Maitrayaniya Upanishad 6.37
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.37
- Language
- Sanskrit
6.37.0
agnau hutaṃ havirādityaṃ gamayati, ato haviṣa ādityaṃ praviṣṭāyo raso raśmiparipākato'sravat sa rasa udgīthaṃ yathā syāt tathā varṣati, uccaiḥ śabdaṃ kurvan varṣatītyarthaḥ | tena varṣaṇena varṣaṇaniṣpannenānnenetyetat, ime prasiddhāḥ prāṇāḥ sthirā bhavantītyarthaḥ | prāṇebhyaḥ prajāḥ jīvadbho hi balavadbhyaḥ prajā bhavanti ityatrokte'rthe udāharanti, udāharaṇavākyaṃ nigadvyākhyānaṃ | evaṃ hi āha, manurapīti śeṣaḥ | 'yadvai kiñca manuravadat tadbheṣajaṃ' iti śrutyaiva manoḥ praśaṃsanāt prāyaḥ śrutireva manuvacanamiti gamyate | yadvāgnau prāstāhutiḥ samyagiti vacanaṃ kacicchākhāntaragatamevedaṃ manunā nibaddhamiti na manupraṇītamato'nādisiddhayā śrutyā kathamarvāgbhāvismṛtivacanamudāhiyata iti na śaṅkāspadaṃ | śloka uktārthaḥ |
idānīṃ pṛthivī gārhapatya ityādinoktaprakāreṇāgnihotraṃ juhataḥ phalaprāptiṃ sopaskarāmāha “agnihotraṃ 0 atrodā-
haranti” iti | yathoktaprakāramagnihotraṃ juhvānaḥ kālena śuddhopetāntaḥkaraṇaḥ san lobhamayaṃ jālaṃ śreyomārga nirodhakaṃ bhinatti vidārayati, ato'nantaraṃ lobhamūlaṃ mohmamavivekalakṣaṇaṃ chittvā vivekenollaṅghya krodhān krodhamayān bhāvān na stunvāno'stunvāno na praśaṃsan tān parityajanniti yāvat | kāmaṃ mokṣalakṣaṇamabhidhyāyamāno mokṣa eva me phalamastviti manasollikhannityarthaḥ | tataḥ evaṃ samyagviśuddhe'ntaḥkaraṇe mati caturjālaṃ brahmakośaṃ caturbhirannamayaprāṇamayama nomayavijñānamayākhyairjālaiḥ pariveṣṭitaṃ brahmakośaṃ brahmaṇaḥ parasyācchādakaṃ māyāmayamānandamayākhyaṃ tasmin hi brahma nihitaṃ śrūyate (tai0u0) ‘yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyoman’ ‘brahma pucchaṃ pratiṣṭhā’ iti ca | taṃ kośaṃ bhindat sākṣimākṣyavivekalakṣaṇena tattvajñānena bhindadunmūlayan pratyagarthamuddharannityarthaḥ | ataḥparamākāśaṃ sacchabdavācyaṃ kāraṇopādhikaṃ ‘ākāśo vai nāma nāmarūpayornirvahitā te yadantarā tadbrahma’ ityuktalakṣaṇaṃ (chāndo 0 a0 8) praviśediti śeṣaḥ |
atra hi ākāśe brahmaṇi upāsanārthaṃ yāni sūryyasomāgnīnāṃ maṇḍalāni sāttvikāni sattvaguṇātmakāni kalpitāni tāni bhittvā sūryādidevatādikamakhilaṃ prapañcaṃ pare kāraṇe brahmaṇi pravilāpyetyuktaṃ bhavati, tata upāsyopāsakabhedapratibhāsahetvabhāvāt śuddhaḥ pratyagātmamātratayā sthito vidvān sattvāntarasthaṃ śuddhasattvamayāntaḥkaraṇavṛttāvabhivyaktiṃ gatamacalamityādyanekaviśeṣaṇairupalakṣitaṃ brahma paśyati sākṣādupalabhate mucyata ityarthaḥ | atra satyakāmasarvajñatvasaṃyuktamiti brahmaviśeṣaṇena kāraṇe brahmaṇi prathamaṃ praviśya tataḥ kālena śuddhaṃ brahma praviśatīti gamyate, upāsanāprakaraṇāt | ata eva sarvāparaṃ dhāmeti viśeṣaṇaṃ | sarvamaparaṃ nikṛṣṭaṃ yasmāt tat sarvāparaṃ dhāma sthānaṃ, kāraṇamityarthaḥ | na caivaṃ sati caturjālaṃ brahmakośaṃ bhindadityanupapannamiti śaṅkyaṃ, tasya kramaprāpyaparamuttyapekṣatvāt | prāk kṛto hi vivekaḥ prārabdhapratibandhakṣaye svaphalaṃ kariṣyatīti sarvamanavadyaṃ | atrokte'rthe udāharanti ṛṣaya ityarthaḥ | udāharaṇaṃ paṭhati "ravimadhye 0 sthito'cyutaḥ" | tejo'gniḥ | spaṣṭārthamanyat | maṇḍalabhedakrameṇa brahmapraveśanamudāhṛtya kośabhedanena brahmadarśanamuktamanūdya tatrāpyudāharaṇamāha "śarīra 0
6.37.p2
brahmaṇe namaḥ" iti | śarīre prādeśamātraparimitaṃ hṛdayaṃ, tatrāṅguṣṭhamātraṃ kamalaṃ, tadidaṃ śarīraprādeśāṅguṣṭhamātramityucyate | tādṛgaṅguṣṭhamātrakamalāntarabhivyaktatvādātmāpyaṅguṣṭhamātrastaṃ, aṇorapyaṇvyaṃ atisūkṣmādapi sūkṣmataraṃ durlacyaṃ, evaṃvidhamātmānaṃ dhyātvā'to'nantaraṃ caturjālaṃ brahmakośaṃ bhindan paramatāṃ paramātmabhāvaṃ gacchati yathopāsitaṃ paramātmānamanubhavatītyarthaḥ | atra hi paramātmani sarve kāmāḥ svamanomātrasaṅkalpasādhanāḥ samāhitāḥ sthitāḥ 'sarvaṃ tadatra gatvā bindate' iti śrutyantarāt | ityatrāsminnukte'rthe udāharanti | aṅguṣṭhaparimitakamalayuktaṃ prādeśaśarīramātraṃ prādeśaparimitahṛdayāntaḥśarīrābhivyaktamiti yāvat | pradīpapratāpavat pradīpaśikhāvat dvikhidhā dvikhiprakāraṃ mandamadhyamottamaprakāraṃ tailavartyāditāratamyavaśāt pradīpaprakāśa ivābhivyañjakāntaḥkaraṇaśuddhitāratamyādabhivyaktitāratamyavat tadbrahmāntaryāmilakṣaṇamabhiṣṭhūyamānamabhitaḥ stūyamānaṃ praśastatayopalabhyamānaṃ maho devo mahān devo'khaṇḍacidātmako bhuvanānyāviveśa, yadevaṃvidhamātmatattvaṃ tadeva brahma yaccedaṃ brahma tadeva mahān devo bhuvanāni sthāvarajaṅgamādi-
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit