Pramāṇa · Search · About · API

Upanishads 286

Upaniṣads 286

Language
Sanskrit

Contents

286.1

mumukṣavaḥ puruṣāḥ sādhanacatuṣṭayasaṃpannāḥ śraddhāvantaḥ sukulabhavaṃ
śrotriyaṃ śāstravātsalyaguṇavantamakuṭilaṃ sarvabhūtahite rataṃ
dayāsamudraṃ sadguruṃ vidhivadupasaṃgamyopahārapāṇayo'ṣṭottaraśatopaniṣadaṃ vidhivadadhītya śravaṇamananididhyāsanāni
nairantaryeṇa kṛtvā ārabdhakṣayādehatrayabhaṅgaṃ prāpyopādhivinirmuktaghaṭākāśavatparipūrṇatā videhamuktiḥ | saiva
kaivalyamuktiriti | ata eva brahmalokasthā api
brahmasukhādvedāntaśravaṇādi kṛtvā tena saha kaivalyaṃ
labhante | ataḥ sarveṣāṃ kaivalyamuktirjñānamārgeṇoktā
na karmasāṃkhyayogopāsanādibhirityupaniṣat || iti
prathamo'dhyāyaḥ

286.1-2

atha hainaṃ śrīrāmacandraṃ mārutiḥ papraccha | keyaṃ vā tatsiddhiḥ siddhyā vā kiṃ
prayojanamiti | sahovāca śrīrāmaḥ | puruṣasya kartṛtvabhoktṛtvasukhaduḥkhādilakṣaṇaścittadharmaḥ keśarūpatvādbandho bhavati | tannirodhanaṃ jīvanmuktiḥ | upādhivinirmuktaghaṭākāśavatprārabdhakṣayādvidehamuktiḥ | jīvanmuktividehamuktyoraṣṭottaraśatopaniṣadaḥ pramāṇam | kartṛtvādiduḥkhanivṛttidvārā nityānandāvāptiḥ prayojanaṃ
bhavati | tatpuruṣaprayatnasādhyaṃ bhavati | yathā putrakāmeṣṭinā
putraṃ vāṇijyādinā vittaṃ jyotiṣṭomena svargaṃ tathā
puruṣaprayatnasādhyavedāntaśravaṇādijanitasamādhinā jīvanmuktyādilābho bhavati | sarvavāsanākṣayāttallābhaḥ
atra ślokā bhavanti || ucchāstraṃ śāstritaṃ ceti pauruṣaṃ
dvividhaṃ matam | tatrocchāstramanarthāya paramārthāya śāstratam

286.2

lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca
dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate

286.3

dvividho
vāsanāvyūhaḥ śubhaścaivāśubhaśca tau | vāsanaughena śuddhena
tatkrameṇāśu tenaiva māmakaṃ
tatra cedanunīyase

286.4

padamāpnuhi | atha cedaśubho bhāvastvāṃ yojayati saṃkaṭe

286.5

prāktanastadasau yatnājetavyo bhavatā kape | śubhāśubhābhyāṃ mārgābhyāṃ vahantī vāsanāsarit

286.6

pauruṣeṇa
prayatnena yojanīyā śubhe pathi | aśubheṣu samāviṣṭaṃ śubheṣvevāvatārayet

286.7

aśubhāccālitaṃ yāti śubhaṃ
tasmādapītarat | pauruṣeṇa prayatnena lālayeccittabālakam

286.8

drāgabhyāsavaśādyāti yadā te vāsanodayam | tadābhyāsasya sāphalyaṃ viddhi tvamarimardana

286.9

saṃdigdhāyāmapi bhṛśaṃ śubhāmeva samācara
śubhāyāṃ vāsanāvṛddhau na doṣāya marutsuta

286.10

vāsanākṣayavijñānamanonāśā mahāmate | samakālaṃ cirābhyastā bhavanti phaladā matāḥ

286.11

traya evaṃ samaṃ yāvānnābhyastāśca punaḥ punaḥ | tāvanna padasaṃprāptirbhavatyapi samāśataiḥ

286.12

ekaikaśo niṣevyante taete ciramapyalam | tanna siddhiṃ prayacchanti mantrāḥ saṃkīrtitā iva

286.13

tribhiretaiścirābhyastairhṛdayagranthayo dṛḍhāḥ
niḥśaṅkameva truṭyanti bisacchedādruṇā iva

286.14

janmāntaraśatābhyastā mithyā saṃsāravāsanā | sā
cirābhyāsayogena vinā na kṣīyate kacit

286.15

tasmātsaumya prayatnena pauruṣeṇa vivekinā | bhogecchāṃ dūratastyaktvā trayameva samāśraya

286.16

tasmādvāsanayā yuktaṃ
mano baddhaṃ vidurbudhāḥ | samyagvāsanayā tyaktaṃ muktamiyabhidhīyate

286.17

manonirvāsanībhāvamācarāśu mahākape | samyagālocanātsatyādvāsanā pravilīyate

286.18

vāsanāvilaye cetaḥ śāmamāyāti dīpavat | vāsanāṃ saṃparityajya mayi cinmātravigrahe

286.19

yastiṣṭhati gatavyayraḥ so'haṃ saccitsukhātmakaḥ | samādhimatha kāryāṇi
mā karotu karotu vā

286.20

hṛdayenāttasarveho mukta
evottamāśayaḥ | naiṣkarmyeṇa na tasyārthastasyārtho'sti
na karmabhiḥ

286.21

na samādhānajāpyābhyāṃ yasya nirvāsanaṃ manaḥ | saṃtyaktavāsanānmaunāddate nāstyuttamaṃ
padam

286.22

vāsanāhīnamapyetaccakṣurādīndriyaṃ svataḥ
pravartate bahiḥ svārthe vāsanāmātrakāraṇam

286.23

ayalopanateṣvakṣi dṛgdravyeṣu yathā punaḥ | nīrāgameva patati tadvatkāryeṣu dhīradhīḥ

286.24

bhāvasaṃviprakaṭitāmunurūpā ca māhate | cittasyotpattyuparamā vāsanāṃ
munayo viduḥ

286.25

dṛḍhābhyastapadārthaikabhāvanādaticañcalam | cittaṃ saṃjāyate janmajarāmaraṇakāraṇam

286.26

vāsanāvaśataḥ prāṇaspandastena ca vāsanā
kriyate cittabījasya tena bījāṅkurakramaḥ

286.27

dve bīje cittavṛkṣasya prāṇaspandanavāsane | ekasmiṃśca
tayoḥ kṣīṇe kṣipraṃ dve api naśyataḥ

286.28

asaṅgabhyavahāratvādbhavabhāvanavarjanāt | śarīranāśadarśitvādvāsanā na
pravartate

286.29

vāsanāsaṃparityāgāccittaṃ gacchatyacittatām | avāsanatvātsatataṃ yadā na manute manaḥ

286.30

amanastā tadodeti paramopaśamapradā | avyutpannamanā yāvadjñānajñātatatpadaḥ

286.31

guruśāstrapramāṇaistu nirṇītaṃ tāvadācara | tataḥ pakvakaṣāyeṇa nūnaṃ vijñātavastunā

286.32

śubho'pyasau tvayā tyājyo vāsanaugho nirādhinā | dvividhaścittanāśo'sti sarūpo'rūpa eva ca

286.33

jīvanmuktaḥ sarūpaḥ syādarūpo dehamuktigaḥ | asya nāśamidānīṃ tvaṃ pāvane śṛṇu sādaram

286.34

cittanāśābhidhānaṃ hi yadā te vidyate
punaḥ | maitryādibhirguṇairyuktaṃ śāntimeti na saṃśayaḥ

286.35

bhūyojanmavinirmuktaṃ jīvanmuktasya tanmanaḥ
sarūpo'sau manonāśo jīvanmuktasya vidyate

286.36

arūpastu manonāśo vaidehīmuktigo bhavet
sahasrāṅkuraśākhātmaphalapallavaśālinaḥ

286.37

asya
saṃsāravṛkṣasya manomūlamidaṃ sthitam | saṃkalpa eva tanmanye saṃkalpopaśamena tat

286.38

śoṣayāśu yathā
śoṣameti saṃsārapādapaḥ | upāya eka evāsti manasaḥ
svasya nigrahe

286.39

manaso'bhyudayo nāśo manonāśo mahodayaḥ | jñamano nāśamabhyeti mano jñasya hi
śrṛṅkhalā

286.40

tāvanniśīva vetālā valganti hṛdi
vāsanāḥ | ekatattvadṛḍhābhyāsādyāvanna vijitaṃ manaḥ

286.41

prakṣīṇacittadarpasya nigṛhītendriyadviṣaḥ
pakvinya iva hemante kṣīyante bhogavāsanāḥ

286.42

hastaṃ
hastena saṃpīḍya dantairdantānnivacūrṇya ca | aṅgānyaṅgaiḥ samākramya jayedādau svakaṃ manaḥ

286.43

upaviśyopaviiyaikaṃ cintakena muhurmuhuḥ | na śakyate mano
jetuṃ vinā yuktimaninditām

286.44

aṅkuśena vinā
matto yathā duṣṭamataṅgajaḥ | adhyātmavidyādhigamaḥ sādhusaṃgatireva ca

286.45

vāsanāsaṃparityāgaḥ prāṇaspandanirodhanam | etāstā yuktayaḥ puṣṭāḥ santi cittajaye kila

286.46

satīṣu yuktiṣvetāsu haṭhānniyamayanti ye
cetaso dīpamutsṛjya vicinvanti tamo'jñanaiḥ

286.47

vimūḍhāḥ kartumudyuktā ye haṭhāccetaso jayam | te
nibadhnanti nāgendramunmattaṃ bisatantubhiḥ

286.48

dve
bīje cittavṛkṣasya vṛttivratatidhāriṇaḥ | ekaṃ prāṇaparispando dvitīyaṃ dṛḍhabhāvanā

286.49

sā hi sarvagatā
saṃviprāṇaspandena cālyate | cittaikāgryādayato jñānasuktaṃ samupajāyate

286.50

tatsādhanamatho dhyānaṃ yathāvadupadiśyate | vināpyavikṛtiṃ kṛtsnāṃ saṃbhavavyatyayakramāt

286.51

yaśo'riṣṭaṃ ca cinmātraṃ cidānandaṃ
vicintayet | apāne'staṃgate prāṇo yāvannābhyudito
hṛdi

286.52

tāvatsā kumbhakāvasthā yogibhiryānubhūyate | bahirastaṃ gate prāṇe yāvannāpāna udbhataḥ

286.53

tāvatpūrṇāṃ samāvasthāṃ bahiṣṭhaṃ kumbhakaṃ
viduḥ| brahmākāramanovṛttipravāho'haṃkṛtiṃ vinā

286.54

saṃprajñātasamādhiḥ syāddhyānābhyāsaprakarṣataḥ | praśānantavṛttikaṃ cittaṃ paramānandadāyakam

286.55

asaṃprajñātanāmāyaṃ samādhiryogināṃ priyaḥ | prabhāśūnyaṃ
manaḥśūnyaṃ buddhiśūnyaṃ cidātmakam

286.56

atadvyāvṛttirūpo'sau samādhirmunibhāvitaḥ | ūrdhvapūrṇamadhaḥpūrṇaṃ madhyapūrṇaṃ śivātmakam | sākṣādvidhimukho hyeṣa samādhiḥ pāramārthikaḥ

286.57

dṛḍhabhāvanayā tyaktapūrvāpiravicāraṇam | yadādānaṃ padārthasya vāsanā sā prakīrtitā

286.58

bhāvitaṃ tīvrasaṃvegādātmanā yattadeva saḥ
bhavatyāśu kapiśreṣṭha vigatetaravāsanaḥ

286.59

tādrūpo
hi puruṣo vāsanāvivaśīkṛtaḥ | saṃpaśyati yadaivaitatsadstviti vimuhyati

286.60

vāsanāvegavaicitryātsvarūpaṃ
na jahāti tat | bhrāntaṃ paśyati durdṛṣṭiḥ sarvaṃ madavaśādiva

286.61

vāsanā dvividhā proktā śuddhā ca malinā tathā | malinā janmahetuḥ syācchuddhā janmavināśinī

286.62

ajñānasughanākārā ghanāhaṃkāracālinī
punarjanmakarī proktā malinā vāsanā budhaiḥ

286.63

punarjanmāṅkuraṃ tyaktvā sthitiḥ saṃbhraṣṭabījavat | bahuśāstrakathākanthāromanthena vṛthaiva kim

286.64

anveṣṭavyaṃ
prayatnena mārute jyotirāntaram | darśanādarśane hitvā
svayaṃ kevalarūpataḥ

286.65

ya āste kapiśārdūla brahma
sa brahmavissvayam | adhītya caturo vedāntasarvaśāstrāṇyanekaśaḥ

286.66

brahmatattvaṃ na jānāti darvī pākarasaṃ yathā
svadehāśucigandhena na virajyeta yaḥ pumān

286.67

virāgakāraṇaṃ tasya kimanyadupadiśyate | atyantamalino
deho dehī cātyantanirmalaḥ

286.68

ubhayorantaraṃ jñātvā
kasya śaucaṃ vidhīyate | bandho hi vāsanābandho mokṣaḥ
syādvāsanākṣayaḥ

286.69

vāsanāṃ saṃparityajya mokṣārthitvamapi tyaja | mānasīrvāsanāḥ pūrvaṃ tyaktvā viṣayavāsanāḥ

286.70

maitryādivāsanānāsnīrgṛhāṇāmalavāsanāḥ | tā apyataḥ parityajya tābhiryavaharannapi

286.71

antaḥśāntaḥ samasneho bhava cinmātravāsanaḥ | tāmapyatha parityajya manobuddhisamanvitān

286.72

śeṣasthirasamādhāno mayi tvaṃ bhava mārute | aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ tathā'rasaṃ nityamagandhavacca yat | anāmagotraṃ mama rūpamīdṛśaṃ bhajasva nityaṃ pavanātmajātiham

286.73

īdaśisvarūpaṃ gaganopamaṃ paraṃ sakṛdvibhātaṃ
tvajamekamakṣaram | alepakaṃ sarvagataṃ yaddvayaṃ tadeva cāhaṃ
sakalaṃ vimuktaoṃ

286.74

īdaśistu śuddho'hamavikriyāmko na me'sti kaścidviṣayaḥ svabhāvataḥ | purastiraścordhvamadhaśca sarvataḥ supūrṇabhūmāhamitīha bhāvaya

286.75

ajo'maraścaitra tathājaro'mṛtaḥ svayaṃprabhaḥ sarvagato'hamavyayaḥ | na kāraṇaṃ kāryamatītya nirmalaḥ sadaiva tṛpto'hamitīha bhāvaya

286.76

jīvanmuktapadaṃ tyaktvā svadehe kālasātkṛte | viśalyadehamuktatvaṃ pavano'spandatāmiva

286.76.p1

tadetadyacābhyuktam | tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti
sūrayaḥ | divīva cakṣurātātam | tadviprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ samindhate | viṣṇoryatparamaṃ padam || oṃ satyamityupaniṣat || oṃ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate || oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ || hariḥ oṃ tatsat
iti śuklayajurvedagatā muktikopaniṣatsamāptā
saṃpūrṇā aṣṭāviṃśatyupaniṣadaḥ

Linked texts (11)