannāmarūpābhyāmeva vyākriyatāsaunāmā'yamidaṃ rūpa iti tadidamapyetarhi nāmarūpābhyāmeva vyākriyate'saunāmā'yamidaṃ rūpa iti sa  
eṣa iha praviṣṭaḥ | ā nakhāgrebhyo yathā kṣuraḥ kṣuradhāne'vahitaḥ syādviśvaṃbharo vā viśvaṃbharakulāye taṃ na  
paśyanti| akṛtsno hi sa prāṇanneva prāṇo nāma  
bhavati| vadanvākpaśyaṃścakṣuḥ śṛṇvañśrotraṃ manvāno  
manastānyasyaitāni karmanāmānyeva | sa yo'ta ekaikamupāste, na sa vedākṛtsno hyeṣo'ta ekaikena bhavatyātmetyevopāsītātra hyete sarva ekaṃ bhavanti | tadetatpadanīyamasya sarvasya yadayamātmā'nena hyetatsarvaṃ veda  
yathā ha vai padenānuvindedevaṃ kīrtiṃś ślokaṃ vindate ya  
evaṃ veda

### [3.8](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.3.8)

yadarthaḥ sarvaśāstrārambho yasminnavidyayā svābhāvikyā kartṛkriyāphalādhyāropaṇā  
kṛtā, yaḥ kāraṇaṃ sarvasya jagato, yadātmake nāmarūpe salilādiva svacchānmalamiva  
phenamavyākṛte vyākriyete, yaśca tābhyāṃ nāmarūpābhyāṃ vilakṣaṇaḥsvato nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvaḥ, sa eṣo'vyākṛte ātmabhūte nāmarūpe vyākurvanbrahmādistambaparyanteṣu deheṣviha karmaphalāśrayeṣvaśanāyādimatsu praviṣṭaḥ  
tadetatpreyaḥ putrātpreyo vittātpreyo'nyasmātsarvasmādantarataraṃ yadayamātmā| sa yo'nyamātmanaḥ  
priyaṃ bruvāṇaṃ brūyātpriyathaṃ rotsyatītīśvaro ha  
tathaiva syādātmānameva priyamupāsīta sa ya  
ātmānameva priyamupāste, na hāsya priyaṃ  
pramāyukaṃ bhavati

### [3.9](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.3.9)

tadāhuryadbrahmavidyayā sarvaṃ bhaviṣyanto manuṣyā  
manyante kima tadbrahmāvedyasmāttatsarvamabhavaditi

### [3.10](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.3.10)

brahma vā idamagra āsīttadātmānamevāvet  
ahaṃ brahmāsmīti | tasmāttatsarvamabhavattadyo  
yo devānāṃ pratyabudhyata sa eva tadbhavattatharṣīṇāṃ tathā manuṣyāṇāṃ taddhaitatpaśyannṛṣirvāmadevaḥ pratipede'haṃ manurabhavaṃ sūryaśceti  
tadidamapyetarhi ya evaṃ vedāhaṃ brahmāsmīti sa  
idam̐sarvaṃ bhavati tasya ha na devāścanābhūtyā  
īśate| ātmā hyeṣām̐ sa bhavati| atha yo'nyāṃ devatāmupāste'nyo'sāvanyo'hamasmīti  
na sa veda yathā paśurevam̐ sa devānām| yathā  
ha vai bahavaḥ paśavo manuṣyaṃ bhuñjyurevamekaikaḥ  
puruṣo devānbhunaktyekasminneva paśāvādīyamāne'priyaṃ bhavati kimu bahuṣu, tasmādeṣāṃ tanna  
priyaṃ yadetanmanuṣyā vidyuḥ

### [3.11](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.3.11)

brahma vā idamagra āsīdekameva tadekam̐ sanna vyabhavat  
tacchreyorūpamatyasṛjata kṣatraṃ yānyetāni devatrā kṣatrāṇīndro varuṇaḥ somo rudraḥ parjanyo yamo mṛtyurīśāna  
iti| tasmātkṣatrātparaṃ nāsti tasmādbrāhmaṇaḥ kṣatriyamadhastādupāste rājasūye kṣatra eva tadyaśo dadhāti  
saiṣā kṣatrasya yoniryadbrahma | tasmādyadyapi rājā  
paramatāṃ gacchati brahmaivāntata upaniśrayati, svāṃ yoniṃ,  
ya u enam̐ hinasti, svām̐ sa yonimṛcchati, sa pāpīyānbhavati, yathā śreyām̐sam̐ him̐sitvā

### [3.12](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.3.12)

sa naiva vyabhavatsa viśamasṛjata yānyetāni  
devajātāni gaṇaśa ākhyāyante vasavo rudrā  
ādityā viśvedevā maruta iti

### [3.13](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.3.13)

sa naiva vyabhavatsa śaudraṃ varṇamasṛjata pūṣaṇamiyaṃ  
vai pūṣeyaṃ hīdaṃ sarvaṃ puṣyati yadidaṃ kiṃca

### [3.14](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.3.14)

sa naiva vyabhavattacchreyorūpamatyasṛjata dharmaṃ tadetatkṣatrasya kṣatraṃ yaddharmastasmāddharmātparaṃ nāstyatho  
abalīyānbalīyāṃsamāśaṃsate dharmeṇa, yathā  
rājñaivaṃ, yo vai sa dharmaḥ satyaṃ vai tattasmātsatyaṃ  
vadantamāhurdharmaṃ vadatīti, dharmaṃ vā vadantaṃ satyaṃ  
vadatītyetaddhyevaitadubhayaṃ bhavati

### [3.15](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.3.15)

tadetadbrahma kṣatraṃ viṭśūdrastadagnināaiva deveṣu brahmābhavadbrāhmaṇo manuṣyeṣu, kṣatriyeṇa kṣatriyo, vaiśyena  
vaiśyaḥ śūndreṇa śūdrastasmādagnāveva deveṣu lokamūcchante  
brāhmaṇe manuṣyeṣvetābhyām̐ hi rūpābhyāṃ brahmābhavat  
atha yo ha vā asmāllokātsvaṃ lokamadṛṣṭvā praiti  
sa enamavidito na bhunakti yathā vedo vā'nanūkto'nyadvā karmākṛtaṃ yadiha vā apyanevaṃvinmahatpuṇyaṃ karma  
karoti taddhāsyāntataḥ kṣīyata evā''tmānameva lokamupāsīta sa ya ātmānameva lokamupāste na hāsya  
karma kṣīyate| asmāddhyevā''tmano yadyatkāmayate  
tattatsṛjate

### [3.16](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.3.16)

atho ayaṃ vā ātmā sarveṣāṃ bhūtānāṃ lokaḥ sa yajjuhoti yadyajate tena devānāṃ loko'tha yadanubrūte tena  
ṛṣīṇāmatha yatpitṛbhyo nipṛṇāti yatprajāmicchate tena  
pitṝṇāmatha yanmanuṣyānvāsayate yadebhyo'śanaṃ dadāti  
tena manuṣyāṇāmatha yatpaśubhyastṛṇodakaṃ vindati tena  
paśūnāṃ yadasya gṛheṣu śvāpadā vayāṃsyā pipīlikābhya  
upajīvanti tena teṣāṃ loko yathā ha vai svāya lokāyāriṣṭamicchedevaṃ haivaṃvide sarvāṇi bhūtānyaririṣṭamicchanti tadvā etadviditaṃ mīmāṃsitam

### [3.17](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.3.17)

ātmaivedamagra āsīdeka eva so'kāmayata jāyā me  
syādatha prajāyeyātha vittaṃ me syādatha karma kurvīyetyetāvānvai kāmo, necchaṃścanāto bhūyo vindettasmādpyetahyaikākī kāmayate jāyā me syādatha prajāyeyātha  
vittaṃ me syādatha karma kurvīyeti sa yāvadapyeteṣāmekaikaṃ  
na prāpnotyakṛtsna eva tāvanmanyate tasyo kṛtsnatā  
mana evāsyā''tmā vāgjāyā prāṇaḥ prajā cakṣurmānuṣaṃ  
vittaṃ cakṣuṣā hi tadvindate śrotraṃ daivam̐, śrotreṇa hi  
tacchṛṇotyātmaivāsya karmā''tmanā hi karma karoti, sa  
eṣa pāṅkto yajñaḥ pāṅktaḥ paśuḥ pāṅktaḥ puruṣaḥ  
pāṅktamidam̐ sarvaṃ yadidaṃ kiṃca tadidam̐ sarvamāpnoti  
ya evaṃ veda

### [3.17.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.3.17.p1)

iti prathamādhyāye caturthaṃ brāhmaṇam

### atha prathamādhyāyasya saptānnānāmapañcamaṃ brāhmaṇam

### [4.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.p1)

ātmaivedamagra āsīt  
so'kāmayata  
jāyā  
me  
syāttayā  
athāhaṃ prajāyeya  
atha vittaṃ me syātkarmasādhanaṃ  
sādhanaṃ karma kurvīya

### [4.1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.1)

yattaptānnāni medhayā tapasā'janayatpitā| ekamasya  
sādhāraṇam| dve devānabhājayat| trīṇyātmane'kuruta| paśubhya  
ekaṃ prāyacchat| tasminsarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti  
yacca na| kasmāttāni na kṣīyante'dyamānāni sarvadā  
yo vaitāmakṣitiṃ veda| so'nnamatti pratīkena| sa devānapigacchati sa ūrjamupajīvatīti ślokāḥ

### [4.2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.2)

yatsaptānnāni medhayā tapasā'janayatpiteti medhayā hi  
tapasā'janayatpitā | ekamasya sādhāraṇamitīdamevāsya  
tatsādhāraṇamannaṃ yadidamadyate | sa ya etadupāste na sa  
pāpmano vyāvartate miśraṃ hyetat | dve devānabhājāyaditi hutaṃ ca prahutaṃ ca tasmāddevebhyo juhvati ca pra ca  
juhvatyatho āhurdarśapūrṇamāsāviti | tasmānneṣṭiyājukaḥ syāt | paśubhya ekaṃ prāyacchaditi tatpayaḥ  
payo hyevāgre manuṣyāśca paśavaścopajīvanti tasmātkumāraṃ  
jātaṃ ghṛtaṃ vai vāgre pratilehayanti stanaṃ vā'nudhāpayantyatha vatsaṃ jātamāhuratṛṇāda iti| tasminsarvaṃ  
pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca neti payasi hīdaṃ  
sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca na| tadyadidamāhuḥ  
saṃvatsaraṃ payasā juhvadapa punarmṛtyuṃ jayatīti na tathā  
vidyādyadahareva juhoti tadahaḥ punarmṛtyumapajayatyevaṃ  
vidvānsarvaṃ hi devebhyo'nnādyaṃ prayacchati| kasmāttāni  
na kṣīyante'dyamānāni sarvadeti puruṣo vā akṣitiḥ sa  
hīdamannaṃ punaḥ punarjanayate| yo vaitāmakṣitiṃ vedeti  
puruṣo vā akṣitiḥ sa hīdamannaṃ dhiyā dhiyā janayate  
karmabhiryaddhaitanna kuryātkṣīyeta ha so'nnamatti pratīkeneti  
mukhaṃ pratīkaṃ mukhenetyetat| sa devānapigacchati sa  
ūrjamupajīvatīti praśathaṃsā

### [4.3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.3)

trīṇyātmane'kuruteti mano vācaṃ prāṇaṃ tānyātmane'kurutānyatramanā abhūvaṃ nādarśamanyatramanā abhūvaṃ nāśrauṣamiti  
manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti | kāmaḥ saṃkalpo  
vicikitsā śraddhā'śraddhā dhṛtiradhṛtirhrīrdhīrbhīrityetatsarvaṃ  
mana eva tasmādapi pṛṣṭhata upaspṛṣṭo manasā vijānāti yaḥ kaśca śabdo vāgeva sā| eṣā hyantamāyattaiṣā  
hi na prāṇo'pāno vyāna udānaḥ samāno'na ityetatsarvaṃ prāṇa evaitanmayo vā ayamātmā vāṅmayo  
manomayaḥ prāṇamayaḥ

### [4.4](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.4)

trayo lokā eta eva vāgevāyaṃ loko mano'ntarikṣalokaḥ prāṇo'sau lokaḥ

### [4.5](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.5)

trayo vedā eta eva vāgevargvedo mano yajurvedaḥ prāṇaḥ  
sāmavedaḥ

### [4.6](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.6)

devāḥ pitaro manuṣyā eta eva vāgeva devā manaḥ pitaraḥ  
prāṇo manuṣyāḥ

### [4.7](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.7)

pitā mātā prajaita eva mana eva pitā vāṅmātā prāṇaḥ  
prajā

### [4.8](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.8)

vijñātaṃ vijijñāsyamavijñātameta eva yatkiṃca vijñātaṃ  
vācastadrūpaṃ vāgghi vijñātā vāgenaṃ tadbhūtvā'vati

### [4.9](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.9)

yatkiṃca vijijñāsyaṃ manasastadrūpaṃ mano hi vijijñāsyaṃ  
mana enaṃ tadbhūtvā'vati

### [4.10](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.10)

yatkiṃcāvijñātaṃ prāṇasya tadrūpaṃ prāṇo hyavijñātaḥ prāṇa  
enaṃ tadbhūtvā'vati

### [4.11](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.11)

tasyai vācaḥ pṛthivī śarīraṃ jyotīrūpamayamagnistadyāvatyeva vāktāvatī pṛthivī tāvānayamagniḥ

### [4.12](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.12)

athaitasya manaso dyauḥ śarīraṃ jyotīrūpamasāvādityastadyāvadeva manastāvatī dyaustāvānasāvādityastau mithuna saṃmaitāṃ tataḥ prāṇo'jāyata sa indraḥ sa eṣo'sapatno,  
dvitīyo vai sapatno nāsya sapatno bhavati ya evaṃ  
veda

### [4.13](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.13)

athaitasya prāṇasyā''paḥ śarīraṃ jyotīrūpamasau candrastadyāvāneva prāṇastāvatya āpastāvanasau candraste ete  
sarva eva samāḥ sarve'nantāḥ sa yo haitānantavata upāste'ntavantaṃ sa lokaṃ jayatyatha yo haitānanantānupāste'nantaṃ sa lokaṃ jayati

### [4.14](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.14)

sa eṣa saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakalastasya rātraya  
eva pañcadaśa kalā dhruvaivāsya ṣoḍaśī kalā sa  
rātribhirevā ca pūryate'pa ca kṣīyate so'māvāsyāthaṃ  
rātrimetayā ṣoḍaśyā kalayā sarvamidaṃ prāṇabhṛdanupraviśya  
tataḥ prātarjāyate tasmādetāthaṃ rātriṃ prāṇabhṛtaḥ prāṇaṃ  
na vicchindyādapi kṛkalāsasyaitasyā eva devatāyā  
apacityai

### [4.15](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.15)

yo vai saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakalo'yameva sa, yo'yamevaṃvitpuruṣastasya vittameva pañcadaśa kalā, ātmaivāsya ṣoḍaśī kalā, sa vittenaivā ca pūryate'pa ca  
kṣīyate tadetannabhyaṃ yadayamātmā pradhirvittaṃ tasmādyadyapi  
sarvajyāniṃ jīyata ātmanā cejjīvati pradhinā'gādityevā''huḥ

### [4.16](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.16)

atha trayo vāva lokā manuṣyalokaḥ pitṛloko devaloka  
iti so'yaṃ manuṣyalokaḥ putreṇaiva jayyo nānyena karmaṇā  
karmaṇā pitṛloko vidyayā devaloko devaloko vai lokānāṃ  
śreṣṭhastasmādvidyāṃ praśam̐santi

### [4.17](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.17)

athātaḥ saṃprattiryadā praiṣyanmanyate'tha putramāha tvaṃ brahma  
tvaṃ yajñastvaṃ loka iti sa putraḥ pratyāhāhaṃ brahmāhaṃ  
yajño'haṃ loka iti yadvai kiṃcānūktaṃ tasya sarvasya brahmetyekatā | ye vai ke ca yajñāsteṣā sarveśāṃ yajña ityekatā  
ye vai ke ca lokāsteṣā sarveśāṃ loka ityekataitāvadvā  
ida sarvametanmā sarva sannayamato'bhunajaditi tasmātputramanuśiṣṭaṃ lokyamāhustasmādenamanuśāsati sa yadaivaṃvidasmāllokātpraityathaibhireva prāṇaiḥ saha putramāviśati  
sa yadyanena kiṃcidakṣaṇayā'kṛtaṃ bhavati tasmādenam̐  
sarvasmātputro muñcati tasmātputro nāma sa putreṇaivāsmim̐lloke pratitiṣṭhatyathainamete daivāḥ prāṇā amṛtā  
āviśanti

### [4.18](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.18)

pṛthivyai cainamagneśca daivī vāgāviśati sā vai daivī  
vāgyayā yadyadeva vadati tattadbhavati

### [4.19](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.19)

divaścainamādityācca daivaṃ mana āviśati tadvai daivaṃ  
mano yenā''nandyeva bhavatyatho na śocati

### [4.20](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.20)

adbhyaścainaṃ candramasaśca daivaḥ prāṇa āviśati, sa vai  
daivaḥ prāṇo yaḥ saṃcaraṃścāsaṃcaraṃśca na vyathate'tho  
na riṣyati sa evaṃvitsarveṣāṃ bhūtānāmātmā bhavati, yathaiṣā  
devataivaṃ sa yathaitāṃ devatāṃ sarvāṇi bhūtānyavantyevatham̐  
haivaṃvida sarvāṇi bhūtānyavanti| yadu kiṃ cemāḥ  
prajāḥ śocantyāmaivā''sāṃ tadbhavati puṇyamevāmuṃ  
gacchati na ha vai devānpāpaṃ gacchati

### [4.21](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.21)

athāto vratamīmāṃsā prajāpatirha karmāṇi sasṛje  
tāni sṛṣṭānyanyonyenāspardhanta vadiṣyāmyevāhamiti  
vāgdadhre drakṣyāmyahamiti cakṣuḥ śroṣyāmyahamiti śrotramevamanyāni karmāṇi yathākarma tāni mṛtyuḥ śramo  
bhūtvopayeme tānyāpnottānyāptvā mṛtyuravārundha  
tasmācchrāmyatyeva vākśrāmyati cakṣuḥ śrāmyati śrotramathemameva nā''pnodyo'yaṃ madhyamaḥ prāṇastāni jñātuṃ  
dadhire| ayaṃ vai naḥ śreṣṭho yaḥ saṃcaraṃścāsaṃcaraṃśca na vyathate'tho na riṣyati hantāsyaiva  
sarve rūpamasāmeti ta etasyaiva sarve rūpamabhavaṃstasmādete  
etenā''khyāyante prāṇā iti tena ha vāva tatkulamācakṣate yasminkule bhavati ya evaṃ veda ya u haivaṃvidā  
spardhate'nuśuṣyatyanuśuṣya haivāntato mriyata ityadhyātmam

### [4.22](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.22)

athādhidaivataṃ jvaliṣyāmyevāhamityagnirdadhre tapsyāmyahamityādityo bhāsyāmyahamiti candramā evamanyā devatā  
yathādaivata1 sa yathaiṣāṃ prāṇānāṃ madhyamaḥ prāṇa evametāsāṃ devatānāṃ vāyumloṃcanti hyanyā devatā na vāyuḥ  
saiṣā'nastamitā devatā yadvāyuḥ

### [4.23](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.4.23)

athaiṣa śloko bhavati yataścodeti sūryo'staṃ yatra  
ca gacchatīti prāṇādvā eṣa udeti prāṇe'stameti taṃ  
devāścakrire dharmaṃ sa evādya sa u śva iti yadvā ete'murhyadhriyante tadevāpyadya kurvanti | tasmādekameva vrataṃ  
caretprāṇyāccaivāpānyācca nenmā pāpmā mṛtyurāpnuvaditi yadyu caretsamāpipayiṣetteno etasyai devatāyai  
sāyujya sālokatāṃ jayati

### [5.1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.5.1)

trayaṃ vā idaṃ nāma rūpaṃ karma teṣāṃ nāmnāṃ vāgityetadeṣāmukthamato hi sarvāṇi nāmānyuttiṣṭhanti| etadeṣām̐ sāmaitaddhi sarvairnāmabhiḥ samametadeṣāṃ brahmaitaddhi sarvāṇi nāmāni bibharti

### [5.2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.5.2)

atha rūpāṇāṃ cakṣurityetadeṣāmukthamato hi sarvāṇi  
rūpāṇyuttiṣṭhantyetadeṣāṃ sāmaitaddhi sarvai rūpaiḥ samametadeṣāṃ brahmaitaddhi sarvāṇi rūpāṇi bibharti

### [5.3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.5.3)

atha karmaṇāmātmetyetadeṣāmukthamato hi sarvāṇi  
karmāpyuttiṣṭhantyetadeṣāṃ sāmaitaddhi sarvaiḥ karmabhiḥ  
samametadeṣāṃ brahmaitaddhi sarvāṇi karmāṇi bibharti tadetattrayathaṃ sadekamayamātmā''tmo ekaḥ sannetattrayaṃ  
tadetadamṛtathaṃ satyena cchannaṃ prāṇo vā amṛtaṃ nāmarūpe  
satyaṃ tābhyāmayaṃ prāṇaśchannaḥ

### [5.3.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.5.3.p1)

iti prathamādhyāyasyokthanāmaṣaṣṭhaṃ brāhmaṇam ||6

### [5.3.p2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.5.3.p2)

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadi prathamo'dhyāyaḥ ||1

### [6.3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.6.3)

bṛhadāraṇyakakrameṇa tṛtīyo'dhyāyaḥ

### [6.3.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.6.3.p1)

satyena

### [6.3.p2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.6.3.p2)

iti saptamāhnikam||7

### [6.3.p3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.6.3.p3)

iti bṛhadāraṇyakabhāṣye prathamādhyāyasyokthanāmaṣaṣṭhaṃ brāhmaṇam||6

### [6.3.p4](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.6.3.p4)

iti śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya paramahaṃsaparivrājakācāryasya śrīśaṅkarabhagavataḥ kṛtau bṛhadāraṇyakabhāṣye prathamo'dhyāyaḥ||1

### [7.1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.1)

oṃ || dṛptabālākirhānūcāno gārgya āsa sa hovācājātaśatruṃ kāśyaṃ brahma te bravāṇīti sa hovācājātaśatruḥ  
sahasrametasyāṃ vāci dadmo janako janaka iti vai janā  
dhāvantīti

### [7.2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.2)

sa hovāca gārgyo ya evāsāvāditye puruṣa etamevāhaṃ  
brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā atiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdhā rājeti vā  
ahametamupāsa iti sa ya etamevamupāste'tiṣṭhāḥ sarveṣāṃ  
bhūtānāṃ mūrdhā rājā bhavati

### [7.3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.3)

sa hovāca gārgyo ya evāsau candre puruṣa etamevāhaṃ  
brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā  
bṛhanpāṇḍaravāsāḥ somo rājeti vā ahametamupāsa  
iti sa ya etamevamupāste'haraharha sutaḥ prasuto bhavati  
nāsyānnaṃ kṣīyate

### [7.4](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.4)

sa hovāca gārgyo ya evāsau vidyuti puruṣa etamevāhaṃ  
brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhāstejasvīti vā ahametamupāsa iti sa ya etamevamupāste tejasvī ha bhavati tejasvinī hāsya prajā  
bhavati

### [7.5](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.5)

sa hovāca gārgyo ya evāyamākāśe puruṣa etamevāhaṃ  
brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādiṣṭhāḥ pūrṇamapravartīti vā ahametamupāsa iti sa ya  
etamevamupāste pūryate prajayā paśubhirnāsyāsmāllokātprajodvartate

### [7.6](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.6)

sa hovāca gārgyo ya evāyaṃ vāyau puruṣa etamevāhaṃ  
brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā  
indro vaikuṇṭho'parājitā seneti vā ahametamupāsa  
iti sa ya etamevamupāste jiṣṇurhāparājiṣṇurbhavatyanyatastyajāyī

### [7.7](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.7)

sa hovāca gārgyo ya evāyamagnau puruṣa etamevāhaṃ  
brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā viṣāsahiriti vā ahametamupāsa iti sa ya  
etamevamupāste viṣāsahirha bhavati viṣāsahirhāsya  
prajā bhavati

### [7.8](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.8)

sa hovāca gārgyo ya evāyamapsu puruṣa etamevāhaṃ  
brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ pratirūpa iti vā ahametamupāsa iti sa ya  
etamevamupāste pratirūpam̐ haivainamupagacchati nāpratirūpamatho pratirūpo'smājjāyate

### [7.9](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.9)

sa hovāca gārgyo ya evāyamādarśe puruṣa etamevāhaṃ  
brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā  
rociṣṇuriti vā ahametamupāsa iti sa ya etamevamupāste rociṣṇurha bhavati rociṣṇurhāsya prajā bhavatyatho  
yaiḥ saṃnigacchati sarvām̐stānatirocate

### [7.10](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.10)

sa hovāca gārgyo ya evāyaṃ yantaṃ paścācchabdo'nūdetyetamevāhaṃ brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā asuriti vā ahametamupāsa iti sa ya  
etamevamupāste sarvam̐ haivāsmim̐lloka āyureti nainaṃ purā  
kālātprāṇo jahāti

### [7.19](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.19)

sa hovāca gārgyo ya evāyaṃ dikṣu puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā  
dvitīyo'napaga iti vā ahametamupāsa iti sa ya etamevamupāste dvitīyavānha bhavati nāsmādgaṇaśchidyate

### [7.12](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.12)

sa hovāca gārgyo ya evāyaṃ chāyāmayaḥ puruṣa etamevāhaṃ  
brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā mṛtyuriti vā ahametamupāsa iti sa ya etamevamupāste sarvaṃ haivāsmim̐lloka āyureti nainaṃ purā  
kālānmṛtyurrāgacchati

### [7.13](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.13)

sa hovāca gārgyo ya evāyamātmani puruṣa etamevāhaṃ  
brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā ātmanvīti vā ahametamupāsa  
iti sa ya etamevamupāsta ātmanvī ha bhavatyātmanvinī hāsya prajā bhavati sa ha tūṣṇīmāsa  
gārgyaḥ

### [7.14](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.14)

sa hovācājātaśatruretāvannū3 ityetāvaddhīti naitāvatā  
viditaṃ bhavatīti sa hovāca gārgya upa tvā  
yānīti

### [7.15](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.15)

sa hovācājātaśatruḥ pratilomaṃ caitadyadbrāhmaṇaḥ kṣatriyamupeyādbrahma me vakṣyatīti vyeva tvā jñapayiṣyāmīti  
taṃ pāṇāvādāyottasthau tau ha puruṣa suptamājagmatustametairnāmabhirānmaṃtrayāṃcakre bṛhanpāṇḍaravāsaḥ soma  
rājanniti sa nottasthau taṃ pāṇinā''peṣaṃ bodhayāṃcakāra sa hottasthau

### [7.16](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.16)

sa hovācājātaśatruryatraiṣa etatsupto'bhūdya eṣa  
vijñānamayaḥ puruṣaḥ kvaiṣa tadā'bhūtkuta etadāgāditi  
tadu ha na mene gārgyaḥ

### [7.17](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.17)

sa hovācājātaśatruryatraiṣa etatsupto'bhūdya eṣa  
vijñānamayaḥ puruṣastadeṣāṃ prāṇānāṃ vijñānena vijñānamādāya ya eṣo'ntarhṛdaya ākāśastasmiñchete tāni  
yadā gṛhṇātyatha haitatpuruṣaḥ svapiti nāma tadgṛhīta eva  
prāṇo bhavati gṛhītā vāggṛhītaṃ cakṣurgṛhīta1 śrotraṃ  
gṛhītaṃ manaḥ

### [7.18](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.18)

sa yatraitatsvapnyayā carati te hāsya lokāstaduteva  
mahārājo bhavatyuteva mahābrāhmaṇa utevoccāvacaṃ  
nigacchati sa yathā mahārājo jānapadāngṛhītvā sve  
janapade yathākāmaṃ parivartetaivamevaiṣa etatprāṇāngṛhītvā  
sve śarīre yathākāmaṃ parivartate

### [7.19-2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.19-2)

atha yadā suṣupto bhavati yadā na kasyacana veda hitā  
nāma nāḍyo dvāsaptatiḥ sahasrāṇi hṛdayātpurītatamabhipratiṣṭhante tābhiḥ pratyavasṛpya purītati śete  
sa yathā kumāro vā mahārājo vā mahābrāhmaṇo vā'tighnīmānandasya gatvā śayītaivamevaiṣa etacchete

### [7.8-2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.8-2)

ityaṣṭamāhnikam

### [7.20](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.20)

sa yathorṇanābhistantunoccaredyathā'gneḥ kṣudrā visphuliṅgā  
vyuccarantyevamevāsmādātmanaḥ sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ  
sarve devāḥ sarvāṇi bhūtāni vyuccaranti tasyopaniṣa -  
tsatyasya satyamiti prāṇā vai satyaṃ teṣāmeṣa satyam

### [7.20.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.7.20.p1)

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadi dvitīyādhyāyasya ajātaśatrunāmaprathamaṃ brāhmaṇam ||1

### atha dvitīyādhyāyasya śiśunāmadvitīyaṃ brāhmaṇam

### [8.1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.8.1)

yo ha vai śiśugm̐ sādhānagm̐ sapratyādhānagm̐ sasthūṇagm̐  
sadāmaṃ veda sapta ha dviṣato bhrātṛvyānavaruṇaddhi | ayaṃ  
yo ha vai śiśuṃ sādhānaṃ sapratyādhānaṃ sasthūṇaṃ sadāmaṃ veda  
vāva śiśuryo'yaṃ madhyamaḥ prāṇastasyedamevā''dhānamidaṃ  
pratyādhānaṃ prāṇaḥ sthūṇā'nnaṃ dāma

### [8.2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.8.2)

tametāḥ saptākṣitaya upatiṣṭhante tadyā imā akṣanlohinyo rājayastābhirenam̐ rudro'nvāyatto'tha yā  
akṣannāpastābhiḥ parjanyo yā kanīnakā tayā''dityo  
yatkṛṣṇaṃ tenāgniryacchuklaṃ tenendro'dharayainaṃ vartanyā  
pṛthivyanvāyattā, dyauruttarayā, nāsyānnaṃ kṣīyate ya  
evaṃ veda

### [8.3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.8.3)

tadeṣa śloko bhavati| arvāgbilaścamasa ūrdhvabudhnastasminyaśo nihitaṃ viśvarūpam| tasyā''sate ṛṣayaḥ  
sapta tīre vāgaṣṭamī brahmaṇā saṃvidāneti| arvāgbilaścamasa ūrdhvabudhna itīdaṃ tacchira eṣa hyarvāgbilaścamasa ūrdhvabudhnastasminyaśo nihitaṃ viśvarūpamiti  
prāṇā vai yaśo viśvarūpaṃ prāṇānetadāha tasyā''sat  
ṛṣayaḥ sapta tīra iti prāṇā vā ṛṣayaḥ prāṇānetadāha  
vāgaṣṭamī brahmaṇā saṃvidāneti vāgghyaṣṭamī brahmaṇā  
saṃvitte

### [8.4](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.8.4)

imāveva gotamabharadvājāvayameva gotamo'yaṃ bharadvāja  
imāveva viśvāmitrajamadagnī ayameva viśvāmitro'yaṃ  
jamadagnirimāveva vasiṣṭhakaśyapāvayameva vasiṣṭho'yaṃ  
kaśyapo vāgevātrirvācā hyannamadyate'ttirha vai nāmaitadyadatririti sarvasyāttā bhavati sarvamasyānnaṃ bhavati ya  
evaṃ veda

### atha dvitīyādhyāyasya mūrtārmūrttanāmatṛtīyaṃ brāhmaṇam

### [9.1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.9.1)

dve vāva brahmaṇo rūpe mūrttaṃ caivāmūrttaṃ ca martyaṃ cāmṛtaṃ  
ca sthitaṃ ca yacca, sacca tyacca

### [9.1.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.9.1.p1)

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣye dvitīyādhyāyasya dvitīyaṃ brāhmaṇam||2

### [9.1.p2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.9.1.p2)

iti navamāhnikam ||9

### [10.2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.10.2)

tadetanmūrttaṃ yadanyadvāyoścāntarikṣāccaitanmartyametsthitametattsattasyaitasya mūrttasyaitasya martyasyaitasya  
sthitasyaitasya sataḥ eṣa raso ya eṣa tapati sato  
hyeṣa rasaḥ

### [10.3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.10.3)

athāmūrtaṃ vāyuścāntarikṣaṃ caitadamṛtametadyadetatsatyasyaitasyāmūrtasyaitasyāmṛtasyaitasya yata etasya tyasyaiṣa raso  
ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣastasya hyeṣa rasa ityadhidaivatam

### [10.4](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.10.4)

athādhyātmamidameva mūrtaṃ yadanyatprāṇācca yaścāyamantarātmannākāśaḥ, etanmartyametatsthitametatsatattasyaitasya mūrtasyaitasya martyasyaitasya sthitasyaitasya sata eṣa raso  
yaccakṣuḥ sato hyeṣa rasaḥ

### [10.5](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.10.5)

athāmūrtaṃ prāṇaśca yaścāyamantarātmannākāśa etadamṛtametadyadetattyattasyaitasyāmūrtasyaitasyāmṛtasyaitasya yata etasya  
tyasyaiṣa raso yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣanpuruṣastyasya hyeṣa  
rasaḥ

### [10.6](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.10.6)

tasya haitasya puruṣasya rūpam| yathā mahārajanaṃ  
vāso yathā pāṇḍvāvikaṃ yathendragopo yathā'gnyarciryathā  
puṇḍarīkaṃ yathā sakṛdvidyuttaṃ sakṛdvidyutteva ha vā  
asya śrīrbhavati, ya evaṃ vedāthāta ādeśo neti  
neti na hyetasmāditi netyanyatparamastyatha nāmadheya satyasya satyamiti prāṇā vai satyaṃ teṣāmeṣa satyam

### [10.6.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.10.6.p1)

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadi dvitīyādhyāye

### [11.3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.11.3)

mūrttamūrttanāmatṛtīyaṃ brāhmaṇam

### [11.3.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.11.3.p1)

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣye dvitīyādhyāyasya mūrttāmūrttanāmatṛtīyaṃ brāhmaṇam ||3

### [12.1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.12.1)

maitreyīti hovāca yājñavalkya, udyāsyanvā  
are'hamasmātsthānādasmi hanta te'nayā kātyāyanyā'ntaṃ karavāṇīti

### [12.2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.12.2)

sā hovāca maitreyī yannu ma iyaṃ bhagoḥ sarvā  
pṛthivī vittena pūrṇā syātkathaṃ tenāmṛtā  
syāmiti, neti hovāca yājñavalkyo yathaivopakaraṇavatāṃ jīvitaṃ tathaiva te jīvita1 syādamṛtatvasya tu nā''śā'sti vitteneti

### [12.3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.12.3)

sā hovāca maitreyī yenāhaṃ nāmṛtā syāṃ kimahaṃ  
tena kuryāṃ yadeva bhagavānveda tadeva me brūhīti

### [12.4](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.12.4)

sa hovāca yājñavalkyaḥ priyā batāre naḥ satī  
priyaṃ bhāṣasa ehyāssva vyākhyāsyāmi te  
vyācakṣāṇasya tu me nididhyāsasveti

### [12.5](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.12.5)

sa hovāca na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ  
priyo bhavatyātmanastu kāmāya patiḥ priyo  
bhavati | na vā are jāyāyai kāmāya jāyā  
priyā bhavatyātmanastu kāmāya jāyā priyā  
bhavati | na vā are putrāṇāṃ kāmāya putrāḥ  
priyā bhavantyātmanastu kāmāya putrāḥ priyā  
bhavanti| na vā are vittasya kāmāya vittaṃ priyaṃ  
bhavatyātmanastu kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavati| na vā are  
brahmaṇaḥ kāmāya brahma priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya brahma  
priyaṃ bhavati| na vā are kṣatrasya kāmāya kṣatraṃ priyaṃ  
bhavatyātmanastu kāmāya kṣatraṃ priyaṃ bhavati| na vā  
are lokānāṃ kāmāya lokāḥ priyā bhavantyātmanastu  
kāmāya lokāḥ priyā bhavanti| na vā are  
devānāṃ kāmāya devāḥ priyā bhavantyātmanastu  
kāmāya devāḥ priyā bhavanti| na vā are bhūtānāṃ  
kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavantyātmanastu kāmāya  
bhūtāni priyāṇi bhavanti| na vā are sarvasya kāmāya  
sarvaṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati  
ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyo maitreyyātmano vā are darśanena śravaṇena matyā  
vijñānenedam̐ sarvaṃ viditam

### [12.6](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.12.6)

brahma taṃ parādādyo'nyatrā''tmano brahma veda kṣatraṃ  
taṃ parādādyo'nyatrā''tmanaḥ kṣatraṃ veda lokāstaṃ  
parāduryo'nyatrā''tmano lokānveda devāstaṃ  
parāduryo'nyatrā''tmano devānveda bhūtāni taṃ  
parāduryo'nyatrā''tmano bhūtāni veda sarvaṃ taṃ  
parādādyo'nyatrā''tmanaḥ sarvaṃ vededaṃ brahmedaṃ  
kṣatramime lokā ime devā imāni bhūtānīdaṃ  
sarvaṃ yadayamātmā

### [12.7](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.12.7)

sa yathā dundubherhanyamānasya na bāhyāñśabdāñśaknuyādgrahaṇāya dundubhestu grahaṇena dundubhyāghātasya vā śabdo gṛhītaḥ

### [12.8](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.12.8)

sa yathā śaṅkhasya dhmāyamānasya na bāhyāñśabdāñśaknuyādgrahaṇāya śaṅkhasya tu grahaṇena śaṅkhadhmasya vā śabdo gṛhītaḥ

### [12.9](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.12.9)

sa yathā vīṇāyai vādyamānāyai na bāhyāñśabdāñśaknuyādgrahaṇāya vīṇāyai tu grahaṇena vīṇāvādasya vā śabdo gṛhītaḥ

### [12.10](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.12.10)

sa yathā''rdrendhāgnerabhyāhitātpṛthagdhūmā viniścarantyevaṃ vā are'sya mahato bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasa itihāsaḥ  
purāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni vyākhyānānyasyaivaitāni niḥśvasitāni

### [12.11](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.12.11)

sa yathā sarvāsāmapāṃ samudra ekāyanamevaṃ sarveṣāṃ  
sparśānāṃ tvagekāyanamevaṃ sarveṣāṃ gandhānāṃ nāsike  
ekāyanamevaṃ sarveṣāṃ rasānāṃ jihvaikāyanamevaṃ  
sarveṣāṃ rūpāṇāṃ cakṣurekāyanamevaṃ sarveṣāṃ śabdānāṃ  
śrotramekāyanamevam̐ sarveṣām̐ saṃkalpānāṃ mana ekāyanamevam̐ sarvāsāṃ vidyānām̐ hṛdayamekāyanamevam̐ sarveṣāṃ  
karmaṇām̐ hastāvekāyanamevam̐ sarveṣāmānandānāmupastha ekāyanamevam̐ sarveṣāṃ visargāṇāṃ pāyurekāyanamevam̐  
sarveṣāmadhvanāṃ pādāvekāyanamevam̐ sarveṣāṃ vedānāṃ  
vāgekāyanam

### [12.11.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.12.11.p1)

iti daśamāhnikam ||10

### [13.12](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.13.12)

sa yathā saindhavakhilya udake prāsta udakamevānuvilīyeta  
na hāsyodgrahaṇāyeva syāt| yato yatastvādadīta  
lavaṇamevaivaṃ vā ara idaṃ mahadbhūtamanantamapāraṃ  
vijñānaghana eva| etebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānu  
vinaśyati na pretya saṃjñā'stītyare bravīmīti hovāca  
yājñavalkyaḥ

### [13.12-2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.13.12-2)

na tatra pretya viśeṣasaṃjñā'sti  
nāsti  
iti hovāco  
yājñavalkyaḥ

### [13.13](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.13.13)

sā hovāca maitreyyatraiva mā bhagavānamūmuhanna pretya  
saṃjñā'stīti sa hovāca yājñavalkyo na vā are'haṃ  
mohaṃ bravīmyalaṃ vā ara idaṃ vijñānāya

### [13.14](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.13.14)

yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ jighrati  
taditara itaraṃ paśyati taditara itaraśṃ śṛṇoti  
taditara itaramabhivadati taditara itaraṃ manute  
taditara itaraṃ vijānāti yatra vā asya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ jighrettatkena kaṃ paśyettatkena kaśṃ śṛṇuyāttatkena kamabhivadettatkena kaṃ  
manvīta tatkena kaṃ vijānīyāt| yenedaśṃ sarvaṃ  
vijānāti taṃ kena vijānīyādvijñātāramare kena  
vijānīyāditi

### [13.14.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.13.14.p1)

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadi dvitīyādhyāye

### [14.4](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.14.4)

maitreyīnāmacaturthaṃ brāhmaṇam

### [14.1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.14.1)

iyaṃ pṛthivī sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasyai pṛthivyai  
sarvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamasyāṃ pṛthivyāṃ  
tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ  
śārīrastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva  
yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam

### [14.2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.14.2)

imā āpaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvāsāmapāthaṃ  
sarvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamāsvapsu tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmathaṃ raitasastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmeda sarvam

### [14.3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.14.3)

ayam‌gniḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasyāgneḥ sarvāṇi  
bhūtāni madhu yaścāyamasminnagnau tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ vāṅmayastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam‌

### [14.4-2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.14.4-2)

ayaṃ vāyuḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasya vāyoḥ  
sarvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamasminvāyau tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ prāṇastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam

### [14.5](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.14.5)

ayamādityaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasyā''dityasya sarvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamasminnāditye tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ  
cākṣuṣastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam

### [14.6](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.14.6)

imā diśaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvāsāṃ diśāṃ  
sarvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamāsu dikṣu tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ śrotraḥ  
prātiśrutkastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa  
yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmeda sarvam

### [14.7](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.14.7)

ayaṃ candraḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasya candrasya  
sarvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamasmiṃścandre tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ mānasastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmeda sarvam

### [14.8](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.14.8)

iyaṃ vidyutsarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasyai vidyutaṃ sarvāṇi  
bhūtāni madhu yaścāyamasyāṃ vidyuti tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ taijasastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam

### [14.9](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.14.9)

ayam̐ stanayitnuḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasya stanayitnoḥ sarvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamasminstanayitnau tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmam̐ śābdaḥ sauvarastejomayo'mṛtamayaḥ  
puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmedam̐  
sarvam

### [14.10](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.14.10)

ayamākāśaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasyā''kāśasya sarvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamasminnākāśe  
tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ  
hṛdyākāśastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa  
yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam

### [14.11](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.14.11)

ayaṃ dharmaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasya dharmasya  
sarvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamasmindharme tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ ghārmastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam

### [14.12](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.14.12)

idam̐ satyam̐ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasya satyasya  
sarvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamasminsatye tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmam̐ sātyastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmedam̐ sarvam

### [14.13](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.14.13)

idaṃ mānuṣa sarvveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasya mānuṣasya  
sarvvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamasminmānuṣe tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ mānuṣastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ  
brahmeda sarvvam

### [14.14](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.14.14)

ayamātmā sarvveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasyā''tmanaḥ  
sarvvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamasminnātmani  
tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamātmā tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam

### [14.15](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.14.15)

sa vā ayamātmā sarveṣāṃ bhūtānāmadhipatiḥ  
sarveṣāṃ bhūtānāṃ rājā tadyathā rathanābhau ca  
rathanemau cārāḥ sarve samarpitā evamevāsminnātmani sarvāṇi bhūtāni sarve devāḥ sarve lokāḥ  
sarve prāṇāḥ sarva eta ātmānaḥ samarpitāḥ

### [14.16](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.14.16)

idaṃ vai tanmadhu dadhyaṅṅātharvaṇo'śvibhyāmuvāca  
tadetadṛṣiḥ paśyannavocat | tadvāṃ narā sanaye  
daṃsa ugramāviṣkṛṇomi tanyaturna vṛṣṭim  
dadhyaṅ ha yanmadhvātharvaṇo vāmaśvasya śīrṣṇā  
pra yadīmuvāceti

### [14.17](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.14.17)

idaṃ vai tanmadhu dadhyaṅṅātharvaṇo'śvibhyāmuvāca  
tadetadṛṣiḥ paśyannavocat | ātharvaṇāyāśvinā  
dadhīce'śvyam̐ śiraḥ pratyairayatam | sa vāṃ  
madhu pravocadṛtāyantvāṣṭraṃ yaddasrāvapi kakṣyaṃ  
vāmiti

### [14.18](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.14.18)

idaṃ vai tanmadhu dadhyaṅṅātharvaṇo'śvibhyāmuvāca  
tadetadṛṣiḥ paśyannavocat| puraścakre dvipadaḥ puraścakre catuṣpadaḥ| puraḥ sa pakṣī bhūtvā puraḥ  
puruṣa āviśaditi| sa vā ayaṃ puruṣaḥ sarvāsu  
pūrṣu puriśayo nainena kiṃcanānāvṛtaṃ nainena  
kiṃcanāsaṃvṛtam

### [14.19](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.14.19)

idaṃ vai tanmadhu dadhyaṅṅātharvaṇo'śvibhyāmuvāca  
tadetadṛṣiḥ paśyannavocat | rūpaṃ rūpaṃ  
pratirūpo babhūva tadasya rūpaṃ praticakṣaṇāya  
indro māyābhiḥ pururūpa īyate yuktā hyasya  
harayaḥ śatā daśeti | ayaṃ vai harayo'yaṃ vai daśa  
ca sahasrāṇi bahūni cānantāni ca tadetadbrahmāpūrvamanaparamanantaramabāhyamayamātmā brahma sarvānubhūrityanuśāsanam

### atha dvitīyādhyāyasya madhuvaṃśanāmaṣaṣṭhaṃ brāhmaṇam

### [15.1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.15.1)

atha vaṃśaḥ| pautimāṣyo gaupavanādgaupavanaḥ pautimāṣyātpautimāṣyo gaupavanādgaupavanaḥ kauśikātkauśikaḥ  
kauṇḍinyātkauṇḍinyaḥ śāṇḍilyācchāṇḍilyaḥ kauśikācca gautamācca gautamaḥ

### [15.2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.15.2)

vaṃśa varṇana se 4 lābha : ① vidyāstuti ② brahmavidyā utpatti ③ pratidina pāṭha se jāpa se apūrva. ④ adhyayana adhyāpana.  
āgniveśyādāgniveśyaḥ śāṇḍilyāccānabhimlātāccānabhimlāta ānabhimlātādānabhimlāta ānabhimlātādānabhimlāto gautamādgautamaḥ saitavaprācīnayogyābhyāṃ saitavaprācīnayogyau pārāśaryātpārāśaryo bhāradvājāddvā radvājo bhāradvājācca gautamācca gautamo bhāradvājādbhāradvājaḥ pārāśaryātpārāśaryo baijavāpāyanādbaijavāpāyanaḥ kauśikāyaneḥ kauśikāyaniḥ

### [15.3](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.15.3)

ghṛtakauśikādghṛtakauśikaḥ pārāśaryāyaṇātpārāśaryāyaṇaḥ pārāśaryātpārāśaryo jātūkarṇyājjātūkarṇya āsurāyaṇācca yāskāccā''surāyaṇastraivaṇestraivaṇiraupajandhaneraupajandhanirāsurerāsurirbhāradvājādbhāradvājaśāṇḍilyācchāṇḍilyaḥ kaiśoryātkāpyātkaiśoryaḥ kāpyaḥ kumārahāritātātreyādātreyo māṇṭermāṇṭirgautamādgautamo gautamādgautamo vātsyādvātsyaḥ  
kumārahārito gālavādgālavo vidarbhīkauṇḍinyādvidarbhīkauṇḍinyo vatsanapāto bābhravādvatsanapādbābhravaḥ pathaḥ saubharātpanthāḥ saubharo'yāsyādāṅgirasādayāsya āṅgirasa ābhūtestvāṣṭrādābhūtistvāṣṭro viśvarūpāttvāṣṭrādviśvarūpastvāṣṭro'śvibhyāmaśvinau dadhīca ātharvaṇāddadhyaṅṅātharvaṇo'tharvaṇo daivādatharvā daivo mṛtyoḥ prādhvaya̍ṃsanānmṛtyuḥ prādhva̍ṃsanaḥ pradhva̍ṃsanātpradhva̍ṃsana ekarṣerekarṣirvipracittervipracittirvyaṣṭervyaṣṭiḥ sanāroḥ  
sanāruḥ ^sanā̍tanātsanātanaḥ sanagātsanagaḥ parameṣṭhinaḥ parameṣṭhī brahmaṇo brahma  
svayaṃbhu brahmaṇe namaḥ

### [15.3.p1](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.15.3.p1)

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadi dvitīyādhyāye madhuvaṃśanāmaṣaṣṭhaṃ brāhmaṇam ||6

### [15.3.p2](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.15.3.p2)

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadi dvitīyo'dhyāyaḥ ||2

### [16.4](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda.16.4)

bṛhadāraṇyakakrameṇa caturtho'dhyāyaḥ

## See also: more in [Principal Upanishads](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya)

- [Brihadaranyaka Upanishad (Bṛhadāraṇyakopaniṣad)](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.brhadaranyaka) — Sanskrit; 725–550 BCE
- [Katha Upanishad (Kaṭhopaniṣad)](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.katha) — Sanskrit; 400–200 BCE
- [Chandogya Upanishad (Chāndogyopaniṣad)](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.chandogya) — Sanskrit; 725–550 BCE
- [Isha Upanishad (Īśopaniṣad)](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.isa) — Sanskrit; 400–200 BCE
- [Mandukya Upanishad (Māṇḍūkyopaniṣad)](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.mandukya) — Sanskrit; 0–200 CE
- [Mundaka Upanishad (Muṇḍakopaniṣad)](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.mundaka) — Sanskrit; 200 BCE – 0 CE

_Discussed in 3 studies in Pramāṇa (listed on the page)._

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda](https://indike.org/pramana/in.veda.upanisad.mukhya.madhukanda) · Pramāṇa
