Pramāṇa · Search · About · API

Mahaitareya 31

Mahaitareya 31

Language
Sanskrit

31.p1

upaniṣat-

31.p2

vāyudevasya puruṣopāsanā

31.p3

catvāraḥ puruṣā iti bādhvaḥ śarīrapuruṣaśchandaḥpuruṣo vedapuruṣo mahāpuruṣa iti śarīrapuruṣa iti || yamavocāma sa evāyaṃ daihika ātmā tasya yo'yamaśarīraḥ prajñātmā sa rasaśchandaḥpuruṣa iti yamavocāmākṣarasamāmnāya eva tasyaitasyākāro raso vedapuruṣa iti yamavocāma yena vedān veda || ṛgvedaṃ yajurvedaṃ sāmavedaṃ tasyaitasya brahmā rasastasmād brahmāṇaṃ brahmiṣṭhaṃ kurvīta || yo yajñasyolbaṇaṃ paśyenmahāpuruṣa iti yamavocāma saṃvatsara eva pradhvaṃsayannanyāni bhūtānyaikyābhāvayannanyāni tasyai-tasyāsāvādityo rasaḥ || upaniṣat-

31.p4

pratipuruṣamādityābhimukhyaṃ kutaḥ ?

31.p5

sa ya ścāyamaśarīraḥ prajñātmā yaścāsāvāditya ekametaditi vidyāt tasmāt puruṣaṃ puruṣaṃ pratyādityo bhavati || tadpyetadṛṣiṇoktaṃ citraṃ devānāmudagādanīkaṃ cakṣurmitrasya varuṇasyāgneḥ || ā prā dyāvāpṛthivī antarikṣaṃ sūrya ātmā jagatastasthuṣaśca' iti

31.p6

kartṛtvādpyanīkaṃ sa udait sūryasthito hariḥ| jñānadatvācca devānāṃ cakṣurenena darśanāt| āpūrayan sarvalokān prakāśena janārdanaḥ| ādānāt sarvajīvānāmattṛtvāt pralaye'pi ca| ātmetyuktaḥ sa bhagavān jagataḥ sthāvarasya ca

31.p7

etāmanuvidhāṃ saṃhitāṃ sandhīyamānāṃ manya iti bādhva etāṃ hyeva bahvṛcā mahatyukthe mīmāṃsanta etamagnāvadhvaryava etaṃ mahāvrate cchandogā etamasyāmetaṃ divyetaṃ vāyāvetamākāśa etamapsvetamoṣadhīṣvetaṃ candramasyetaṃ nakṣatreṣvetaṃ sarveṣu bhūteṣvetameva brahmetyācakṣate || sa eṣa saṃvatsara-sammānaścakṣurmayaḥ śrotramayaśchandomayo manomayo vāṅmaya ātmā sa ya evametaṃ saṃvatsarasammānaṃ cakṣurmayaṃ śrotramayaṃ chandomayaṃ manomayaṃ vāṅmayamātmānaṃ parasmai śaṃsati

31.p8

anantamūrtirbrahmāsāvanantajagadāsthitaḥ| niyāmakastasya viṣṇustāvadrūpeṣu saṃsthitaḥ| tat saṃvatsarasammānaḥ sa viṣṇuḥ parameśvaraḥ

31.p9

dugdhadohā asya vedā bhavanti | na tasyānūke bhāgo'-sti | na veda sukṛtasya panthānamiti | dugdhadohā asya vedā bhavanti na tasyānūkte bhāgo'sti na veda sukṛtasya panthānamiti | ya enaṃ vaktyayogyebhyo yo'thavainaṃ mahāvrate | karmaṇyācāryato'nyasya śaṃseta pitṛto'thavā | mahāvratena stotreṇa stuvītainamathāpi vā | mahāvrate citiṃ vā'pi kuryānnāsya phalaṃ śruteḥ | sukṛtasya phalaṃ caiva nāsau samyagavāpsyati | pratyakṣajñānino'pyetadānandahrāsakṛd bhavet | pratyakṣajñānino mokṣo na kathañciddhi hīyate | ācāryameva taṃ vidyād guṇairyaḥ svātmano'dhikaḥ | guṇādhikasya tenaiva śaṃsanādi na duṣyati | ayogyasyopadeśe tu kṛte hotrādike'pi vā | prāyaścittārthametattu śaṃsīta śatavārakam | anyathā mānuṣeṣveva jāyate na divaṃ vrajet | yogyā asyāstu vidyāyā devā ṛṣaya eva ca | ekadeśajñānayogyā mānuṣā uttamā yadi

31.p10

tadapyetaddṛṣiṇoktam || yastityāja sacividaṃ sakhāyaṃ na tasya vācyapi bhāgo asti | yadīṃ śṛṇotyalakaṃ śṛṇoti nahi pra veda sukṛtasya panthāmiti || na tasyānūkte bhāgo'sti na veda sukṛtasya panthāmityetat taduktaṃ bhavati || tasmādeva vidvān na parasmā agniṃ cinuyānna parasmai mahāvratena stuvīta na parasmā etadahaḥ śaṃset kāmaṃ pitre vā'''cāryāya vā śaṃsedātmana evāsya tat kṛtaṃ bhavati

31.p11

tatprasādaṃ vinā mokṣaṃ brūyād vā kasyacit kacit| aikyaṃ vā brahmaśarvādirmuktābaikyamathāpi vā| vyatyāsaṃ vā'vatārāṇāṃ jīvābhedamuṣya vā| bhedajñānaṃ tadguṇānāṃ tena vā'tha mitho'pi vā| tathaiva tatkriyāṇāṃ ca tadrūpāṇāmathāpi vā| asāmyadarśanaṃ vā'pi ¹tadguṇānāṃ parasparam| dehadehivibhedaṃ ca tasminnavayaveṣu vā| parasparaṃ bhedadṛṣṭiṃ tena vā kutracit kacit| doṣasaṃsargamasyāpi svataḥ parata eva vā| ajñānato jñānato vā nirdehatvamamuṣya ca| taddehasya prākṛtatvamacidānandadehatām| prādurbhāveṣvapi vibhordehatyāgo'dbhavādikam| ajñānaduḥkhāsāmarthyapāravaśyādikaṃ tathā| atadbaśatvaṃ kasyāpi kadācit kacidapyuta| parimāṇaṃ balādevā tasya viṣṇormahātmanaḥ| bhedābhedadṛśirvā'sya jīvairvā svaguṇādibhiḥ

31.p12

ramābrahmādikānāṃ ca tāratamyānabhijñatā | saṃśayaścoktatattveṣu jaganmithyātvadarśanam | asmṛtirvāsudevasya tadbhaktānāṃ vinindanam | dvitīya eṣa tyāgastu viṣṇoreva prakīrtitaḥ

31.p13

niṣiddhakarmakaraṇaṃ vihitasya ca varjanam | tyāgastṛtīyo hi hareścaturtho'yogyapūruṣe | upadeśāḥ keśavasya yathāśāstroditakramāt | ācāryapitroranyatra tathaiva ca mahāvrate | hotrodgātrādhvaryavāṇi tyāga evaṃ caturvidhaḥ

31.p14

bhāṣyam-

31.p15

adhikāribhedena phalabhedaḥ

31.p16

punarāvṛttihīnaṃ tu tamo'ndhaṃ muktireva ca | pūrvaṃ tu niḥsukhaṃ tatra nirduḥkhaṃ cāparaṃ matam | niśśeṣaguṇahīnaṃ ca pūrvaṃ nirdoṣakaṃ param | vimiśrā gatayastvanyāḥ punarāvṛttisaṃyukāḥ | asurā devatā martyā yogyā eteṣu ca kramāt | naca teṣāṃ saṅkaro'sti yathāyogyā hi tadgatiḥ | mānuṣeṣūttamā muktimadhamā nirayaṃ tathā | āpnuvanti manuṣyeṣu madhyamāḥ sṛtibhāginaḥ

31.p17

sṛṣṭilayādīnāṃ na paryavasānam

31.p18

niyamo'yaṃ nānyathā syādacchidratvaṃ yathā bhavet | doṣe'thavā guṇe vāpi tadā daityāḥ surā api | svāṃ svāṃ gatiṃ samāyānti tāvat saṃsārabhāginaḥ | acchidratvaṃ naiva sarvaiḥ kadācit prāpyate yataḥ | sṛṣṭisthitilayādīnāṃ nocchedastena kutracit | tasmād doṣān prahāyaiva viṣṇuṃ sarvottamottamam | jānīyāt tena muktiḥ syādaparokṣadṛśeranu | upaniṣat-

31.p19

maraṇasūcakāni durnimittāni - tatparihāropāyāḥ

31.p20

sa yaścāyamaśarīraḥ prajñātmā yaścāsāvāditya ekametadityavocāma || tau yatra vihīyete candramā ivādityo dṛśyate na raśmayaḥ prādurbhavanti lohinī dyaurbhavati yathā mañjiṣṭhā vyastaḥ pāyuḥ kākakulāyagandhikamasya śiro vāyati || sampareto'syātmā na ciramiva jīviṣyatīti vidyāt sa yat karaṇīyaṃ manyeta tat kurvīta || yadanti yacca dūraka iti sapta japedādit pratnasya retasa ityekā || yatra brahmā pavamāneti ṣaḷudvayaṃ tamasasparītyekā

31.p21

ṛgbhiḥ ṣaḍbhirvāyureva pavamānādināmakaḥ | stūyate so'ṅganetṛtvādagnirityabhidhīyate | parasya brahmaṇo viṣṇorjñāpanākhyaprasūtibhiḥ | vāyuḥ punāti yallokān savitā tena kathyate | pavitraṃ nāma sākṣāt tat paraṃ brahma janārdanaḥ | prasādayitvā taṃ viṣṇuṃ tena lokān punātyasuḥ | jñānākhyaprasavenāpi svayaṃ vāyuḥ punātyayam

31.p22

prāṇāgnerarciṣo dehe vitatāsteṣu keśavaḥ | arciṣmān vitato nityaṃ vāyustena ¹punātyayam | yatra brahmeti ṣaḍbhiśca prārthanīyaḥ sa mārutaḥ | mocayitvaiva saṃsārād viṣṇorloke kṛdhīti ha | ādit pratnasyeti viṣṇuḥ stutyo vaikuṇṭhalokagaḥ | ādityamaṇḍalasthaśca sākṣānnārāyaṇaḥ prabhuḥ | udvayaṃ tviti mantreṇa stutyo vāyorapīśvaraḥ | apamṛtyubhayaṃ tasya yadantītyṛgjapād vrajet | kālamṛtyuryadi bhavet tathā janmādikaṃ bhayam | anyābhiḥ karmataḥ pūto yatra brahmeti vaiṣṇavam | lokaṃ vrajet tathānyābhyāṃ viṣṇurmokṣasukhapradaḥ

31.p23

bhāṣyamiṣṭapradānaśīlatvādindurvāyuḥ sa eva ca | somaḥ saumyasvarūpatvāt pavamānaśca pāvanāt | viṣṇuḥ purātanatvāctu pratno reto mahāratiḥ | devatrā deva evāsau sarvadeveśvaro yataḥ | sūryaśca sūribhiḥ prāpyo nityānando ramāpatiḥ | deśataḥ kālataścaiva guṇataścātipūrtitaḥ | ata ityucyate viṣṇuḥ santato hyata ucyate | tṛtīyavarṇo'tiśaye yatastenātireva vā | ata ityucyate viṣṇuḥ samyak śrutyādyaśakyataḥ | pūrṇatvād bhagavān viṣṇuraśrutatvādinoditaḥ

31.p24

bhāṣyamantasthaḥ sarvajīvānāṃ pūrṇatvāt puruṣābhidhaḥ | samaḥ sa sarvarūpeṣu sarvajīvaniyāmakaḥ | iti vidyāt paraṃ viṣṇuṃ mucyate tena saṃsṛteḥ ||' ityādi ca

31.p25

athāpi yatra cchidra ivādityo dṛśyate rathanābhirivābhirabhyāyeta || chidrāṃ vā cchāyāṃ paśyet tadapyevameva vidyādathāpyādarśe vodake vā jihmaśirasaṃ vā'śirasaṃ vā''tmānaṃ paśyed viparyaste vā kanyāke jihve navā dṛśyeyātāṃ tadpyevameva vidyādthāpyapidhāyākṣiṇī upekṣeta tad yathā baṭarakāṇi sampatantīva dṛśyante || tāni yadā na paśyet tadpyevameva vidyādthāpyapidhāya karṇāvupaśṛṇuyāt sa eṣo'gneriva prajvalato rathasyevopabindistaṃ yadā na śṛṇuyāt tadpyevameva vidyādthāpi yatra nīla ivāgnirdṛśyate yathā mayūragrīvā || meghe vā vidyutaṃ paśyenmeghe vā vidyutaṃ na paśyenmahāmeghe vā marīcīriva paśyeta tadpyevameva vidyādthāpi yatra bhūmiṃ jvalantīmiva paśyeta tadpyevameva vidyāditi pratyakṣadarśanāni

31.p26

atha svapnāḥ || puruṣaṃ kṛṣṇaṃ kṛṣṇadantaṃ paśyati sa enaṃ hanti varāha enaṃ hanti markaṭa enamāskandayatyāśu vāyurenaṃ pravahati suvarṇaṃ khāditvā'pagirati madhvaśnāti bisāni bhakṣayati puṇḍarīkaṃ dhārayati || kharairvarāhairyuktairyāti kṛṣṇāṃ dhenuṃ kṛṣṇavatsāṃ naladamālī dakṣiṇāmukho vrājayati || sa yadyeteṣāṃ kiñcit paśyedupoṣya pāyasaṃ sthālīpākaṃ śrapayitvā rātrisūktena pratyṛcaṃ hutvā, anyenāñjena brāhmaṇān bhojayitvā caruṃ svayaṃ praśnīyāt

31.p27

sa yo'to'śruto'gato'mato'nato'dṛṣṭo'vijñāto'nādiṣṭaḥ || śrotā mantā draṣṭā'deṣṭā ghoṣṭā vijñātā prajñātā sarveṣāṃ bhūtānāmantarapuruṣaḥ sa ma ātmeti vidyāt

31.p28

iti caturthaḥ khaṇḍaḥ

Linked texts (4)