Pramāṇa · Search · About · API

Maitrayaniya Upanishad 6.33

Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.33

Language
Sanskrit

6.33.0

trailokyātmakaḥ prajāpatiryajamānasyātmavit yajamānena cidagniṣvātmatvena bhāvitastasmai, avadānamavadānavat tatprītikaraṃ yajamānaṃ karoti tadātmasākṣātkarotītyarthaḥ | atha ca ātmavide, pūrvopāsakaḥ phalāvastha ātmavit tasmā ātmavide yajamānasyāvadānaṃ karotīti sambandhaḥ, yajamānaṃ tasmai samarpayatītyarthaḥ | athānantaramātmavidyajamānamutkṣipya brahmaṇe samaṣṭisūtrātmane kāryāvasthāya prāyacchat dattavān, tatra brahmaṇi sthito yajamāna ānandī modī sāmānyato viśeṣataśca yathāsaṅkalpamānandavān bhavatītyarthaḥ | asyā brahmaprāptergatyāyattatvānnacā brahmaśabdaḥ parabrahmaviṣayaḥ | ‘kāryaṃ bādarirasya gatyupapatteḥ' (śā0 sū0 a0 4| pā0 3| sū0 7) iti nyāyāt |
punaḥ prakārāntareṇa gārhapatyādyagniviṣaye sampādyaviśeṣamupadiśannupāsanāntaramāha “ pṛthivī gārhapatyaḥ vicinoti ” iti | gārhapatyādiṣvagniṣu yathānirdiṣṭaṃ pṛthivyādidṛṣṭivi-
dhīyate, tata eveti ta evetyetat, pavamānapāvakaśucayo'gniviśeṣā ye prasiddhāsta eva eva gārhapatyaḥ pavamāno dakṣiṇāgniḥ pāvaka āhavanīyaḥ śuciriti bhedaḥ | asya gārhapatyādisaṅghātasya sambandhi yajñaṃ yajamānametena pavamānādidevatāsaṅghātenāviṣkṛtaṃ pravartitamityarthaḥ | ādhānenāgniṣu saṃskṛteṣu prathamaṃ pavamānādayo hīṣṭāḥ santo'gnīnāmuttarakratvaṅgatāṃ sampādayanti tasmāt pavamānādirūpā ete dhyeyā ityabhiprāyaḥ | tathā jāṭharo'pi yo'gniḥ so'pi pavamānādisaṅghāta eveti dhyeyatvamabhipretyāha, pavamānapāvaketi | yasmādevamadhyātmamadhibhūtamadhidaivamadhiyajñañcāgnira|havanīyādirūpastasmādagniryaṣṭavyaḥ paya ādibhirhavirbhiḥ, cetavya iṣṭakābhiradhiyajñamadhyātmañca yathāśāstraṃ, stotavya upasthānādimantraiḥ, abhidhyātavya ābhimukhyena pratyagātmatayā dhyātavya ityagnipraśaṃsayā tanniṣṭhatā kartavyopadiṣṭā | idānīṃ homakāle'gnau cintanīyaṃ mantreṇopadeṣṭuṃ tat prasañjayati yajamāno havirgṛhītveti | icchati iccheta kurvītetyarthaḥ | hiraṇyavarṇa iti mantraḥ hiraṇyavatprakāśamānaḥ śakunaḥ pakṣī pakṣīva nīḍastho nīḍādanyo dehasaṅghātādvilakṣaṇaḥ hṛdi
antarhṛdaye āditye savitṛmaṇḍale ca pratiṣṭhito vartate | kena kena rūpeṇetyapekṣāyāmāha, madguḥ jalacaraḥ pakṣī, sa yathā jale nimagna iva gacchati tathā hṛdyātmā jīvarūpaḥ sampūrṇo'pi yathāvadanavabhāsanānmadgusadṛśaḥ | haṃso mānasasaro'mbhoruhavanavihārī pakṣiviśeṣaḥ, sa yathā śuddhastathā āditye puruṣo brahmarūpo yataḥ sa tetovṛṣastejasā śreṣṭhastejobahula ityarthaḥ | tameva puruṣamubhayatra vartamānamityadhyāhāraḥ, asminnagnau yathopadiṣṭasvarūpe yajāmahe vayaṃ pūjayāma iti mantrasyārthaḥ | itiśabdo mantrasamāptyarthaḥ | iti ca mantramuccārya api, mantrārthamapīti yojanā, vicinoti vicārayati cintayatītyartho dhātūnāmanekārthatvāt, yadvā vicinoti viśeṣeṇa mantratātparyasambandhatayā cinoti saṅghaṭayatītyarthaḥ | tameva tātparyamupanyasyati “tat savituḥ ॰ bhavanti” iti | saviturādityasya sambandhi tat svarūpaṃ vareṇyaṃ varaṇīyaṃ sambhajanīyaṃ, kīdṛśaṃ tat bhargaḥ ‘bhābhirgatirasya hi’ ityādinā (khaṃ॰ 7) pūrvatra vyākhyātarūpaṃ, asya yajamānasyā-
bhidhyeyaṃ, yo buddhāntastho dhyāyau dhyātā hṛdi pratiṣṭhito dhyāteti cintayedityarthaḥ | evaṃ kurvanniha manaḥśāntipadaṃ manaso vikṣepaparityāgena śāntipadamālambanamanusarati prāpnoti yata ātmanyeva pratīti dhyeyaṃ rūpaṃ dhatte anusandhatte dūtyarthaḥ | atrokte 'sminnarthe dṛme vakṣyamāṇāḥ ślokā bhavanti | " yathā nirindhano 0 upaśāmyate " | svayonau bhūtasūkṣmalakṣaṇe svakāraṇe, tathā cittaṃ svayonau svādhiṣṭhāne sābhāsājñānopalakṣite upaśāmyate śāmyatītyarthaḥ | " svayonau 0 karmavaśānugāḥ " | indriyārthavimūḍhasya manasaḥ karmavaśānugā anṛtā mithyāpravṛttayo yāstāḥ satyakāmato yathārthātmavastunyuparāgāt svayonāvupaśāntasya punarne prabhavantītyadhyāhāreṇa yojanā | yasmādevaṃ tasmāt " cittameva 0 sanātanaṃ " | saṃsaratyanena pumāniti vā saṃsarati puruṣamabhibhūya pravartata dūti vā cittameva saṃsāraṃ, tatsaṃsargaṃ vinā puruṣasya saṃsārādarśanādityarthaḥ | tatprayatnena śāstroktaśubhaviṣayaniveśanaṃ kṛtvā śodhayennivṛttāśubhavāsanaṃ sampādayet | yato yaccitto
yasminniveśitacittaḥ puruṣaḥ sa tanmayastatsvabhāvo bhavatītyetadguhyaṃ prākṛtabuddhyagamyaṃ sanātanamavyabhicārītyarthaḥ | “cittasya 0 avyayamaśnute” | prasannātmā prasannacittaḥ, ātmani pratyaksvarūpe | sugamamanyat | “samāsaktaṃ 0 bandhanāt” | spaṣṭārthaḥ | “mano hi 0 vivarjitaṃ” | tasmāt kāmastyājya ityarthaḥ | “layavikṣeparahitaṃ 0 paramaṃ padaṃ” layo nidrā, vikṣepo bahirviṣayasmṛtyādiḥ | amanībhāvaḥ ātmano manaupādhipraveśakṛtaviśeṣaparityāgaḥ, taṃ yadā yāti tadā tadeva nirupādhikasvarūpaṃ paramaṃ padaṃ yāti | na punaraprāptaprāptirastyetyarthaḥ | “tāvanmano 0

6.33.p2

granthavistarāḥ ” | hṛdi hṛdayasākṣiṇi | gataḥ prāptaḥ kṣayo vināśo yena tat tathā | uttarārddhaṃ spaṣṭārthaṃ | “ samādhi 0 karaṇena gṛhyate ” | ātmani niveśitasya sata ityarthaḥ | antaḥkaraṇenāntaḥkaraṇāvasthāsākṣiṇā gṛhyate svānubhavamātrasiddhaṃ tannānyasmai vaktuṃ śakyamityarthaḥ | “ apāmāpo 0 parimucyate ” yathetyadhyāhāraḥ, apāmiti ṣaṣṭhī saptamītvena vipariṇeyā, prathamāca dvitīyātvena | tathā cāpsu yathā nikṣiptā apaḥ pṛthaṅ na lakṣayet kaścidagnau vāgniṃ vyomni vā praviṣṭaṃ ghaṭākāśādi, evaṃ yasya mano'ntargatamātmaikatāṃ gataṃ sa parimucyate sarvasaṃsārabandhanādityarthaḥ | kiṃ bahunā manaḥkṛtaḥ saṃsārastadvilayanācca mokṣa iti niścitya tannirodhe yatnaḥ kārya ityabhipretyopasaṃharati “ mana eva 0 smṛtamiti ” iti | spaṣṭārthaḥ | manoniro-

Linked texts (1)