Upanishads 220
Upaniṣads 220
- Language
- Sanskrit
Contents
- 220.38 — 1 part
220.1
janakañca ha vaidehaṃ yājñavalkyo jagāma sa mene na
vadiṣya ityatha ha yajjanakaśca vaideho yājñavalkyaścāgnihotre
samūdāte tasmai ha yājñavalkyo varaṃ dadau sa ha kāmapraśnameva
vavre tasmaihāsmai dadau tarha samrāḍeva pūrvaṃ papraccha
220.2
yājñavalkya kiṃjyotirayaṃ puruṣa iti ādityajyotiḥ
samrāḍiti hovācādityenaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma
kurute vipalyetītyevamevaitadyājñavalkya
220.3
astamita āditye yājñavalkya kiṃjyotirevāyaṃ puruṣa iti candramā evāsya jyotirbhavatīti candramasaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate
karma kurute vipalyetītyevamevaitadyājñavalkya
220.4
astamita
āditye yājñavalkya candramasyastamite kiṃjyotirevāyaṃ
puruṣa ityagnirevāsya jyotirbhavatītyagninaivāyaṃ jyotiṣāste
palyayate karma kurute vipalyetītyevamevaitadyājñavalkya
220.5
astamita āditye yājñavalkya candramasyastamite śānte'gnau kiṃjyotirevāyaṃ puruṣa iti vāgevāsya jyotirbhavatīti vācaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipajyetīti tasmādvai samrāḍapi yatra svaḥ pāṇiṃ vinirjyāyate'tha yatra vāguccaratyupaiva tatra nyetītyevamevaitadyājñavalkya
220.6
astamita āditye yājñavalkya candramasyastamite śānte'gnau śāntāyāṃ vāci kiṃjyotirevāyaṃ
puruṣa ityātmaivāsya jyotirbhavatītyātmainavāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti
220.7
katamaātmeti yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdyantarjyotiḥ
puruṣaḥ sa samānaḥ sannubhau lokāvanusaṃcarati dhyāyatīva
lelāyaṃtīva sa hi svapno bhūtvemaṃ lokamatikrāmati mṛtyo
rūpāṇi
220.8
sa vā ayaṃ puruṣo jāyamānaḥ śarīramabhisaṃpadyamānaḥ pāpmabhiḥ saṃsṛjyate sa utkrāman mriyaḥmāṇaḥ pāpmano vijahāti
220.9
tasya vā etasya
puruṣasya dve eva sthāne bhavata idaṃ ca paralokasthānaṃ ca
saṃndhyaṃ tṛtīyaḥ svapnasthānaṃ tasminsandhye sthāne tiṣṭhannete
ubhe sthāne paśyatīdaṃ ca paralokasthānaṃ ca atha yathākramo'yaṃ paralokasthāne bhavati tamākramākramyobhayān pāpmana
ānandām̐śca paśyati sa yatra prasvapityasya lokasya
sarvāvato mātrāmupādāya svayaṃ vihatya svayaṃ nirmāya
svena bhāsā svena jyotiṣā prasvapityatrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotirbhavati
220.10
na tatra rathā na rathayogā na panthāno
bhavantyatha rathānrathayogānpathaḥ sṛjate na tatrānandā
mudaḥ pramudo bhavantyathānandān mudaḥ pramudaḥ sṛjate
na tatra veśāntāḥ puṣkariṇyaḥ sravantyo bhavantyatha
veśantān puṣkariṇīḥ sravantīḥ sṛjate sa hi kartā
220.11
tadete ślokā bhavanti || svapnena śārīramabhiprahatyāsuptaḥ suptānabhicākaśīti || śukramādāya punareti
sthānam hiraṇmayaḥ puruṣa ekahaṃsaḥ
220.12
prāṇena
rakṣannavaraṃ kulāyaṃ bahiṣkulāyādamṛtaścaritvā || sa īyate'mṛto yatra kāmam hiraṇmayaḥ puruṣaḥ ekahaṃsaḥ
220.13
svapnānta uccāvacamīyamāno rūpāṇi devaḥ kurute bahūni
uteva strībhiḥ saha modamāno jakṣadutevāpi bhayāni
paśyan
220.14
ārāmasya paśyanti na taṃ paśyati
kaścaneti tannāyataṃ bodhayedityāhuḥ || durbhiṣajyam hāsmai
bhavati yameṣa na pratipadyate'tho khalvāhurjāgaritadeśa
evāsyaiṣa iti yāni hyeva jāgratpaśyati tāni supta ityatrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotirbhavati so'haṃ bhagavate sahasraṃ
dadāmyata ūrdhvaṃ vimokṣāya brūhīti
220.15
sa vā eṣa
etasmin saṃprasāde ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca
punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyā dravati svapnāyaiva sa yattatra
kiṃcitpaśyatyananvāgatastena bhavatyasaṅgo hyayaṃ puruṣa ityevamevaitadyājñavalkya so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmyata
ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti
220.16
sa vā eṣa etasmin
svapne ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyā dravati buddhāntāyaiva sa yattatra kiṃcieṣo'paśyatyananvāgatastena bhavatyasaṅgo hyayaṃ puruṣa ityevamevaivatadyājñavalkya so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmyata ūrdhvaṃ
vimokṣāyaiva brūhīti
220.17
sa vā eṣa etasminbuddhānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ
pratinyāyaṃ pratiyonyādravati svapnāntāyaiva
220.18
tadyathā mahāmatsya ubhe kūle'nusaṃcarati pūrvaṃ cāparaṃ caivamevāyaṃ puruṣa etāvubhāvantāvanusaṃcarati svapnāntaṃ ca buddhāntaṃ
ca
220.19
tadyathā'sminnākāśe śyeno vā suparṇo vā
viparipatya śrāntaḥ saṃhatya pakṣau sallayāyaiva dhriyata
evamevāyaṃ puruṣa etasmā antāya dhāvati yatra supto
na kaṃcana kāmaṃ kāmayate na kaṃcana svapnaṃ paśyati
220.20
tā vā asyaitā hitā nāma nāḍyo yathā
keśaḥ sahasradhā bhinnastāvatāṇimnā tiṣṭhanti śuklasya
nīlasya piṅgalasya haritasya lohitasya pūrṇā atha yatrainaṃ
ghnantīva jinantīva hastīva vicchāyayati gartamiva patati
yadeva jāgradvayaṃ paśyati tadamrāvidyayā manyate'tha yatra
deva iva rājevāhamevedaṃ sarvo'smīti manyate so'sya
paramo lokaḥ
220.21
tadvā asyaitadaticchandā apahatapāpmā'bhayaṃ rūpaṃ tadyathā priyayā striyā saṃpariṣvakko na
bāhyaṃ kiṃcana veda nāntaramevamevāyaṃ puruṣaḥ prājñenātmanā
saṃpariṣvakko na bāhyaṃ kiṃcana veda nāntaraṃ tadvā asyaitadāptakāmamātmakāmamakāmaṃ rūpaṃ śokāntaram
220.22
atra pitā'pitā bhavati mātā'mātā lokā alokā
devā adevā vedā avedā atra steno'steno bhavati bhrūṇahā'bhrūṇahā cāṇḍālo'cāṇḍālaḥ paulkaso'paulkasaḥ śramaṇo
'śramaṇastāpaso'tāpasonanvāgataṃ puṇyenānanvāgataṃ pāpena
tīrṇo hi tadā sarvānchokānhṛdayasya bhavati
220.23
yadvaitanna paśyati paśyanvai tanna paśyati na hi draṣṭurdṛṣṭerviparilopo
vidyate'vināśitvānna tu taddvitīyamasti tato'nyaddvibhaktaṃ
yatpaśyet
220.24
yadvai tanna jighrati jighranvai tanna
jighrati na hi ghrāturghrāterviparilopo vidyate'vināśitvānna
tu taddvitīyamasti tato'nyaddvibhaktaṃ yajighret
220.25
yadvai tanna rasayate rasayanvai tanna rasayate nahi rasayitū
rasayaterviparilopo vidyate'vināśitvānna tu taddvitīyamasti tato'nyaddvibhaktaṃ yadrasayet
220.26
yadvai tanna vadati
vadanvai tanna vadati na hi vakturvakterviparilopo vidyate'vināśitvānna tu taddvitīyamasti tato'nyaddvibhaktaṃ yadvadet
220.27
yadvai tanna śṛṇoti śṛṇvanvai tanna śrṛṇoti na
hi śrotuḥ śruterviparilopo vidyate'vināśitvānna tu tadvitīyamasti tato'nyaddvibhaktaṃ yacchṛṇuyāt
220.28
yadvai
tanna manute manvāno vai tanna manute na hi manturmaterviparilopo vidyate'vināśitvānna tu tadvitīyamasti tato'nyaddvibhaktaṃ yanmanvīta
220.29
yadvai tanna spṛśāti
spṛśanvai tanna spṛśāti nahi spṛṣṭuḥ spṛṣṭerviparilopo
vidyate'vināśitvānna tu taddvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ
yatspṛśet
220.30
yadvai tanna vijānāti vijānanvai tanna
vijānāti na hi vijñāturvijñāterviparilopo vidyate'vināśitvānna tu taddvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yadvijānīyāt
220.31
yatra vānyadiva syāttatrānyo'nyatpaśyedanyo'nyajighredanyo'nyadrasayedanyo'nyadvadedanyo'nyacchṛṇuyādanyo'nyanmanvītānyo'nyatspṛśedanyo'nyadvijānīyāt
220.32
salila eko draṣṭā'dvaito bhavatyeṣa brahmalokaḥ samrāḍiti
hainamanuśaśāsa yājñavalkya eṣāsya paramā gatireṣāsya
paramā saṃpadeṣo'sya paramo loka eṣo'sya parama ānanda
etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvanti
220.33
sa yo manuṣyāṇām̐ rāddhaḥ samṛddho bhavatyanyeṣāmadhipatiḥ
sarvairmānuṣyakairbhogaiḥ saṃpannatamaḥ sa manuṣyāṇāṃ parama ānando'tha ye śataṃ manuṣyāṇāmānandāḥ sa ekaḥ pitṛṇāṃ
jitalokānāmānando'tha ye śataṃ pitṛṇāṃ jitalokānāmānandāḥ sa eko gandharvaloka ānando'tha ye śataṃ gandharvaloka ānandāḥ sa ekaḥ karmadevānāmānando yo karmaṇā
devatvamabhisaṃpadyante'tha ye śataṃ karma devānāmānandāḥ sa
eka ājānadevānāmānando yaśca śrotriyo'vṛjino'kāmahato'tha ye śatamājānadevānāmānandāḥ sa ekaḥ prajāpatiloka ānando yaśca śrotriyo'vṛjino'kāmahato'tha
ye śataṃ prajāpatiloka ānandāḥ sa eko brahmaloka
ānando yaśca śrotriyo'vṛjino'kāmahato'thaiṣa eva parama
ānanda eṣa brahmalokaḥ samrāḍiti hovāca yājñavalkyaḥ
so'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmyata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva
brūhītyatra ha yājñavalkyo bibhayāṃcakāra medhāvī rājā
sarvebhyo māntebhya udarautsīditi
220.34
sa vā eṣa
etasminsvamānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca
punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati buddhāntāyaiva
220.35
tadyathā naḥ susamāhitasutsarjadyāyādevamevāyaṃśārīra
ātmā prājñenātmanānvārūḍhasutsarjanyāti yatraitadūrdhvocchāsī bhavati
220.36
sa yatrāyamaṇimānaṃ nyeti jarayā
vopatapaṃtāvāṇimānaṃ nigacchati tadyathāśraṃ vaudumbaraṃ vā
pippalaṃ vā bandhanātpramucyata evamevāyaṃ puruṣa ebhyo'ṅghebhyaḥ saṃpramucya punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati
prāṇāyaiva
220.37
tadyathā rājānamāyāntamugrāḥ pratyenasaḥ
sūtagrāmaṇyo'nnaiḥ pānairāvasathaiḥ pratikalpante'yamāyāyayamāgacchatītyevam̐ haivaṃvidam̐ sarvāṇi bhūtāni pratikalpyanta idaṃ brahmāyātīdamāgacchatīti
220.38
tadyathā
rājanaṃ prayiyāsantamugrāḥ pratyenasaḥ sūtagrāmaṇyo'bhisamāyantyevamevemamātmānamantakāle sarve prāṇā abhisamāyanti yatraitadūrdhvocchvāsī bhavati
220.38.p1
iti tṛtīyaṃ brāhmaṇam
Linked texts (9)
- Īśādiviṃśottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Kāṇva — Sanskrit
- Aṣṭāviṃśatyupaniṣad — Sanskrit
- Aṣṭottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣyavārttikasāra — Mādhava, Sanskrit
- Vājasaneyi bṛhadāraṇyaka — Sanskrit
- Īśādyupaniṣadaḥ — Sanskrit
- Īśādidvādaśopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Śatapathabrāhmaṇa or Bṛhadāraṇyakabrāhmaṇa — Sanskrit