Mahaitareya 12
Mahaitareya 12
- Language
- Sanskrit
12.p1
viśvāmitraṃ hyetadahaḥśaṃsiṣyantamindra upaniṣasāda sahānnamityabhivyāhṛtya bṛhatīsahasraṃ śaśaṃsa tenendrasya priyaṃ dhāmopeyāya tamindra uvāca ṛṣe priyaṃ vai me dhāmopāgāḥ sa vā ṛṣe dvitīyaṃ śaṃseti sahānnamityevābhivyāhṛtya bṛhatīsahasraṃ śaśaṃsa tenendrasya priyaṃ dhāmopeyāya tamindra uvāca ṛṣe priyaṃ vai me dhāmopāgāḥ sa vā ṛṣe tṛtīyaṃ śaṃseti sahānnamityevābhivyāhatya bṛhatīsahasraṃ śaśaṃsa | tenendrasya priyaṃ dhāmopeyāya tamindra uvāca ṛṣe priyaṃ vai me dhāmopāgāvaraṃ te dadāmīti sahovāca tvāmeva jānīyāmiti tamindra uvāca 'prāṇo vā ahamasmyṛṣe prāṇastvaṃ prāṇaḥ sarvāṇi bhūtāni prāṇo hyeṣa ya eṣa tapati sa etena rūpeṇa sarvā diśo viṣṭo'smi tasya mennaṃ mitraṃ dakṣiṇaṃ tadvaiśvāmitrameṣa tapannevāsmi' iti hovāca || 3
12.p2
bṛhatīsahasraṃ śaṃsiṣyan yadā sasmāra keśavam| vāyunā saha deveśastadā vāsavamāviśat| āviṣṭo viṣṇunāthendro vāyunā saha kauśikam| śaṃsetyuktvā niṣaṇṇo'bhūdidamannaṃ taveti saḥ| ṛksahasraṃ 'śaśaṃsātha yajñāṅgatvena bhaktitaḥ| tacchrutvā tuṣṭimagamat keśavo vāyusaṃyutaḥ| dvitīyavāraṃ śaṃseti prāha taṃ ca janārdanaḥ| prītyaiva śakramāviṣṭo viśvāmitraḥ śaśaṃsa tat| atipriyatvād bhagavān punarapyāha kauśikam| tṛtīyaṃ ca śaśaṃsāsau viṣṇorannaṃ prakalpya tat
12.p3
yāvajjñānena mokṣaḥ syāt tāvajjñātvāpi kauśikaḥ| adhikajñānalabdhyarthaṃ mokṣe'dhikasukhāptaye| jānīyāṃ tvāmiti prāha tasmā āha sa keśavaḥ| indrāviṣṭaḥ prāṇanāma tathānyāśvābhidhāḥ prabhuḥ| prakṛṣṭānandarūpatvāt prāṇa ityabhidhīyate| aheyatvādahaṃnāmāsmyasanānmanuterapi| tato vettīti ca tvaṃ sapūrṇatvāt sarvanāmakaḥ| sarvāṇi bahurūpatvāt sarvarūpeṣu pūrtitaḥ| prabhutatvād bhūtanāmā sarvarūpaprabhū tataḥ| bahurūpaḥ sa bhūtānītyukto viṣṇuḥ sanātanaḥ| sarvaiśvaryasvarūpatvādeṣa ityabhidhīyate
12.p4
bhāṣyamsa eva sūryasaṃsthaḥ saṃlokaṃ tapati keśavaḥ| sarvanāmavatastasya mamānnaṃ mitramucyate| annābhimāninī sākṣācchrīreva pramadottamā| sānnamityucyate viṣṇorbhogyatvānmitrameva ca| dakṣabhāgasthitenatvāddakṣiṇaṃ nāma socyate| tasyā ino hi viṣṇuḥ sadakṣabhāge sthitaḥ sadā
12.p5
tvāṃ jānīyāmiti praśnaṃ viśvāmitrasya kurvataḥ | abhiprāyadvayaṃ hyasti śakrāviṣṭo na cāparaḥ || hareriti tu me tarkastejovāhulyato'jani | tasya tarkasya satyatvaṃ jñātavyaṃ prathamaṃ mayā || dvitīyaṃ yadi viṣṇuḥ syājjñātavyo me viśeṣataḥ | ityabhiprāyamasyaiva jñātvā viṣṇuḥ sanātanaḥ || abhiprāyadvayasyāpi parihāraṃ harirdadau | prāṇo vā ahamityādi nāma sandarbhamuktavān || viśeṣajñānasiddhyarthaṃ nāmnā muktiḥ parātmanaḥ | indrāviṣṭaḥ ko'yamiti śaṅkānuttyarthameva ca || tapannevāsmītyavadat tapantaṃ veda so'pi hi | nārāyaṇaṃ sarvagataṃ gāyatryopāsako hi saḥ || iti brahmāṇḍe
12.p6
bhāṣyam-
12.p7
antaryāmidṛṣṭyā'bhedavyavahāraḥ
12.p8
'śāstradṛṣṭyā tūpadeśo vāmadevavat' (bra.sū. 1.1.30) iti śāsturantaryāmiṇo viṣṇoḥ sarvaśarīrasthitatvāt sarvanāmābhidheyatvaṃ coktam | 'ahaṃ manurabhavaṃ sūryaśca' ityādivat | nahi manusūryādirbhavati vāmadevasteṣāṃ pakṣe'pi | sarvapravṛttihīnataṃ hi te mokṣaṃ vadanti | atra cāhaṃ bhūmimadadāmāryāyetyādinā pravṛttirevocyate
12.p9
muktāvapi pañcabhedaḥ sunityaḥ
12.p10
uktaṃ ca bhārate'sraṣṭṛtvāccaiva pātṛtvānniyamācca prakāśanāt| sarvatvamuktaṃ viṣṇostu na tu sarvasvarūpataḥ||' iti
12.p11
bhāṣyamna ca kartṛkarmavirodho nāmāstītyatra kiñcinmānam | śrutyanubhavasiddhatvācca svadarśanādeḥ | na ca teṣāṃ pakṣe prājñena sarvajñena paramātmanā sarvakāmāvāptirnāmāṅgī-kriyate śarīrādutkrāntasya jñāninaḥ | tasmādvedaviruddhavādina eva te'pi
12.p12
yatra brahmā pavamānachandasyām iti vācaṃ vadan | grāmṇā some mahīyate somenānandaṃ janayannindrāyendo parisrava | yatra jyotirajasraṃ yasmim̐lloke svarhitam | tasminmāndhehi pavamānāmṛte loke akṣita indrāyendo parisrava | yatra rājā vaivasvato yatrāvarodhanaṃ divaḥ | yatrāmūryahvatīrāpastatra māmamṛtaṃ kṛdhīndrāyendo parisrava | yatrānukāmaṃ caraṇaṃ trināke tridive divaḥ | lokā yatra jyotiṣmantastatra māmamṛtaṃ kṛdhīndrāyendoparisrava | yatrānandāśca modāśca mudaḥ pramuda āsate | kāmasya yatrāptāḥ kāmāstatra māmamṛtaṃ kṛdhīndrāyendo parisrava
12.p13
ṛ. 9.13.6-10
12.p14
bhāṣyam-
12.p15
sūtrānusāreṇa śruterartha upavarṇanīyaḥ
12.p16
na ca sūtreṣu niścitārthasyaupacārikatvaṃ vaktuṃ yujyate | nirṇayātmakatvāt teṣām | atiprasaṅgaścopacārādikalpane | 'brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ' (bha.gī. 13.5) iti niścitāni brahmasūtrāṇi | 'bahunātra kimuktena yāvacchetaṃ na gacchati | yogī tāvanna muktaḥ syādeṣa śāstrasya nirṇayaḥ ||' ityādityapurāṇe
12.p17
taddhā idaṃ bṛhatīsahasraṃ sampannaṃ tasya yāni vyañjanāni taccharīraṃ yo ghoṣaḥ sa ātmā ya ūṣmāṇaḥ sa prāṇa etaddha smavai tadvidvān vasiṣṭho vasiṣṭho babhūva tata etannāmadheyaṃ lebha etaduhaivendro viśvāmitrāya provācaitaduhai vendro bharadvājāya provāca tasmāt sa tena bandhunā yajñeṣu hūyate taddhā idaṃ bṛhatīsahasraṃ sampannaṃ tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya sampannasya ṣaṭtriṃśatamakṣarāṇāṃ sahasrāṇi bhavanti | tāvanti śatasaṃvatsarasyāhnāṃ sahasrāṇi bhavanti vyañjanaireva rātrīrā(proti)pruvanti svarairahāni taddhā idaṃ bṛhatīsahasraṃ sampannaṃ tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya sampannasya parastāt prajñāmayo devatāmayo brahmamayo'mṛtamayaḥ sambhūya devatā apyeti ya evaṃ veda tadyohaṃ so'sau yo'sau so'haṃ taduktamṛṣiṇā 'sūrya ātmā jagatastasthuṣaśca' (ṛ. 10.114.1) ityetadu haivopekṣetopekṣeta || 4
12.p18
vyañjanānāṃ śarīrasya cābhimānī manuḥ smṛtaḥ | ghoṣāṇāṃ sarvajīvānāmabhimānī caturmukhaḥ || ūṣmābhimānī vāyuśca pratipādyo janārdanaḥ | eteṣāmadhipaṃ viṣṇuṃ bṛhatyukthasya devatām || upāsyaiva vasiṣṭho'bhūd vasiṣṭhaḥ śakra eva ca | etāṃ vidyāṃ kauśikāya bharadvājāya cādarāt || etadvidyābalenaiva vidyādhīśena bandhunā | yajñeṣvāhūyate nityamindro viṣṇuprasādataḥ
12.p19
bhāṣyam-
12.p20
svaravyañjanagāni viṣṇurūpāṇi ahorātradaivatāni
12.p21
ṣaṭtriṃśadrūpavān viṣṇurvyañjaneṣu ca saṃsthitaḥ | tānyeva viṣṇurūpāṇi rātrīṇāmapi devatāḥ || ekaikaṃ ca sahasraṃ tadvyañjaneṣu ca rātriṣu | rūpaṃ viṣṇoḥ sthitaṃ vyūhya ṣaṭtriṃśatisahasradhā || ṣaṭtriṃśatisahasrāṇi svaragāni harerapi | tānyevāhnāṃ daivatāni rūpāṇi paramātmanaḥ || dvāsaptatisahasrāṇi rūpāṇyevaṃ ramāpateḥ | śatābdānāmahorātradaivatānyuttamāni ca || bṛhatīsahasravarṇānāmapi dhyātvākhilānyapi | śatavarṣaharidhyānaphalamāpnoti pūruṣaḥ || evaṃ jñātvāpi sampādya bṛhatīnāṃ sahasrakam | jñānānnārāyaṇasyaiva prakṛṣṭajñānasantateḥ || sa eva me mayo viṣṇuḥ prakṛṣṭajñānarūpakaḥ
12.p22
evaṃ manuṣyajīveṣu sūryādiṣu ca saṃsthitaḥ || eka eva paro viṣṇuriti jīvasamīpagam | īkṣennārāyaṇaṃ devaṃ sarvajīveśvareśvaram || ityaitareyasaṃhitāyām
12.p23
‘antaryāmisvarūpeṇa jñāpayannaniruddhakaḥ | prajñetyukto dyotanācca pradyumno devatoditaḥ || amaṃ karoti yacchāstramṛtaṃ svasmin punaḥ punaḥ | saṅkarṣaṇo'mṛtaṃ tasmād vāsudevastu bṛṃhaṇāt || jīvānāṃ muktidānena brahmeti kathitaḥ prabhuḥ | evameko'pi bhagavāṃścaturdhā samudīritaḥ ||’ ityādi cāturātmye
12.p24
bhāṣyamuktaṃ ca bhagavatā vyāsena'nānarthakaḥ svaro vāpi varṇo vā kutracidbhavet| padaṃ vākyaṃ kutaśca syānnālpārthamapi kutracit || uccārārthamapi vā nāsti kiñcitsvarādikam| mahārthameva sarvaṃ hi vede vā vaidike'pi vā ||' iti | sukaraṃ ca sarvapadānāmanarthakatvakalpanam| yaiśca vākyairarthavattvaṃ pratīyate teṣāmapyanarthakatvameva syādiśeṣābhāvāt| na ca mānuṣavākyena vedapadānāmanarthakayaṃ kalpyam
12.p25
yo ha vā ātmānaṃ pañcavidhamukthaṃ veda yasmādrīdaṃ sarvamuttiṣṭhati sa samprativit
12.p26
vāsudevaḥ sthito nityamṛgaśītitraye tathā | dvitīye bṛhatīcchandasyasau saṅkarṣaṇaḥ sthitaḥ || yasyā'veśavalenaiva jīvasaṅkarṣaṇo'paraḥ | pṛthivīṃ bibharti satataṃ tatprasādāttavaibhavaḥ || tṛtīyāyāṃ tṛcāśītyāmuṣṇikchandasi keśavaḥ | pradyumnarūpī satataṃ sthito yasyaiva sannidheḥ || kāmaḥ pradyumnanāmā'bhūt tatprasādāttavaibhavaḥ | ukthasyaivāntyabhāge tu so'niruddho hariḥ sthitaḥ || kāmaputro'niruddhākhyāṃ yadāveśena labdhavān | evaṃ paścātmakaṃ viṣṇuṃ bṛhatyukthasya devatām || yo veda samyag vettā saḥ ........
12.p27
pṛthivī vāyurākāśa āpo jyotīṃṣītyeṣa vā ātmokthaṃ pañcavidhametasmāddhīdaṃ sarvamuttiṣṭhatyetamevāpyetyayanaṃ ha vai samānānāṃ bhavati ya evaṃ veda
12.p28
sa muktaḥ samajātīnāmāśrayaśca bhaviṣyati | svajātīnāmuttamatvapadayogyā hi ye surāḥ || brahmendrādyāste hi yogyāḥ sākṣādasminnupāsane | anyeṣāṃ jñānamātreṇa yogyamādhikyamāpyate
12.p29
upaniṣat-
12.p30
annabhojane pañcarūpopāsanam
12.p31
tasmin yo'nnaṃ cānnādaṃ ca vedā hyasminnannādo jāyate bhavatyasyānnamāpaśca pṛthivī cānnametanmayāni hyannāni bhavanti || jyotiśca vāyuścānnādametābhyāṃ hīdaṃ sarvamannamattyāvapana-mākāśa ākāśe hīdaṃ sarvaṃ samopyata āvapanaṃ hvai samānānāṃ bhavati ya evaṃ veda
12.p32
tasmin yo'nnaṃ cānnādaṃ ca vedā hyasminnannādo jāyate bhavatyasyānnamoṣadhivanaspatayo'nnam
12.p33
prāṇabhṛto'nnādamoṣadhivanaspatīn hi prāṇabhṛto'danti teṣāṃ ya ubhayatodantāḥ puruṣasyānuvidhāṃ vihitāste'nnādā annamitare paśavastasmāt ta itarān paśūnadhīva carantyadhīva hyanne'nnādo bhavatyadhīva ha samānānāṃ jāyate ya evaṃ veda || bhāṣyamsaṅkarṣaṇaśca pradyumno jaṅgameṣu vyavasthitau | nārāyaṇāniruddhau tu sthāvarāntargatau prabhū || tattrāpyākāśago nityaṃ vāsudevo nirañjanaḥ | prāṇānāṃ bharaṇānnityaṃ prāṇabhṛnnāma taddhareḥ || nahyanyaḥ prāṇabhartā'sti tamṛte puruṣottamam | oṣaṇācca nidhānācca sa evauṣadhināmakaḥ || vananīyapatitvācca sa eva hi vanaspatiḥ | anne sthitvā tṛptidatvaṃ tasyā'dyatvamapīṣyate || puruṣasya harerye tu sadā''kāreṇa saṃsthitāḥ | devagandharvamartyādyāsteṣu saṅkarṣaṇo hariḥ || pradyumnaśca sthito nityaṃ puruṣākṛtireva tu | tau bhoktārau ca bhogyānāṃ bhojakāvakhilasya ca || nārāyaṇāniruddhau tu tathā'nyapaśuṣu sthitau | vṛṣabhāśvādirūpeṇa tṛptidāvakhilasya ca || vāhanopānahādīnāmāroḍhṭāro narādayaḥ | yataḥ saṅkarṣaṇaścaiva pradyumnasteṣu saṃsthitau || tatastayorhi sañcāra uparīva bhaviṣyati | ākāśago vāsudevaḥ pañcamo'trāpyupāsyate || vāhanādiyuto muktau bhavedetadupāsakaḥ || ityādyaitareyasaṃhitāyām
12.p34
iti prathamaḥ khaṇḍaḥ
Linked texts (3)
- Aitareyāraṇyaka — Sanskrit
- Daśopaniṣad — Sanskrit
- Dvitīyāraṇyaka — Sanskrit