Upanishads 286
Upaniṣads 286
- Language
- Sanskrit
Contents
- 286.76 — 1 part
286.1
mumukṣavaḥ puruṣāḥ sādhanacatuṣṭayasaṃpannāḥ śraddhāvantaḥ sukulabhavaṃ
śrotriyaṃ śāstravātsalyaguṇavantamakuṭilaṃ sarvabhūtahite rataṃ
dayāsamudraṃ sadguruṃ vidhivadupasaṃgamyopahārapāṇayo'ṣṭottaraśatopaniṣadaṃ vidhivadadhītya śravaṇamananididhyāsanāni
nairantaryeṇa kṛtvā ārabdhakṣayādehatrayabhaṅgaṃ prāpyopādhivinirmuktaghaṭākāśavatparipūrṇatā videhamuktiḥ | saiva
kaivalyamuktiriti | ata eva brahmalokasthā api
brahmasukhādvedāntaśravaṇādi kṛtvā tena saha kaivalyaṃ
labhante | ataḥ sarveṣāṃ kaivalyamuktirjñānamārgeṇoktā
na karmasāṃkhyayogopāsanādibhirityupaniṣat || iti
prathamo'dhyāyaḥ
286.1-2
atha hainaṃ śrīrāmacandraṃ mārutiḥ papraccha | keyaṃ vā tatsiddhiḥ siddhyā vā kiṃ
prayojanamiti | sahovāca śrīrāmaḥ | puruṣasya kartṛtvabhoktṛtvasukhaduḥkhādilakṣaṇaścittadharmaḥ keśarūpatvādbandho bhavati | tannirodhanaṃ jīvanmuktiḥ | upādhivinirmuktaghaṭākāśavatprārabdhakṣayādvidehamuktiḥ | jīvanmuktividehamuktyoraṣṭottaraśatopaniṣadaḥ pramāṇam | kartṛtvādiduḥkhanivṛttidvārā nityānandāvāptiḥ prayojanaṃ
bhavati | tatpuruṣaprayatnasādhyaṃ bhavati | yathā putrakāmeṣṭinā
putraṃ vāṇijyādinā vittaṃ jyotiṣṭomena svargaṃ tathā
puruṣaprayatnasādhyavedāntaśravaṇādijanitasamādhinā jīvanmuktyādilābho bhavati | sarvavāsanākṣayāttallābhaḥ
atra ślokā bhavanti || ucchāstraṃ śāstritaṃ ceti pauruṣaṃ
dvividhaṃ matam | tatrocchāstramanarthāya paramārthāya śāstratam
286.2
lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca
dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate
286.3
dvividho
vāsanāvyūhaḥ śubhaścaivāśubhaśca tau | vāsanaughena śuddhena
tatkrameṇāśu tenaiva māmakaṃ
tatra cedanunīyase
286.4
padamāpnuhi | atha cedaśubho bhāvastvāṃ yojayati saṃkaṭe
286.5
prāktanastadasau yatnājetavyo bhavatā kape | śubhāśubhābhyāṃ mārgābhyāṃ vahantī vāsanāsarit
286.6
pauruṣeṇa
prayatnena yojanīyā śubhe pathi | aśubheṣu samāviṣṭaṃ śubheṣvevāvatārayet
286.7
aśubhāccālitaṃ yāti śubhaṃ
tasmādapītarat | pauruṣeṇa prayatnena lālayeccittabālakam
286.8
drāgabhyāsavaśādyāti yadā te vāsanodayam | tadābhyāsasya sāphalyaṃ viddhi tvamarimardana
286.9
saṃdigdhāyāmapi bhṛśaṃ śubhāmeva samācara
śubhāyāṃ vāsanāvṛddhau na doṣāya marutsuta
286.10
vāsanākṣayavijñānamanonāśā mahāmate | samakālaṃ cirābhyastā bhavanti phaladā matāḥ
286.11
traya evaṃ samaṃ yāvānnābhyastāśca punaḥ punaḥ | tāvanna padasaṃprāptirbhavatyapi samāśataiḥ
286.12
ekaikaśo niṣevyante taete ciramapyalam | tanna siddhiṃ prayacchanti mantrāḥ saṃkīrtitā iva
286.13
tribhiretaiścirābhyastairhṛdayagranthayo dṛḍhāḥ
niḥśaṅkameva truṭyanti bisacchedādruṇā iva
286.14
janmāntaraśatābhyastā mithyā saṃsāravāsanā | sā
cirābhyāsayogena vinā na kṣīyate kacit
286.15
tasmātsaumya prayatnena pauruṣeṇa vivekinā | bhogecchāṃ dūratastyaktvā trayameva samāśraya
286.16
tasmādvāsanayā yuktaṃ
mano baddhaṃ vidurbudhāḥ | samyagvāsanayā tyaktaṃ muktamiyabhidhīyate
286.17
manonirvāsanībhāvamācarāśu mahākape | samyagālocanātsatyādvāsanā pravilīyate
286.18
vāsanāvilaye cetaḥ śāmamāyāti dīpavat | vāsanāṃ saṃparityajya mayi cinmātravigrahe
286.19
yastiṣṭhati gatavyayraḥ so'haṃ saccitsukhātmakaḥ | samādhimatha kāryāṇi
mā karotu karotu vā
286.20
hṛdayenāttasarveho mukta
evottamāśayaḥ | naiṣkarmyeṇa na tasyārthastasyārtho'sti
na karmabhiḥ
286.21
na samādhānajāpyābhyāṃ yasya nirvāsanaṃ manaḥ | saṃtyaktavāsanānmaunāddate nāstyuttamaṃ
padam
286.22
vāsanāhīnamapyetaccakṣurādīndriyaṃ svataḥ
pravartate bahiḥ svārthe vāsanāmātrakāraṇam
286.23
ayalopanateṣvakṣi dṛgdravyeṣu yathā punaḥ | nīrāgameva patati tadvatkāryeṣu dhīradhīḥ
286.24
bhāvasaṃviprakaṭitāmunurūpā ca māhate | cittasyotpattyuparamā vāsanāṃ
munayo viduḥ
286.25
dṛḍhābhyastapadārthaikabhāvanādaticañcalam | cittaṃ saṃjāyate janmajarāmaraṇakāraṇam
286.26
vāsanāvaśataḥ prāṇaspandastena ca vāsanā
kriyate cittabījasya tena bījāṅkurakramaḥ
286.27
dve bīje cittavṛkṣasya prāṇaspandanavāsane | ekasmiṃśca
tayoḥ kṣīṇe kṣipraṃ dve api naśyataḥ
286.28
asaṅgabhyavahāratvādbhavabhāvanavarjanāt | śarīranāśadarśitvādvāsanā na
pravartate
286.29
vāsanāsaṃparityāgāccittaṃ gacchatyacittatām | avāsanatvātsatataṃ yadā na manute manaḥ
286.30
amanastā tadodeti paramopaśamapradā | avyutpannamanā yāvadjñānajñātatatpadaḥ
286.31
guruśāstrapramāṇaistu nirṇītaṃ tāvadācara | tataḥ pakvakaṣāyeṇa nūnaṃ vijñātavastunā
286.32
śubho'pyasau tvayā tyājyo vāsanaugho nirādhinā | dvividhaścittanāśo'sti sarūpo'rūpa eva ca
286.33
jīvanmuktaḥ sarūpaḥ syādarūpo dehamuktigaḥ | asya nāśamidānīṃ tvaṃ pāvane śṛṇu sādaram
286.34
cittanāśābhidhānaṃ hi yadā te vidyate
punaḥ | maitryādibhirguṇairyuktaṃ śāntimeti na saṃśayaḥ
286.35
bhūyojanmavinirmuktaṃ jīvanmuktasya tanmanaḥ
sarūpo'sau manonāśo jīvanmuktasya vidyate
286.36
arūpastu manonāśo vaidehīmuktigo bhavet
sahasrāṅkuraśākhātmaphalapallavaśālinaḥ
286.37
asya
saṃsāravṛkṣasya manomūlamidaṃ sthitam | saṃkalpa eva tanmanye saṃkalpopaśamena tat
286.38
śoṣayāśu yathā
śoṣameti saṃsārapādapaḥ | upāya eka evāsti manasaḥ
svasya nigrahe
286.39
manaso'bhyudayo nāśo manonāśo mahodayaḥ | jñamano nāśamabhyeti mano jñasya hi
śrṛṅkhalā
286.40
tāvanniśīva vetālā valganti hṛdi
vāsanāḥ | ekatattvadṛḍhābhyāsādyāvanna vijitaṃ manaḥ
286.41
prakṣīṇacittadarpasya nigṛhītendriyadviṣaḥ
pakvinya iva hemante kṣīyante bhogavāsanāḥ
286.42
hastaṃ
hastena saṃpīḍya dantairdantānnivacūrṇya ca | aṅgānyaṅgaiḥ samākramya jayedādau svakaṃ manaḥ
286.43
upaviśyopaviiyaikaṃ cintakena muhurmuhuḥ | na śakyate mano
jetuṃ vinā yuktimaninditām
286.44
aṅkuśena vinā
matto yathā duṣṭamataṅgajaḥ | adhyātmavidyādhigamaḥ sādhusaṃgatireva ca
286.45
vāsanāsaṃparityāgaḥ prāṇaspandanirodhanam | etāstā yuktayaḥ puṣṭāḥ santi cittajaye kila
286.46
satīṣu yuktiṣvetāsu haṭhānniyamayanti ye
cetaso dīpamutsṛjya vicinvanti tamo'jñanaiḥ
286.47
vimūḍhāḥ kartumudyuktā ye haṭhāccetaso jayam | te
nibadhnanti nāgendramunmattaṃ bisatantubhiḥ
286.48
dve
bīje cittavṛkṣasya vṛttivratatidhāriṇaḥ | ekaṃ prāṇaparispando dvitīyaṃ dṛḍhabhāvanā
286.49
sā hi sarvagatā
saṃviprāṇaspandena cālyate | cittaikāgryādayato jñānasuktaṃ samupajāyate
286.50
tatsādhanamatho dhyānaṃ yathāvadupadiśyate | vināpyavikṛtiṃ kṛtsnāṃ saṃbhavavyatyayakramāt
286.51
yaśo'riṣṭaṃ ca cinmātraṃ cidānandaṃ
vicintayet | apāne'staṃgate prāṇo yāvannābhyudito
hṛdi
286.52
tāvatsā kumbhakāvasthā yogibhiryānubhūyate | bahirastaṃ gate prāṇe yāvannāpāna udbhataḥ
286.53
tāvatpūrṇāṃ samāvasthāṃ bahiṣṭhaṃ kumbhakaṃ
viduḥ| brahmākāramanovṛttipravāho'haṃkṛtiṃ vinā
286.54
saṃprajñātasamādhiḥ syāddhyānābhyāsaprakarṣataḥ | praśānantavṛttikaṃ cittaṃ paramānandadāyakam
286.55
asaṃprajñātanāmāyaṃ samādhiryogināṃ priyaḥ | prabhāśūnyaṃ
manaḥśūnyaṃ buddhiśūnyaṃ cidātmakam
286.56
atadvyāvṛttirūpo'sau samādhirmunibhāvitaḥ | ūrdhvapūrṇamadhaḥpūrṇaṃ madhyapūrṇaṃ śivātmakam | sākṣādvidhimukho hyeṣa samādhiḥ pāramārthikaḥ
286.57
dṛḍhabhāvanayā tyaktapūrvāpiravicāraṇam | yadādānaṃ padārthasya vāsanā sā prakīrtitā
286.58
bhāvitaṃ tīvrasaṃvegādātmanā yattadeva saḥ
bhavatyāśu kapiśreṣṭha vigatetaravāsanaḥ
286.59
tādrūpo
hi puruṣo vāsanāvivaśīkṛtaḥ | saṃpaśyati yadaivaitatsadstviti vimuhyati
286.60
vāsanāvegavaicitryātsvarūpaṃ
na jahāti tat | bhrāntaṃ paśyati durdṛṣṭiḥ sarvaṃ madavaśādiva
286.61
vāsanā dvividhā proktā śuddhā ca malinā tathā | malinā janmahetuḥ syācchuddhā janmavināśinī
286.62
ajñānasughanākārā ghanāhaṃkāracālinī
punarjanmakarī proktā malinā vāsanā budhaiḥ
286.63
punarjanmāṅkuraṃ tyaktvā sthitiḥ saṃbhraṣṭabījavat | bahuśāstrakathākanthāromanthena vṛthaiva kim
286.64
anveṣṭavyaṃ
prayatnena mārute jyotirāntaram | darśanādarśane hitvā
svayaṃ kevalarūpataḥ
286.65
ya āste kapiśārdūla brahma
sa brahmavissvayam | adhītya caturo vedāntasarvaśāstrāṇyanekaśaḥ
286.66
brahmatattvaṃ na jānāti darvī pākarasaṃ yathā
svadehāśucigandhena na virajyeta yaḥ pumān
286.67
virāgakāraṇaṃ tasya kimanyadupadiśyate | atyantamalino
deho dehī cātyantanirmalaḥ
286.68
ubhayorantaraṃ jñātvā
kasya śaucaṃ vidhīyate | bandho hi vāsanābandho mokṣaḥ
syādvāsanākṣayaḥ
286.69
vāsanāṃ saṃparityajya mokṣārthitvamapi tyaja | mānasīrvāsanāḥ pūrvaṃ tyaktvā viṣayavāsanāḥ
286.70
maitryādivāsanānāsnīrgṛhāṇāmalavāsanāḥ | tā apyataḥ parityajya tābhiryavaharannapi
286.71
antaḥśāntaḥ samasneho bhava cinmātravāsanaḥ | tāmapyatha parityajya manobuddhisamanvitān
286.72
śeṣasthirasamādhāno mayi tvaṃ bhava mārute | aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ tathā'rasaṃ nityamagandhavacca yat | anāmagotraṃ mama rūpamīdṛśaṃ bhajasva nityaṃ pavanātmajātiham
286.73
īdaśisvarūpaṃ gaganopamaṃ paraṃ sakṛdvibhātaṃ
tvajamekamakṣaram | alepakaṃ sarvagataṃ yaddvayaṃ tadeva cāhaṃ
sakalaṃ vimuktaoṃ
286.74
īdaśistu śuddho'hamavikriyāmko na me'sti kaścidviṣayaḥ svabhāvataḥ | purastiraścordhvamadhaśca sarvataḥ supūrṇabhūmāhamitīha bhāvaya
286.75
ajo'maraścaitra tathājaro'mṛtaḥ svayaṃprabhaḥ sarvagato'hamavyayaḥ | na kāraṇaṃ kāryamatītya nirmalaḥ sadaiva tṛpto'hamitīha bhāvaya
286.76
jīvanmuktapadaṃ tyaktvā svadehe kālasātkṛte | viśalyadehamuktatvaṃ pavano'spandatāmiva
286.76.p1
tadetadyacābhyuktam | tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti
sūrayaḥ | divīva cakṣurātātam | tadviprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ samindhate | viṣṇoryatparamaṃ padam || oṃ satyamityupaniṣat || oṃ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate || oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ || hariḥ oṃ tatsat
iti śuklayajurvedagatā muktikopaniṣatsamāptā
saṃpūrṇā aṣṭāviṃśatyupaniṣadaḥ
Linked texts (11)
- Īśādiviṃśottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Muktikopaniṣad — Sanskrit
- Jīvanmuktiviveka — Mādhava, Sanskrit
- Aṣṭāviṃśatyupaniṣad — Sanskrit
- Aṣṭottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Muktākopaniṣad — Sanskrit
- Muktyupaniṣad — Sanskrit
- Gurujñānavāsiṣṭha — Sanskrit
- Tattvasarayana (ed. Vijay Singh Bahadur) — Sanskrit
- Jīvanmuktic — Sanskrit
- Mahāvākyaratnāvalī — Upaniṣadbrahmayogin 1715, Sanskrit