Upanishads 201
Upaniṣads 201
- Language
- Sanskrit
Contents
- 201.23 — 1 part
201.1
yatsaścānnāni medhayā tapasājanayatpitā | ekamasya
sādhāraṇaṃ dve devānabhājayat | trīṇyātmane'kuruta paśubhyaścaikaṃ
prāyacchattasminsarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca na kasmāttāni na kṣīyante'dyamānāni sarvadā | yo vaitāmakṣitiṃ veda so'nnamatti pratīkena sa devānapi yacchati sa ūrjamupajīvatīti
ślokāḥ
201.2
nsarva̍ṃ hi devebhyo'nnādyaṃ prayacchati | kasmāttāni na
kṣīyante'dyamānāni sarvadeti puruṣo vā akṣitiḥ sa hīdamannaṃ punaḥ punarjanayate yo vai tāmakṣitiṃ vedeti puruṣo vā
akṣitiḥ sa hīdamannaṃ dhiyādhiyā janayate | karmabhiryaddhaitanna kuryātkṣīyeta ha so'nnamatti pratīkeneti mukhaṃ pratīkaṃ
mukhenetyetatsa devānapi gacchati sa ūrjamupajīvatīti
praśaṃsā
201.3
trīṇyātmane'kuruteti mano vācaṃ prāṇaṃ
tānyātmane'kurutānyatramanā abhūvaṃnādarśamanyatramanāabhūvaṃ
nāśrauṣamiti manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti | kāmaḥ
saṃkalpo vicikitsā śraddhā'śraddhā dhṛtiradhṛtirhrīrdhīrbhīrityetatsarvaṃ mana eva tasmādapi pṛṣṭata upaspṛṣṭo manasā
vijānāti yaḥ kaśca śabdo vāgeva saiṣā hyantamāyattaiṣā
hi na prāṇo'pāno vyāna udānaḥ samāno'na ityetatsarvaṃ
prāṇa evaitanmayo vā ayamātmā vāṅmayo manomayaḥ prāṇamayaḥ
201.4
trayo lokā eta eva vāgevāyaṃ loko
mano'ntarikṣalokaḥ prāṇo'sau lokaḥ
201.5
trayo vedā
eta eva vāgevargvedo mano yajurvedaḥ prāṇaḥ sāmavedaḥ
201.6
devāḥ pitaro manuṣyā eta eva vāgeva devā manaḥ
pitaraḥ prāṇo manuṣyāḥ
201.7
pitā mātā prajaita eva
mana eva pitā vāṅmātā prāṇaḥ prajā
201.8
vijñātaṃ
vijijñāsyamavijñātameta eva yat kiṃca vijñātaṃ vācastadrūpaṃ vāgghi vijñātā vāgenaṃ tadrūtvā'vati
201.9
yatkiṃca
vijijñāsyaṃ manastadrūpaṃ mano hi vijijñāsyaṃ mana enaṃ
tadbhūtvā'vati
201.10
yatkiṃcāvijñātaṃ prāṇasya tadrūpaṃ
prāṇo hyavijñātaḥ prāṇa enaṃ tadbhūtvā'vati
201.11
tasyaiva vācaḥ pṛthivī śarīraṃ jyotī rūpamayamagnistadyāvatyeva
vāktāvatī pṛthivī tāvānayamagniḥ
201.12
athaitasya
manaso dyauḥ śarīraṃ jyotī rūpamasāvādityastadyāvadeva manastāvatī dyaustāvānasāvādityastau mithunam̐ samaitāṃ tataḥ
prāṇo'jāyata sa indraḥ sa eṣo'sapatno dvitīyo vai
sapatno nāsya sapatno bhavati ya evaṃ veda
201.13
athaitasya prāṇasyāpaḥ śarīraṃ jyotī rūpamasau candrastadyāvāneva prāṇastāvatya āpastāvānasau candrasta ete sarva
eva samāḥ sarve'nantāḥ sa yo haitānantavata upāste'ntavantam̐ sa lokaṃ jayatyatha yo haitānanantānupāste'nantam̐
sa lokaṃ jayati
201.14
sa eṣa saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ
ṣoḍaśakalastasya rātraya eva pañcadaśakalā dhruvaivāsya
ṣoḍaśī kalā sa rātribhirevā ca pūryate'pa ca kṣīyate
so'māvāsyām̐ rātrimetayā ṣoḍaśyā kalayā sarvamidaṃ
prāṇabhṛdanupraviśya tataḥ prātarjāyate tasmādetāṃ rātriṃ
prāṇabhṛtaḥ prāṇaṃ na vicchindyādapi kukalāsasyaitasyā eva
devatāyā apacityai
201.15
yo vai sa saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakalo'yameva sa yo'yamevaṃvitpuruṣastasya vittameva pañcadaśakalā ātmaivāsya ṣoḍaśī kalā sa vittenaivā
ca pūryate'pa ca kṣīyate tadetannabhyaṃ yadayamātmā pradhivintaṃ tasmādyadyapi sarvajyāneṃ jīyata ātmanā cejīvati
pradhināgādityevāhuḥ
201.16
atha trayo vāva lokā manuṣyalokaḥ pitṛloko devaloka iti so'yaṃ manuṣyaślokaḥ putreṇaiva jayyo nānyena karmaṇā karmaṇā pitṛloko vidyayā devaloko devaloko vai lokānām̐ śreṣṭhastasmādvidyāṃ praśam̐santi
201.17
athātaḥ saṃprattiryadā praiṣyanmanyate'tha putramāha
tvaṃ brahma tvaṃ yajñastvaṃ loka iti sa putraḥ pratyāhāhaṃ
brahmāhaṃ yajño'haṃ loka iti yadvai kiṃcānūktaṃ tasya sarvasya
brahmatyaikatā| ye vai ke ca yajñāsteṣām̐ sarveṣāṃ yajña ityekatā ye vai ke ca lokāsteṣām̐ sarveṣāṃ loka ityekatetāvadvā idam̐ sarvametanmā sarvam̐ sannayamitobhunajaditi tasmāt putramanuśiṣṭaṃ lokyamāhustasmādenamanuśāsati sa yadevaṃvidasmāllokātpraityathaibhireva prāṇaiḥ saha
putramāviśati sa yadyanena kiṃcidakṣaṇayā kṛtaṃ bhavati
tasmādenam̐ sarvasmātputro muñcati tasmātputro nāma sa
putreṇaivāsmim̐lloke pratitiṣṭhatyathainamete devāḥ prāṇā amṛtā
āviśanti
201.18
pṛthivyai cainamagneśca devī vāgāviḥ
śati sā vai daivī vāgyayā yadyadeva vadati tattadbhavati
201.19
divaścainamādityācca daivaṃ mana āviśati tadvai
daivaṃ mano yenānanyeva bhavatyatho na śocati
201.20
adbhyaścainaṃ candramasaśca daivaḥ prāṇa āviśati sa vai daivaḥ
prāṇo yaḥ saṃcarañśvāsaṃcarañśca na vyathate'tho na riṣyati
sa evaṃvitsarveṣāṃ bhūtānāmātmā bhavati yathaiṣā devataivañsa yathaitāṃ devatāñ sarvāṇi bhūtānyavantyevañhaivaṃvidḥ sarvāṇi bhūtānyavanti yadu kiṃcemāḥ prajāḥ śocantyamaivāsāṃ tadgavati puṇyamevāsuṃ gacchati na ha vai devān
pāpaṃ gacchati
201.21
athāto vratamīmāṃsā prajāpatirha karmāṇi sasṛje tāni sṛṣṭānyanyonyenāspardhanta
vadiṣyāmyevāhamiti vāgddhe drakṣyāmyahamiti cakṣuḥ
śroṣyāmyahamiti śrotramevamanyāni karmāṇi yathākarma
tāni mṛtyuḥ śramo bhūtvopayeme tānyāpnottānyāpnuvā mṛtyuravārundhattasmācchrāmyatyeva vāk śrāmyati cakṣuḥ śrāmyati
śrotramathemameva nāmnodyo'yaṃ madhyamaḥ prāṇastāni jñātuṃ
dadhira ayaṃ vai naḥ śreṣṭho yaḥ saṃcarañśvāsaṃcarañśca na
vyathate'tho na riṣyati hantāsyaiva sarve rūpamasāmeti ta
etasyaiva sarve rūpamabhavaṃstasmādeta etenākhyāyante prāṇā
iti tena ha vāva tatkulamācakṣate yasminkule bhavati ya
evaṃ veda ya uhaivaṃvidāspardhate'nuśuṣyatyanuśuṣya haivāntato
mriyata ityadhyātmam
201.22
athādhidaivataṃ jvaliṣyāmyevāhamityagnirdadhre tasyāmyahamityādityo bhāsyāmyahamiti
candramā evamanyā devatā yathādaivataṃ sa yathaiṣāṃ prāṇānāṃ
madhyamaḥ prāṇa evametāsāṃ devatānāṃ vāyurnimlocanti
hyanyā devatā na vāyuḥ saiṣānastamitā devatā yadghāyuḥ
201.23
athaiṣa śloko bhavati yataścodeti sūryo'staṃ yatra
ca gacchatīti prāṇādvā eṣa udeti prāṇe'stameti taṃ
devāścakrire dharmam̐ sa evādya sa u śva iti yadvā ete'muhyadhriyanta tadevāpyadya kurvanti | tasmādekameva vrataṃ
caretprāṇyācaivāpānyācca nenmā pāpmā mṛtyurāmuvaditi
padyucaressamāpipayiṣetteno etasyai devatāyai sāyujyam̐
salokatāṃ jayati
201.23.p1
iti pañcamaṃ brāhmaṇam
Linked texts (11)
- Īśādiviṃśottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Mādhyandina — Sanskrit
- Kāṇva — Sanskrit
- Aṣṭottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣyavārttikasāra — Mādhava, Sanskrit
- Aṣṭāviṃśatyupaniṣad — Sanskrit
- Different Upaniṣads — Sanskrit
- Bṛhadāraṇyaka — Sanskrit
- Īśādyupaniṣadaḥ — Sanskrit
- Īśādidvādaśopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Madhukāṇḍa — Sanskrit