Upanishads 274

Upaniṣads 274

Language: Sanskrit

274.15 — 1 part

prāṇo brahmeti ha smāha kauṣītakistasya ha vā etasya
prāṇasya brahmaṇo mano dūtaṃ vākpariveṣṭrī cakṣurgoptṛ śrotraṃ
saṃśrāvayitṛ yo ha vā etasya prāṇasya brahmaṇo manodūtaṃ veda
dūtavān bhavati yaścakṣurgoptṛ goptṛmān bhavati yaḥ śrotraṃ
saṃśrāvayitṛ saṃśrāvayitṛmān bhavati yo vācaṃ pariveṣṭrīṃ
pariveṣṭrīmān bhavati tasmai vā etasmai prāṇāya brahmaṇa etāḥ
sarvā devatā ayācamānāya baliṃ haranti tatho evāsmai
sarvāṇi bhūtānyayācamānāyaiva baliṃ haranti ya evaṃ veda
tasyopaniṣanna yācediti tadyathā grāmaṃ bhikṣitvā labdhopaviśennāhamato dattamaśnīyāmiti ya evainaṃ purastātpratyācakṣīraṃsta evainamupamantrayante dadāma ta ityeṣa dharmo yācato bhavatyanantarastvevainamupamantrayante dadāma ta iti

274.2

prāṇo brahmeti ha smāha paiṅgyastasya ha vā etasya prāṇasya
brahmaṇo cākparastāccakṣurāṛndhe cakṣuḥ parastācchotramārundhe
śrotraṃ parastānmana ārundhe manaḥ parastātprāṇa ārundhe tasmai
vā etasmai prāṇāya brahmaṇa etāḥ sarvā devatā ayācamānāya baliṃ haranti tatho evāsmai sarvāṇi bhūtānyayācamānāya baliṃ haranti ya evaṃ veda tasyopaniṣanna yācediti
tadyathā grāmaṃ bhikṣitvā labdhopaviśennāhamato dattamaśnīyāmiti ya evenaṃ purastādpratyācakṣīraṃsta evainamupamantrayante
dadāma ta ityeṣa dharmo yācato bhavatyanyatarastvevainamupamantrayate dadāma ta iti

274.3

athāta ekadhanāvarodhanaṃ
yadekadhanamabhidhyāyāt paurṇamāsyāṃ vāmāvāsyāyāṃ vā
śuddhapakṣe vā puṇye nakṣatre'gnimupasamādhāya parisamuhya
paristīrya paryukṣya pūrvadakṣiṇaṃ jānvācya sruveṇa vā camasena trā kaṃsena vaitā ājyāhutīrjuhoti vāṅnāmadevatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarundhāṃ tasyai svāhā prāṇo nāma devatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarundhāṃ tasyai svāhā cakṣurnāma devatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarundhāṃ tasyai
svāhā śrotraṃ nāma devatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarundhāṃ tasyai svāhā mano nāma devatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarundhāṃ tasyai svāhā prajñā nāma devatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarundhāṃ tasyai svāhetyatha dhūmagandhaṃ
prajighāyājyalepenāṅgānyanuvimṛjya vācaṃyamo'bhipravṛjyārthaṃ bravīta dūtaṃ vā prahiṇuyādbhate haiva

274.4

athāto daivasmaro yasya priyo bubhūṣe yasyai vā eṣāṃ vaiteṣāmevaitasminparvaṇyajhimupasamādhāyaitayaivāvṛtaitā ājyāhutīrjuhoti
vācaṃ te mayi juhomyasau svāhā prāṇaṃ te mayi juhomyasau
svāhā cakṣuste mayi juhomyasau svāhā śrotraṃ te mayi
juhomyasau svāhā manaste mayi juhomyasau svāhā prajñānaṃ
te mayi juhomyasau svāhetyatha dhūmagandhaṃ prajighāyājyaleḥpenāṅgānyanuvimṛjya vācaṃyamo'bhipravṛjya saṃsparśaṃ jigamiṣedapi vātādvā saṃbhāṣamāṇastiṣṭhetpriyo haiva bhavaṃti
smaranti haivāsya

274.5

athātaḥ sāyamannaṃ prātardanamantaramagnihotramityācakṣate yāvadvai puruṣo bhāsate na tāvatprāṇituṃ śaknoti prāṇaṃ tadā vāci juhoti yāvadvai puruṣaḥ
prāṇiti na tāvadbhāṣituṃ śaknoti vācaṃ tadā prāṇe juhotyete
anante amṛte āhutī jāgracca svapaṃśca saṃtatamavyavacchinnaṃ
juhotyatha yā anyā āhutayo'ntavatyastāḥ karmamayyo
bhavantyetadva vai pūrve vidvāṃso'gnihotraṃ juhavāñcakruḥ

274.6

ukthaṃ brahmoti ha smāha śuṣkabhṛṅgārastadgityupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāyābhyarcaryante tadyajurityupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāya yujyante tatsāmetyupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāya sannamante tacchītyupāsīta tadyaśa ityupāsīta tatteja ityupāsīta tadyathaitacchākhrāṇāṃ śrīmattamaṃ yaśasvitamaṃ tejasvitamaṃ bhavati
tatho evaivaṃ vidvān sarveṣāṃ bhūtānāṃ śrīmattamo yaśasvitamastejasvitamo bhavati tametamaiṣṭakaṃ karmamayamātmānamadhvaryuḥ saṃskaroti tasminyajurmayaṃ pravayati yajurmaya ṛṅmayaṃ
hotā ṛṅmayaṃ sāmamayamudgātā sa eṣa sarvasyai trayīvidyāyā ātmaiṣa uta evāsyātmaitadātmā bhavati ya evaṃ veda

274.7

athātaḥ sarvajitaḥ kauṣītakerabhīṇyupāsanāni bhavanti yajñopavītaṃ kṛtvāpa ācamya trirudapātraṃ prasicyodyantamādityamupatiṣṭheta vargo'si pāpmānaṃ me vṛṅdhītyetayaivāvṛtā madhye santamudvargo'si pāpmānaṃ ma udvṛṅghītyetayaivāvṛtāstaṃ yantaṃ saṃvargo'si pāpmānaṃ me saṃvṛṅgadhīti
yadahorātrābhyāṃ pāpaṃ karoti saṃtadṛṅke

274.8

atha māsi
māsyamāvāsyāyā paścāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhaitatayaivāvṛtā haritṛṇābhyāmatha vāk pratyasyati yatte susīmaṃ
hṛdayamadhicandramasi śritam || tenāmṛtatvasyeśānaṃ māhaṃ
pautramaghaṃ rudamiti na hāsmātpūrvāḥ prajāḥ prayantīti na
jātaputrasyāthājātaputrasyāha āpyāyasva sametu te
sante payāṃsi samuyantu vājāḥ yamādityā aṃśumāpyāyayantītyetāstisra ṛco japitvā nāsmākaṃ prāṇena
prajayā paśubhirāpyāyasveti daivīmāvṛtamāvarta ādityasyāvṛtamanvāvartayati dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate

274.9

atha paurṇamāsyāṃ purastāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhaitatayaivāvṛtā somo rājāsi vicakṣaṇaḥ pañcamukho'si prajāpatirbrāhmaṇasta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena rājño'tsi tena mukhena
māmakādaṃ kuru || rājā ta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena viśo'tsi
tenaiva mukhena māmannādaṃ kuru || iyenasta ekaṃ mukhaṃ tena
mukhena pakṣiṇo'tsi tena mukhena māmannādaṃ kuru || agnista ekaṃ mukhaṃ tena mukhenemaṃ lokamatsi tena mukhena māmannādaṃ kuru || sarvāṇi bhūtānītyeva pañcamaṃ mukhaṃ tena mukhena
sarvāṇi bhūtānyatsi tena mukhena māmannādaṃ kuru || māsmākaṃ prāṇena prajayā paśubhiravakṣeṣṭhā yo'smāndveṣṭi yaṃ ca
vayaṃ dviṣmastasya prāṇena prajayā paśubhiravakṣīyasveti sthitirdevīmāvṛtamāvarta ādityasyāvṛtamanvāvartanta iti dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate

274.10

atha saṃveśyan jāyāyai
hṛdayamabhimṛśet || yatte suśīme hṛdaye hitamantaḥ prajāpatau | manye'haṃ māṃ tadvidvāṃsaṃ māhaṃ pautramaghaṃ rudamiti na
hāsmātpūrvāḥ prajāḥ praiti

274.11

atha proṣyāyan putrasya
mūrdhānamabhimṛśati || aṅgādaṅgātsaṃbhavasi hṛdayādadhijāyase | ātmā vai putranāmāsi sa jīvaḥ śaradaḥ śatam
asāviti nāmāsya gṛhṇāti | aśmā bhava paraśurbhava hiraṇyamastṛtaṃ bhava | tejo vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ
śatam || asāviti nāmāsya gṛhṇāti | yena prajāpatiḥ
prajāḥ paryagṛhṇītāriṣṭaye | tena tvā parigṛhṇāmyasāvitithāsya dakṣiṇe karṇe japatyasai prayandhi maghavannujīṣinnitīndraśreṣṭhāni draviṇāni dhehīti mācchettā mā vyathiṣṭhāḥ śataṃ
śarada āyuṣo jīva putra | te nāmnā mūrdhānamabhijighrāṇyasāviti trirasya mūrdhānamabhijighredvā tvā hiṃkāreṇābhihiṃkaromīti trirasya mūrdhānamabhihiṃkuryāt

274.12

athāto daivaḥ parimara etadvai brahma dīpyate yadagnirjvalatyathaitannimrayate yanna jvalati tasyādityameva tejo gacchati
vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yathādityo dṛśyate'thaitannimrayate yanna dṛśyate tasya candramasameva tejo gacchati
vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yaccandramā dṛśyate'thaitannimrayate yanna dṛśyate tasya vidyutameva tejo gacchati vāyuṃ
prāṇa etadvai brahma dīpyate yadvidyudvidyotate'thaitannimrayate
yanna vidyotate tasya vāyumeva tejo gacchati vāyuṃ prāṇastā
vā etāḥ sarvā devatā vāyumeva praviśya vāyau sūṣā na
mūrchante tasmādeva punarudīrata ityadhidaivatamathādhyātmam

274.13

etadvai brahma dīpyate yadvācā vadatyathaitannimrayate
yanna vadati tasya cakṣureva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai
brahma dīpyate yaccakṣuṣā paśyatyathaitannimrayate yanna paśyati
tasya śrotrameva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yacchrotreṇa śṛṇotyathaitannimrayate yanna śṛṇoti tasya
mana eva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate
yanmanasā dhyāyatyathaitannimrayate yanna dhyāyati tasya prāṇameva
tejo gacchati prāṇaṃ prāṇastā vā etāḥ sarvā devatāḥ prāṇameva praviśya prāṇe sūṣā na mūrchante tasmādveva punarudīrate tadyadiha vā evaṃvidvāṃsa ubhau parvatāvabhipravartayātāṃ
tustūrṣamāṇo dakṣiṇaścottaraśca na haivainaṃ staṇvīyātāmatha
ya enaṃ dviṣanti yāṃśca svayaṃ dveṣṭi ta enaṃ sarve parito bhriyante

274.14

athāto niḥśreyasādānaṃ etā ha vai devatā
ahaṃśreyase vivadamānā asāccharīrāduccakramustaddārubhūtaṃ
śiṣye'thaitadvākpraviveśa tadvācā vadacchiṣya evāthaitaccakṣuḥ
praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchiṣya evāthaitacchotraṃ
praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchotreṇa śrṛṇvacchiṣya
evāthaitanmanaḥ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchotreṇa
śrṛṇvanmanasāṃ dhyāyacchiṣya evāthaitatprāṇaḥ praviveśa tattata eva sasuttasthau taddevāḥ prāṇe niḥśreyasaṃ vicintya prāṇameva prajñātmānamabhisaṃstūya sahaitaiḥ sarvairasmāllokāduccakmuste vāyupratiṣṭhākāśātmānaḥ svaryayustatho evaivaṃ vidvān
sarveṣāṃ bhūtānāṃ prāṇameva prajñātmānamabhisaṃstūya sahaitaiḥ
sarvairasmāccharīrādutkrāmati sa vāyupratiṣṭhākāśātmā na
svareti tadbhavati yatraitaddevāstatprāpya tadamṛto bhavati
yadamṛtā devāḥ

274.15

athātaḥ pitāputrīyaṃ saṃpradānamiti cācakṣate pitā putraṃ preṣyāhvayati navaistṛṇairagāraṃ
saṃstīryāgnimupasamādhāyodakumbhaṃ sapātramupanidhāyāhatena
vāsasā saṃpracchannaḥ śyeta etya putra upariṣṭādabhinipadyata
indriyairasyendriyāṇi saṃspṛśyāpi vāsyābhimukhata evāsītāthāsmai saṃprayacchati vācaṃ me tvayi dadhānīti pitā
vācaṃ te mayi dadha iti putraḥ prāṇaṃ me tvayi dadhānīti
pitā prāṇaṃ te mayi dadha iti putraścakṣurme tvayi dadhānīti pitā cakṣuste mayi dadha iti putraḥ śrotraṃ me tvayi
dadhānīti pitā śrotraṃ te mayi dadha iti putro mano me
tvayi dadhānīti pitā manaste mayi dadha iti putro'nnarasānme tvayi dadhānīti pitānnarasāḥste mayi dadha
iti putraḥ karmāṇi me tvayi dadhānīti pitā karmāṇi te
mayi dadha iti putraḥ sukhaduḥkhe me tvayi dadhānīti
pitā sukhaduḥkhe te mayi dadha iti putra ānandaṃ
ratiṃ prajātiṃ me tvayi dadhānīti pitā ānanda ratiṃ
prajātiṃ te mayi dadha iti putra ityāṃ me tvayi dadhānīti
pitā ityāṃ te mayi dadha iti putro dhiyo vijñātavyaṃ
kāmānme tvayi dadhānīti pitā dhiyo vijñātavyaṃ kāmāṃste mayi dadha iti putro'tha dakṣiṇāvṛdupaniṣkrāmati taṃ
pitānumantrayate yaśo brahmavarcasamannādyaṃ kīrtistvā juṣatāmityathetaraḥ savyamaṃsamanvavekṣate pāṇināntardhāya vasanāntena vā pracchādya svargām̐llokānkāmānavāpnuhīti sa yadyagadaḥ syātputrasyaiśvarye pitā vasetparī vā vrajedyayuvaiṃ preyādyadevainaṃ samāpayati tathā samāpayitavyo bhavati tathā samāpayitavyo bhavati

274.15.p1

iti dvitīyo'dhyāyaḥ