Upanishads 275

Upaniṣads 275

Language: Sanskrit

275.9 — 1 part

275.1

pratardano ha vai daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma
yuddhena pauruṣeṇa ca taṃ hendra uvāca pratardana varaṃ te dadānīti sa hovāca pratardanastvameva vṛṇīṣva yaṃ tvaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manyasa iti taṃ hendra uvāca na vai varaṃ parasai
vṛṇīte tvameva vṛṇīṣvetyavaro vaitahiṃ kila ma iti hovāca
pratardano'tho khalvindraḥ satyādeva neyāya satyaṃ hīndraḥ sa
hovāca māmeva vijānīhyetadevāhaṃ manuṣyāya hitatamaṃ
manye yanmāṃ vijānīyāttriśīrṣāṇaṃ tvāṣṭramahanamavājrukhānyatīnsālāvṛkebhyaḥ prāyacchaṃ bahvīḥ saṃdhā atikramya
divi prahlādīnatṛṇamahamantarikṣe paulomānpṛthivyāṃ kālakāśyāṃstasya me tatra naloma ca nāmīyate sa yo māṃ vijānīyānnāsya kena ca karmaṇā loko mīyate na mātṛvadhena
na pitṛvadhena na steyena na bhrūṇahatyayā nāsya pāpaṃ ca na
cakṣuṣo mukhānnīlaṃ vettīti

275.2

sa hovāca prāṇo'smi
prajñātmā taṃ māmāyuramṛtamityupāssvāyuḥ prāṇaḥ prāṇo vā
āyuḥ prāṇa uvācāmṛtaṃ yāvaddhyasmincharīre prāṇo vasati
tāvadāyuḥ prāṇena hyevāsmim̐lloke'mṛtatvamāpnoti prajñayā
satyasaṃkalpaṃ sa yo ma āyuramṛtamityupāste sarvamāyurasmim̐lloka etyāmotyamṛtatvamakṣitiṃ svarge loke tadvaika āhurekabhūyaṃ vai prāṇā gacchantīti na hi kaścana śakkuyāt sakdvācā nāma prajñāpayituṃ cakṣuṣā rūpaṃ śrotreṇa śabdaṃ manasā
dhyānamityekabhūyaṃ vai prāṇā bhūtvā ekaikaṃ sarvāṇyevaitāni
prajñāpayanti vācaṃ vadatīṃ sarve prāṇā anuvadanti cakṣuḥ
paśyatsarve prāṇā anupaśyanti śrotraṃ śrṛṇvatsarve prāṇā
anuśṛṇvanti mano dhyāyatsarve prāṇā anudhyāyanti prāṇaṃ
prāṇantaṃ sarve prāṇā anuprāṇantītyevamuhaivaitadditi hendra
uvācāstītyeva prāṇānāṃ niḥśreyasādānamiti

275.3

jīvati vāgapeto mūkānnivapaśyāmo jīvati cakṣurapeto'ndhānnivapaśyāmo jīvati śrotrāpeto badhirānnivapaśyāmo
jīvati bāhucchinno jīvatyūrucchinna ityevaṃ hi paśyāma
ityatha khalu prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati
tasmādetamevokthamupāsīta yo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā
prajñā sa prāṇaḥ sa ha hyetāvasmiñcharīre vasataḥ sahokrāmatastasyaiṣaiva dṛṣṭiretadvijñānaṃ yatraitatpuruṣaḥ suptaḥ svapnaṃ na
kaṃcana paśyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati tadainaṃ vāksavairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvaiḥ rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ
sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdharmaiḥ sahāpyeti sa yadā
pratibudhyate yathāgnerjvalato visphuliṅgā vipratiṣṭharannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo
devā devebhyo lokāstasyaiṣaiva siddhiretadvijñānaṃ yatraitatpuruṣa
ārto mariṣyannābalyaṃ nyetya mohaṃ naiti tadāhurudakramīccittaṃ na śrṛṇoti na paśyati vācā vadatyathāsminprāṇa evaivakadhā bhavati tadainaṃ vāksarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ
sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ
sarvairdharmaiḥ sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathāgnerjvalato
visphuliṅgā vipratiṣṭharannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ

275.4

sa yadāsmāccharīrādutkrāmati vāgasmātsarvāṇi nāmānyaabhivisṛjate vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti prāṇo'smātsarvāngandhānabhivisṛjate prāṇena sarvāngandhānāpnoti cakṣurasmātsarvāṇi rūpāṇyabhivisṛjate cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti śrotramasmātsarvāñchabdānabhivisṛjate śrotreṇa
sarvāñśabdānāpnoti mano'smātsarvāṇi dhyātānyabhivisṛjate manasā sarvāṇi dhyātānyāpnoti saiṣā prāṇe sarvāpriyo
vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇaḥ sa ha hyetāvasmiñcharīre vasataḥ sahotkrāmato'tha khalu yathā prajñāyāṃ
sarvāṇi bhūtānyekībhavanti tadvyākhyāsyāmaḥ

275.5

vāgevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasyai nāma parastātprativihitā
bhūtamātrā ghrāṇamevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasya gandhaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā cakṣurevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ
tasya rūpaṃ parastātprativihitā bhūtamātrā śrotramevāsyā
ekamaṅgamudūḍhaṃ tasya śabdaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā
jihvāvāsyāṃ ekamaṅgamudūḍhaṃ tasyānnarasaḥ parastātprativihitā
bhūtamātrā hastāvevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tayoḥ karma parastātprativihitā bhūtamātrā śarīramevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ
tasya sukhaduḥkhe parastātprativihitā bhūtamātrā upastha
evāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasyānando ratiḥ prajātiḥ parastātprativihitā bhūtamātrā pādāvevāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tayorityā parastātprativihitā bhūtamātrā prajñaivāsyā ekamaṅgamudūḍhaṃ tasyai dhiyo vijñātavyaṃ kāmāḥ parastātprativihitā
bhūtamātrā

275.6

prajñayā vācaṃ samāruhya vācā sarvāṇi
nāmānyāpnoti prajñayā prāṇaṃ samāruhya prāṇena sarvāngandhānāpnoti prajñayā cakṣuḥ samāruhya cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti prajñayā śrotraṃ samāruhya śrotreṇa sarvānchabdānāpnoti
prajñayā jihvāṃ samāruhya jihvayā sarvānnarasānāpnoti
prajñayā hastau samāruhya hastābhyāṃ sarvāṇi karmāṇyāpnoti
prajñayā śarīraṃ samāruhya śarīreṇa sukhaduḥkhe āpnoti prajñayopasthaṃ samāruhyopasthenānandaṃ ratiṃ prajātimāpnoti prajñayā
pādau samāruhya pādābhyāṃ sarvā ityā āpnoti prajñayaiva
dhiyaṃ samāruhya prajñayaiva dhiyo vijñātavyaṃ kāmānāpnoti

275.7

na hi prajñāpetā vāṅnāma kiṃcana prajñapayedanyatra
me mano'bhūdityāha nāhametannāma prājñāsiṣamiti na hi
prajñāpetaḥ prāṇo gandhaṃ kaṃcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametaṃ gandhaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetaṃ
cakṣū rūpaṃ kiṃcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametadrūpaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetaṃ śrotraṃ śabdaṃ
kaṃcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametaṃ śabdaṃ
prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetā jihvānnarasaṃ kaṃcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametamannarasaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetau hastau karma kiṃcana prajñapayetāmanyatra me mano'bhūdityāha nāhametatkarma prājñāsiṣamiti
na hi prajñāpetaṃ śarīraṃ sukhaduḥkhaṃ kiṃcana prajñapayedanyatra
me mano'bhūdityāha nāhametatsukhaduḥkhaṃ prājñāsiṣamiti
na hi prajāpeta upastha ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ kaṃcana prajñapayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametamānandaṃ ratiṃ prajātiṃ prājñāsiṣamiti na hi prajāpetau pādāviṣyāṃ kāṃcana
prajapayetāmanyatra me mano'bhūdityāha nāhametāmityāṃ prajñāsiṣamiti na hi prajāpetā dhīḥ kācana sidhyenna prajñātavyaṃ prajāyeta

275.8

na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ
vidyānna gandhaṃ vijijñāsīta ghātāraṃ vidyānna rūpaṃ vijijñāsīta rūpavidaṃ vidyānna śabdaṃ vijijñāsīta śrotāraṃ
vidyānnānnarasaṃ vijijñāsītānnarasavijñātāraṃ vidyānna karma
vijijñāsīta kartāraṃ vidyānna sukhaduḥkhe vijijñāsīta
sukhaduḥkhayorvijñātāraṃ vidyānnānandaṃ ratiṃ prajātiṃ vijijñāsītānandasya rateḥ prajātervijñātāraṃ vidyānnetyāṃ vijijñāsītaitāraṃ vidyānna mano vijijñāsīta mantāraṃ vidyāttā
vā etā daśaiva bhūtamātrā adhiprajñaṃ daśaprajñāmātrā adhibhūtaṃ yaddhi bhūtamātrā na syurna prajñāmātrāḥ syuryadvā prajñāmātrā na syurna bhūtamātrāḥ syuḥ

275.9

na hyanyatarato
rūpaṃ kiṃcana sidhyenno etannānā tadyathā rathasyāreṣu nemirpitā nābhāvarā arpitā evamevaitā bhūtamātrāḥ prajñāmātrāsvarpitāḥ prajñāmātrāḥ prāṇe arpitāḥ | eṣa prāṇa eva
prajñātmānando'jaro'mṛto na sādhunā karmaṇā bhūyānno
evāsādhunā karmaṇā kanīyāneṣa hyevainaṃ sādhu karma kārayati taṃ yamanvānuneṣatyeṣa evainamasādhu karma kārayati taṃ
yamebhyo lokebhyo nunutsata eṣa lokapāla eṣa lokādhipatireṣa sarveśvaraḥ sa ma ātmeti vidyātsa ma ātmeti
vidyāt

275.9.p1

iti tṛtīyo'dhyāyaḥ