Pramāṇa · Search · About · API

Upanishads 221

Upaniṣads 221

Language
Sanskrit

Contents

221.1

sa yatrāyamātmā'balyaṃ nyetyasaṃmohamiva nyetyathainamete
prāṇā abhisamāyanti sa etāstejomātrāḥ samabhyāddāno hṛdayamevānvavakrāmati sa yatraiṣa cākṣuṣaḥ puruṣaḥ
parāṅ paryāvarte'thārūpajño bhavati

221.2

ekībhavati
na paśyatītyāhurekībhavati na jighratītyāhurekībhavati na
rasayata ityāhurekībhavati na vadatītyāhurekībhavati na
śṛṇotītyāhurekībhavati na manuta ityāhurekībhavati na
spṛśatītyāhurekībhavati na vijānātītyāhustasya haitasya
hṛdayasyāgraṃ pradyotate tena pradyotenaiṣa ātmā niṣkrāmati
cakṣuṣṭo vā mūrdhno vā'nyebhyo vā śarīradeśebhyastamutkrāmantaṃ prāṇo'nūtkrāmati prāṇamanūtkrāmantarṃ sarve prāṇā
anūtkrāmanti sa vijñāno bhavati sa vijñānamevānvavakrāmati taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete pūrvaprajñā ca

221.3

tadyathā tṛṇajalāyukā tṛṇasyāntaṃ gatvā'nyamākramamākramyātmānamupasaṃharatyevamevāyamātmedaṃ śarīraṃ nihatyā'vidyāṃ gamayitvā'nyamākramamākramyātmānamupasaṃharati

221.4

tadyathā peśaskārī peśaso mātrāmupādāyānyannavataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ tanuta evamevāyamātmedaṃ śarīraṃ nihatyā'vidyāṃ gamayitvānyannavataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ kurute pitryaṃ vā gāndharvaṃ vā daivaṃ vā prājāpatyaṃ vā brāhmaṃ vā'nyeṣāṃ vā bhūtānām

221.5

sa vā ayamātmā brahma vijñānamayo manomayaḥ prāṇamayaścakṣurmayaḥ śrotramayaḥ pṛthivīmaya āpomayo vāyumaya ākāśamayastejomayo'tejomayaḥ
kāmamayo'kāmamayaḥ krodhamayo'krodhamayo dharmamayo'dharmamayaḥ sarvamayastadyadetadidaṃmayo'domaya iti yathākārī
yathācārī tathā bhavati sādhukārī sādhurbhavati pāpakārī
pāpo bhavati puṇyaḥ puṇyena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpena
atho khalvāhuḥ kāmamaya evāyaṃ puruṣa iti sa yathākāmo
bhavati tatkraturbhavati yatkraturbhavati tatkarma kurute yatkarma
kurute tadabhisaṃpadyate

221.6

tadeṣa śloko bhavati || tadeva
saktaḥ saha karmaṇaiti liṅgaṃ mano yatra niṣaktamasya || prāpyāntaṃ
karmaṇastasya yatkiṃceha karotyayam || tasmāllokātpunaraityasmai
lokāya karmaṇa iti nu kāmayamāno'thākāmayamāno yo'
kāmo niṣkāma āptakāma ātmakāmo na tasya prāṇā
utkrāmanti brahmaiva sanbrahmāpyeti

221.7

tadeṣa śloko bhavati
yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi śritāḥ || atha martyo'
mṛto bhavatyatra brahma samaśnuta iti || yathāhinirlveyanī valmīke mṛtā pratyastā śayītaivamevedaṃ śarīraṃ
śete'thāyamaśarīro'mṛtaḥ prāṇo brahmaiva teja eva so'haṃ
bhagavate sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ

221.8

tadete ślokā bhavanti || aṇuḥ panthā vitataḥ purāṇo
mā spṛṣṭo'nuvitto mayaiva || tena dhīrā apiyanti brahmavidaḥ svargaṃ lokamita ūrdhvaṃ vimuktāḥ

221.9

tasminchukramuta nīlamāhuḥ piṅgalaṃ haritaṃ lohitaṃ ca || eṣa
panthā brahmaṇā hānuvittastenaiti brahmavitpuṇyakṛttaijasaśca

221.10

andhaṃ tamaḥ praviśanti ye'vidyāmupāsate || tato bhūya iva te tamo ya u vidyāyām̐ ratāḥ

221.11

anandā nāma te lokā andhena tamasā''vṛtāḥ || tām̐ste pretyābhigacchantyavidvām̐so'budho janāḥ

221.12

ātmānaṃ cedvijānīyādayamasmīti pūruṣaḥ | kimicchankasya kāmāya śarīramanusaṃjvaret

221.13

yasyānuvittaḥ pratibuddha ātmā'sminsaṃdehe gahane praviṣṭaḥ || sa viśvakṛtsa hi sarvasya kartā tasya lokaḥ sa u loka eva

221.14

ihaiva santo'tha vidmastadvayaṃ na cedavedīrmahatī vinaṣṭiḥ || ye tadviduramṛtāste bhavantyathetare duḥkhamevāpiyanti

221.15

yadaitamanupaśyatyātmānaṃ devamañjasā || īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate

221.16

yasmādarvāksaṃvatsaro'hobhiḥ parivartate || taddevā jyotiṣāṃ jyotirāyurhòpāsate'mṛtam

221.17

yasminpañca pañcajanā ākāśaśca pratiṣṭhitaḥ || tameva manya ātmānaṃ vidvānbrahmāmṛto'mṛtam

221.18

prāṇasya prāṇamuta cakṣuṣaścakṣuruta śrotrasya śrotraṃ manaso ye mano viduḥ || te nicikyurbrahma purāṇamagryam

221.19

manasaivānudraṣṭavyaṃ neha nānāsti kiṃcana || mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati

221.20

ekadhaivānudraṣṭavyametadaprameyaṃ dhruvam || virajaḥ para ākāśādaja ātmā mahāndhruvaḥ

221.21

tameva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ || nānudhyāyādbahūñchabdānvāco viglāpanam̐
hi taditi

221.22

sa vā eṣa mahānaja ātmā yo'yaṃ
vijñānamayaḥ prāṇeṣu ya eṣo'ntarhṛdaya ākāśastasmiñchete
sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ sarvasyādhipatiḥ sa na sādhunā
karmaṇā bhūyānno evāsādhunā kanīyāneṣa sarveśvara eṣa
bhūtādhipatireṣa bhūtapāla eṣa seturvidharaṇa eṣāṃ lokānāmasaṃbhedāya tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti
yajñena dānena tapasā'nāśakenaitameva viditvā munirbhavati
etameva pravrājino lokamicchantaḥ pravrajanti etaddha sma
vaitatpūrve vidvām̐saḥ prajāṃ na kāmayante kiṃ prajayā kariṣyāmo yeṣāṃ no'yamātmāyaṃ loka iti te ha sma putraiṣaṇāyāśca vittaiṣaṇāyāśca lokaiṣaṇāyāśca vyutthāyātha
bhikṣācaryaṃ caranti yā hyeva putraiṣaṇā sā vittaiṣaṇā yā
vittaiṣaṇā sā lokaiṣaṇobhe hyete eṣaṇe eva bhavataḥ| sa
eṣa neti netyātmā'gṛhyo nahi gṛhyate'śīryo nahi śīryate'saṅgo nahi sajyate'sito na vyathate na riṣyatyetamuhaivaite na tarata ityataḥ pāpamakaravamityataḥ kalyāṇamakaravamityubhe u haivaiṣa ete tarati nainaṃ kṛtākṛte tapataḥ

221.23

tadetadcābhyuktam| eṣa nityo mahimā brāhmaṇasya
na vardhate karmaṇā no kanīyān| tasyaiva syātpadavittaṃ viditvā na lipyate karmaṇā pāpakeneti tasmādevaṃvicchānto
dānta uparatastitikṣuḥ samāhito bhūtvā'tmanyevātmānaṃ
paśyati sarvamātmānaṃ paśyati nainaṃ pāpmā tarati sarvaṃ
pāpmānaṃ tarati nainaṃ pāpmā tapati sarvaṃ pāpmānaṃ tapati
vipāpo virajo vicikitso brāhmaṇo bhavatyeṣa brahmalokaḥ
samrāḍenaṃ prāpito'sīti hovāca yājñavalkyaḥ so'haṃ
bhagavate videhān dadāmi sāṃ cāpi saha dāsyāyeti

221.24

sa vā eṣa mahānaja ātmā'nnādo vasudāno vindate vasu
ya evaṃ veda

221.25

sa vā eṣa mahānaja ātmājaro'maro'mṛto'bhayo brahmābhayaṃ vai brahmābhayarṃ hi vai braha bhavati ya
evaṃ veda

221.25.p1

iti caturthe caturthaṃ brāhmaṇam

Linked texts (2)