Trishiraupanishad 2
Triśiraupaniṣad 2
- Language
- Sanskrit
Contents
- 2.165 — 1 part
2.1
mantraḥ
brahmaṇaḥ sakāśāt pañcīkaraṇāntā sṛṣṭiḥ
atraite ślokā bhavanti—
pṛthagbhūte ṣoḍaśa kalāḥ svārdhabhāgān ^1parān kramāt
antaḥkaraṇa^2vyānākṣirasa^3pāyunabhaḥkramāt
2.2
^4mukhyān pūrvottarairbhāgairbhūtebhūte catuścatuḥ
pūrvamākāśamāśritya pṛthivyādiṣu ^5saṃsthitaḥ
2.3
^6mukhyā^7ūrdhve parā jñeyā nā[a]parānuttarānviduḥ
^8evamaṃśo abhūttasmāttebhyaścāṃ^9śo abhūttathā
2.4
tasmādanyonyamāśritya hyo^10taṃ protamanukramāt
carācarātmakaviśvasṛṣṭiḥ
pañcabhūtamayā bhūmiḥ sā cetanamamanvitā
2.5
tata oṣadhayo'nnaṃ ca tataḥ piṇḍāścaturvidhāḥ
rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjāśuklāni dhātavaḥ
2.6
kecittadyogataḥ piṇḍā bhūtebhyaḥ saṃbhavāḥ kvacit
tasminnannamayaḥ piṇḍo nābhimaṇḍalasaṃsthitaḥ
2.7
asya madhye'sti hṛdayaṃ sanālaṃ padmakośavat
satvāntarvartino devāḥ kartṛhaṃkāracetanāḥ
2.8
asya bījaṃ tamaḥpiṇḍaṃ moharūpaṃ jaḍaṃ ghanam
vartate kaṇṭhamāśritya miśrībhūtamidaṃ jagat
2.9
pratyagānandarūpātmā 1mūrdhni sthāne paraṃpade
anantaśakti2saṃyukto jagadrūpeṇa bhāsate
2.10
sarvatra vartate jāgratsva1pnaṃ jāgrati vartate
suṣuptaṃ ca turīyaṃ ca nānyāvasthāsu kutracit
2.11
sarvadeśeṣvanusyūtaśce̍tūrūpaḥ śivātmakaḥ
yathā mahāphale sarve rasāḥ sarvapravartakāḥ
2.12
tathaivānnamaye kośe kośāstiṣṭhanti cāntare
yathā kośastathā jīvo yathā jīvastathā śivaḥ
2.13
savikārastathā jīvo nirvikārastathā śivaḥ
kośāstasya vikārāste hyavasthāsu pravartakāḥ
2.14
yathā rasāśaye phenaṃ mathanādeva jāyate
manonirmathanādeva vikalpā bahavastathā
2.15
dakṣiṇottarāyaṇagatiḥ
karmaṇā vartate karmī tattyāgācchāntimāpnuyāt
ayane dakṣiṇe prāpte prapañcābhimukhaṃ gataḥ
2.16
ahaṃkārābhimānena jīvaḥ syāddhi sadāśivaḥ
sa cāvivekaprakṛtisaṅgatyā tatra muhyate
2.17
nānāyoniśataṃ gatvā śete'sau vāsanāvaśāt
vimokṣātsaṃcaratyeva matsyaḥ kūladvayaṃ yathā
2.18
tataḥ kālavaśādeva hyātmajñānavivekataḥ
uttarābhimukho bhūtvā sthānātsthānāntaraṃ kramāt
2.19
mūryyādhāyātmanaḥ prāṇānyogābhyā¹saṃ sthitaśvaran
sadyomuktiprāpakaṃ jñānam
yogātsaṃjāyate jñānaṃ jñānādyogaḥ pravartate
2.20
yogajñānaparo nityaṃ sa yogī na praṇaśyati
vikārasthaṃ śivaṃ paśyedvikāraśca śive na tu
2.21
yogaprakāśakaṃ yogairdhyāyeccānanyabhāvanaḥ
jñānopāyabhūto yogaḥ
yogajñāne na vidyete tasya bhāvo na sidhyati
2.22
tasmādabhyāsayogena manaḥprāṇānnirodhayet
yogī niśitadhāreṇa kṣureṇaiva nikṛntayet
2.23
śikhā ¹prāṇamayī vṛttiryamādyaṣṭāṅgasādhanaiḥ
karmajñānayogau
jñānayogaḥ karmayoga iti yogo dvidhā mataḥ
2.24
kriyāyogamathedānīṃ śṛṇu brāhmaṇasattama
avyākulasya cittasya bandhanaṃ viṣaye kvacit
2.25
yatsaṃyogo dvijaśreṣṭha sa ca dvaividhyamaśrute
karma kartavyamityeva vihiteṣveva karmasu
2.26
bandhanaṃ manaso ²nityaṃ karmayogaḥ sa ucyate
yatta cittasya ³satatamarthe śreyasi bandhanam
2.27
jñānayogaḥ sa vijñeyaḥ sarvasiddhikaraḥ śivaḥ
yasyoktalakṣaṇe yoge dvividhe'pyavyayaṃ manaḥ
2.28
sa yāti paramaṃ śreyo mokṣalakṣaṇamañjasā
nirviroṣabrahmajñānopāyaḥ aṣṭāṅgayogaḥ
dehendriyeṣu vairāgyaṃ yama ityucyate budhaiḥ
2.29
anuraktiḥ pare tattve satataṃ niyamaḥ smṛtaḥ
sarvavastumyudāsīnabhāva ^1āsanamuttamam
2.30
jagatsarvamidaṃ mithyāpratītiḥ prāṇasaṃyamaḥ
cittasyāntarmukhībhāvaḥ pratyāhārastu sattama
2.31
cittasya niścalībhāvo dhāraṇā dhāraṇaṃ viduḥ
so'haṃ cinmātrameveti cintanaṃ dhyānamucyate
2.32
dhyānasya vismṛtiḥ samyaksamādhirabhidhīyate
daśavidhayamaniyamāḥ
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ dayā''rjavam
2.33
kṣamā dhṛtirmitāhāraḥ śaucaṃ ceti yamā daśa
tapassantuṣṭirāstikyaṃ dānamārādhanaṃ hareḥ
2.34
vedāntaśravaṇaṃ¹caiva hrīrmatiśca japo vratam
iti
haṭhayogarītyā āsanāni
āsanāni tadaṅgāni svastikādīni vai dvija
2.35
²varṇyate svastikaṃ pādatalayorubhayorapi
pūrvottare jānunī dve ³kṛtvā''sanamudīritam
2.36
savye dakṣiṇagulphaṃ tu pṛṣṭhapārśve niyojayet
dakṣiṇe'pi tathā savyaṃ gomukhaṃ gomukhaṃ yathā
2.37
ekaṃ caraṇamanyasminnūrāvāropya niścalaḥ
āste yadidamenoghraṃ vīrāsanamudīritam
2.38
gudaṃ niyamya gulphābhyāṃ vyutkrameṇa ⁴samāhitaḥ
yogāsanaṃ bhavedetaditi yogavido viduḥ
2.39
ūrvorupari vai dhatte yadā pādatale ubhe
padmāsanaṃ bhavedetatsarvavyādhiviṣāpaham
2.40
padmāsanaṃ susaṃsthāpya 1tadaṅguṣṭhadvayaṃ punaḥ
vyutkrameṇaiva hastābhyāṃ baddhapadmāsanaṃ bhavet
2.41
padmāsanaṃ susaṃsthāpya jānvorantare karau
niveśya bhūmāvātiṣṭhedvyomasthaḥ kukkuṭāsanaḥ
2.42
kukkuṭāsanabandhastho dorbhyāṃ saṃbadhya kandharam
śete kūrmavaduttāna etaduttānakūrmakam
2.43
pādāṅguṣṭhau tu pāṇibhyāṃ gṛhītvā śravaṇāvadhi
dhanurākarṣakākṛṣṭaṃ dhanurāsanamīritam
2.44
sīvanīṃ gulpha2deśebhyo nipīḍya vyutkrameṇa tu
prasārya 3jānunorhastāvāsanaṃ siṃharūpakam
2.45
gulphau ca vṛṣaṇasyādhaḥ 4sīvinyubhayapārśvayoḥ
niveśya 5bhūmau hastābhyāṃ baddhvā bhadrāsanaṃ bhavet
2.46
6sīvanīpārśvamubhayaṃ gulphābhyāṃ vyutkrameṇa tu
nipīḍyāsanametacca muktāsanamudīritam
2.47
¹avaṣṭabhya dharāṃ samyaktalābhyāṃ hastayordvayoḥ
kūrparau nābhipāśrve tu sthāpayitvā mayūravat
2.48
samunnataśiraḥ²pādo mayūrāsanamiṣyate
vāmorumūle dakṣāṅgiṃ jānvorveṣṭitapāṇinā
2.49
vāmena vāmāṅguṣṭhaṃ tu gṛhītaṃ matsyapīṭhakam
yoniṃ vāmena saṃpīḍya meḍhrādupari dakṣiṇam
2.50
ṛjukāyaḥ samāsīnaḥ siddhāsanamudīritam
prasārya bhuvi pādau ³tu dorbhyāmaṅguṣṭhamādarāt
2.51
jānūpari lalāṭaṃ tu paścimaṃ tāṇamucyate
yena kena prakāreṇa sukhaṃ ⁴dhāyaṃ ca jāyate
2.52
tatsukhāsanamityuktamaśaktastatsamācaret
āsanaṃ vijitaṃ yena jitaṃ tena jagattrayam
2.53
nāḍīśuddhipūrvakaprāṇāyāmavidhiḥ
yamaiśca niyamaiścaiva hṛdyāsanaiśca susaṃyataḥ
nāḍīśuddhiṃ ca kṛtvā''dau prāṇāyāmaṃ samācaret
2.54
dehamānaṃ svāṅgulibhiḥ ṣaṇṇavatyaṅgulāyatam
prāṇaḥ śarīrādadhiko dvādaśāṅgulamānataḥ
2.55
dehasthamanilaṃ dehasamudbhūtena vahninā
nūnaṃ samaṃ vā yogena kurvanbrahmavidiṣyate
2.56
agnimaṇḍalasvarūpam
dehamadhye śikhisthānaṃ taptajāmbūnadaprabham
trikoṇaṃ dvipadāmanyaccaturaśraṃ catuṣpadām
2.57
vṛttaṃ ^1vihaṅgamānāṃ tu ṣaḍaśraṃ ^2sarpajanmanām
aṣṭāśraṃ svedajānāṃ tu tasmindīpavadujjvalam
2.58
nābhisthānam
kandasthānaṃ manuṣyāṇāṃ 1dehamadhyaṃ navāṅgulam
caturaṅgulamutsedhaṃ caturaṅgulamāyatam
2.59
aṇḍākṛti tiraścāṃ ca dvijānāṃ ca catuṣpadām
tundamadhyaṃ tadiṣṭaṃ vai tanmadhyaṃ nābhiriṣyate
2.60
nāḍīcakre jīvabhramaṇam
tatra cakraṃ dvādaśāraṃ teṣu viṣṇvādimūrtayaḥ
ahaṃ tatra sthitaścakraṃ bhrāmayāmi svamāyayā
2.61
areṣu bhramate jīvaḥ krameṇa dvijasattama
tantupañjaramadhyasthā yathā bhramati lūtikā
2.62
prāṇādhirūḍhaścarati jīvastena vinā na hi
kuṇḍalinīsthānaṃ tadvyāpāraśca
tasyordhvaṃ kuṇḍalīsthānaṃ nābhestiryagathordhvataḥ
2.63
aṣṭaprakṛtirūpā sā cāṣṭadhā kuṇḍalīkṛtā
yathāvadvāyu'saṃcāraṃ 'jalānnādi ca nityaśaḥ
2.64
paritaḥ kandapārśve tu niruddhyaiva sadā sthitā
mukhenaiva samāveṣṭya brahmarandhramukhaṃ tathā
2.65
yogakālena marutā sāgninā bodhitā satī
sphuritā hṛdayākāśe nāgarūpā mahojjvalā
2.66
dehamadhyasthanāḍīkandasvarūpam
'apānādvyaṅgulādūrdhvamadho meḍhrasya tāvatā
dehamadhyaṃ manuṣyāṇāṃ hṛnmadhyaṃ tu catuṣpadām
2.67
itareṣāṃ tundamadhyaṃ mānānāḍīsamāvṛtam
catuṣprakāradyute dehamadhye suṣumnayā
2.68
kandamadhye sthitā nāḍī suṣumnā supratiṣṭhitā
padmasūtrapratīkāśā ṛjurūrdhvapravartinī
2.69
brahmaṇo vivaraṃ yāvadvidyudābhāsanālakam
vaiṣṇavī brahmanāḍī ca nirvāṇaprāptipaddhatiḥ
2.70
iḍā ca piṅgalā caiva tasyāḥ savyetare sthite
iḍā samutthitā kandādvāmanāsāpuṭāvadhiḥ
2.71
piṅgalā cotthitā tasmāddakṣanāsāpuṭāvadhiḥ
gāndhārī hastijihvā ca dve cānye nāḍike sthite
2.72
purataḥ pṛṣṭhatastasyāḥ vāmetaradṛśau prati
pūṣāyaśasvinīnāḍyau tasmādeva samutthite
2.73
savyetaraśrutyavadhi pāyumūlāvalambusā
adhogatā śubhā nāḍī meḍhrāntāvadhirāyatā
2.74
pādāṅguṣṭhāvadhiḥ kandādadhoyātā ca kauśikī
daśaprakārabhūtāstāḥ kathitāḥ kandasaṃbhavāḥ
2.75
tanmūlā bahavo nāḍyaḥ ^1sthūlāḥ sūkṣmāśca nāḍikāḥ
dvāsaptatisahasrāṇi sthūlāḥ sūkṣmāśca nāḍayaḥ
2.76
saṃkhyātuṃ naiva śakyante ^2sthūlamūlāḥ pṛthagvidhāḥ
yathā'śvattha^3dale sūkṣmāḥ sthūlāśca vitatāstathā
2.77
nāḍīcarāḥ vāyavaḥ
prāṇāpānau samānaśca udāno vyāna eva ca
nāgaḥ kūrmaśca kṛkaro devadatto dhanaṃjayaḥ
2.78
caranti daśanāḍīṣu daśa prāṇādivāyavaḥ
prāṇādipañcakaṃ teṣu pradhānaṃ tatra ca dvayam
2.79
prāṇa evāthavā jyeṣṭho jīvātmānaṃ bibharti yaḥ
āsyanāsikayormadhyaṃ hṛdayaṃ nābhimaṇḍalam
2.80
pādāṅguṣṭhamiti prāṇasthānāni dvijasattama
apānaścarati brahman gudameḍhrorujānuṣu
2.81
samānaḥ sarvagātreṣu sarvavyāpī vyavasthitaḥ
udānaḥ sarvasandhisthaḥ pādayorhastayorapi
2.82
vyānaḥ śrotrorukaṭyāṃ ca gulphaskandhagaleṣu ca
nāgādivāyavaḥ pañca tvagasthyādiṣu saṃsthitāḥ
2.83
tundasthaṃ jalamannaṃ ca 1rasādi ca samīkṛtam
tundamadhyagataḥ prāṇastāni kuryātpṛthakpṛthak
2.84
ityādiceṣṭanaṃ prāṇaḥ karoti ca pṛthak2sthitaḥ
apānavāyurmūtrādeḥ karoti ca visarjanam
2.85
prāṇāpānādiceṣṭādi kriyate vyānavāyunā
ujjīryate śarīrasthamudānena nabhasvatā
2.86
poṣaṇādi śarīrasya samānaḥ kurute sadā
udgārādikriyo nāgaḥ kūrmo'kṣyādinimīlanaḥ
2.87
kṛkaraḥ kṣapayoḥ kartā datto nidrādikarmakṛt
mṛtagātrasya 3śobhādi dhanaṃjaya udāhṛtaḥ
2.88
nāḍījñānapuraḥsarā nāḍīśuddhiḥ
nāḍībhedaṃ marudbhedaṃ marutāṃ sthānameva ca
ceṣṭāśca vividhāsteṣāṃ ¹jñātvaivaṃ dvijasattama
2.89
śuddhau yateta nāḍīnāṃ pūrvoktajñānasaṃyutaḥ
yogābhyāsasthalaṃ tadvidhiśca
viviktadeśaṃ²māsthāya sarvasaṃbandhavarjitaḥ
2.90
yogāṅgadravyasaṃpūrṇaṃ tatra dārumaye śubhe
āsane kalpite darbhakuśakṛṣṇājinādibhiḥ
2.91
tāvadāsanamutsedhe tāvaddvayasamāyate
upaviśyāsanaṃ samyaksvastikādi yathāruci
2.92
cinmudrāsahitakevalakuṃbhakam
baddhvā prāgāsanaṃ vipra ṛjukāyaḥ samāhitaḥ
nāsāgranyastanayano dantai³rdāntānasaṃspṛśan
2.93
rasanāṃ tāluni nyasya svasthacitto nirāmayaḥ
ākuñcitaśiraḥ kiṃcinnibadhnanyogamudrayā
2.94
hastau yathoktavidhinā prāṇāyāmaṃ samācaret
sahitaprāṇāyāmaḥ
recanaṃ pūraṇaṃ vāyoḥ śodhanaṃ recanaṃ tathā
2.95
caturbhiḥ kleśanaṃ vāyoḥ prāṇāyāma udīryate
nāḍīśodhakaprāṇāyāmaḥ
hastena dakṣiṇenaiva pīḍayennāsikāpuṭam
2.96
śanaiḥ śanairatha bahiḥ prakṣipetpiṅgaḷānilam
iḍayā vāyumāpūrya brahmanṣoḍaśamātrayā
2.97
pūritaṃ kumbhayetpaścāccatuḥṣaṣṭyā tu mātrayā
dvātriṃśanmātrayā samyagrecayetpiṅgaḷānilam
2.98
evaṃ punaḥ punaḥ kāryaṃ vyutkramānukrameṇa tu
saṃpūrṇakumbhavaddehaṃ kumbhayenmāṃtariśvanā
2.99
pūraṇānnāḍayaḥ sarvāḥ pūryante mātariśvanā
evaṃ kṛte sati brahmaṃścaranti daśa vāyavaḥ
2.100
hṛdayāmbhoruhaṃ cāpi vyākocaṃ bhavati sphuṭam
tatra paśyetparātmānaṃ vāsudevamakalmaṣam
2.101
¹prātarmādhyandine sāya mardharātre ca kumbhakān
śanairaśītiparyantaṃ caturvāraṃ samabhyaset
2.102
ekāhamātraṃ kurvāṇaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate
saṃvatsaratrayādūrdhvaṃ prāṇāyāmaparo naraḥ
2.103
yogasiddho bhavedyogī vāyujidvijitendriyaḥ
alpāśī svalpanidraśca tejasvī balavānbhavet
2.104
apamṛtyu²mapakramya dīrghamāyuravāpnuyāt
prāṇāyāmaphalam
prasvedajananaṃ yasya ³prāṇāyāmeṣu so'dhamaḥ
2.105
kampanaṃ vapuṣo yasya prāṇāyāmeṣu madhyamaḥ
utthānaṃ vapuṣo yasya sa uttama udāhṛtaḥ
2.106
adhame vyādhipāpānāṃ nāśaḥ syānmadhyame punaḥ
pāparogamahāvyādhināśaḥ syāduttame punaḥ
2.107
alpamūtro'lpaviṣṭhaśca laghudeho mitāśanaḥ
●paṭvindriyaḥ paṭumatiḥ kālatrayavidātmavān
2.108
recakaṃ pūrakaṃ muktvā kumbhīkaraṇameva yaḥ
karoti triṣu kāleṣu naiva tasyāsti durlabham
2.109
prāṇadhāraṇādroganāśaḥ
nābhikande ca nāsāgre pādāṅguṣṭhe ca yatnavān
dhārayenmanasā prāṇānsandhyākāleṣu vā sadā
2.110
sarvarogairvinirmukto jīvedyogī gataklamaḥ
kukṣirogavināśaḥ syānnābhikandeṣu dhāraṇāt
2.111
^1nāsāgradhāraṇāddīrghamāyuḥ syāddehalāghavaḥ
brāhme muhūrte saṃprāpte vāyumākṛṣya jihvayā
2.112
pibattantriṣu māseṣu vāksiddhirmahatī bhavet
^2abhyasyatuśca ṣaṇmāsānmahārogavināśanam
2.113
yatrayatra dhṛto vāyuraṅge rogādidūṣite
dhāraṇādeva marutastattadārogyamaśnute
2.114
ṣaṇmukhīmudrayā manojayaḥ
manaso dhāraṇādeva pavano dhārito bhavet
manasaḥ sthāpane heturucyate dvijapuṅgava
2.115
kāraṇāni samāhṛtya viṣayebhyaḥ samāhitaḥ
apānamūrdhvamā¹kṛṣyedṛdaropari dhārayet
2.116
badhnankarābhyāṃ śrotrādikaraṇāni ²yathātatham
³yuñjānasya yathoktena ⁴vartmanā svavaśaṃ manaḥ
2.117
⁵manovaśātprāṇavāyuḥ svavaśe sthāpyate sadā
prāṇagatiḥ
nāsikāpuṭayoḥ prāṇaḥ paryāyeṇa pravartate
2.118
tisraśca nāḍikāstāsu sa ⁶yāvantaścaratyayam
śaṅkhinīvivare yāmye prāṇaḥ prāṇabhṛtāṃ satām
2.119
⁷tāvantaṃ ca punaḥ kālaṃ saumye carati saṃtatam
prāṇagātajñānana yogāvāptiḥ
itthaṃ krameṇa caratā vāyunā vāyujinnaraḥ
2.120
ahaśca rātriṃ pakṣaṃ ca ^1māsaṃ matvāsub yanādikam
antarmukho vijānīyāt ^2kālabhedaṃ ^3samāhitaḥ
2.121
aṅguṣṭhādi^4svāvayavāsphuraṇādarśanairapi
ariṣṭairjīvitasyāpi jānīyātkṣayamātmanaḥ
2.122
jñātvā yateta kaivalyaprāptaye yogavittamaḥ
pādāṅguṣṭhe karāṅguṣṭhe sphuraṇaṃ yasya naśyati
2.123
tasya saṃvatsarādūrdhvaṃ ^5jīvitavyakṣayo bhavet
maṇibandhe tathā gulphe sphuraṇaṃ yasya naśyati
2.124
ṣaṇmāsāvadhiretasya jīvitasya sthitirbhavet
^6kūrparāsphuraṇaṃ yasya tasya traimāsikī sthitiḥ
2.125
kakṣe mehanapārśve ca sphuraṇānupalambhane
māsāvadhi̍jīvitaṃ syāt 'tadardhaṃ satvadarśane
2.126
āśrite jaṭhare dvāre dināni daśa jīvitam
jyotiḥ khadyotavadyasya tadardhaṃ tasya jīvitam
2.127
jihvāgrādarśane trīṇi dināni sthitirātmanaḥ
jvālāyā darśane mṛtyurdvidine bhavati dhruvam
2.128
evamādīnyariṣṭāni dṛṣṭvā''yuḥ kṣarakāraṇam
niḥśreyasāya yuñjīta japadhyānaparāyaṇaḥ
2.129
manasā paramātmānaṃ dhyātvā tadrūpatāmiyāt
marmasthāneṣu prāṇasya pratyāhāraḥ
yadyaṣṭādaśabhedeṣu marmasthāneṣu dhāraṇam
2.130
sthānātsthānaṃ samākṛṣya pratyāhāraḥ sa ucyate
pādāṅguṣṭhaṃ tathā gulphaṃ jaṅghāmadhyaṃ tathaiva ca
2.131
madhyamūrdhvośca mūlaṃ ca pāyurhṛdayameva ca
mehanaṃ dehamadhyaṃ ca nābhiṃ ca galakūrparam
2.132
tālumūlaṃ ca mūlaṃ ca ghrāṇasyākṣṇośca maṇḍalam
bhruvormadhyaṃ lalāṭaṃ ca mūlamūrdhvaṃ ca jānunī
2.133
mūlaṃ ca karayormūlaṃ mahāntyetāni vai dvija
dhāraṇāprakāraḥ
pañcabhūtamaye dehe bhūteṣveteṣu pañcasu
2.134
manaso dhāraṇaṃ yattadyuktasya ca yamādibhiḥ
dhāraṇā sā ca saṃsārasāgarottārakāraṇam
2.135
dehāvayaveṣu pañcabhūtadhāraṇam
ājānupārdaparyantaṃ pṛthivīsthānamiṣyate
¹pītalā caturastrā ca vasudhā vajralāñchitā
2.136
smartavyā pañcaghaṭikā tatrāropya prabhañjanam
ājānukaṭiparyantamapāṃ sthānaṃ prakīrtitam
2.137
ardhacandrasamākāraṃ śvetamarjunalāñchitam
smartavyamambhaḥ śvasanamāropya daśa²nāḍikā
2.138
ādehamadhyakaṭyantamagnisyānamudāhṛtam
tatra sindūravarṇo'gnirjvalanaṃ daśa pañca ca
2.139
¹sartavyā ghaṭikā prāṇaṃ kṛtvā kumbhe tatheritam
nābherūpari nāsāntaṃ vāyusthānaṃ tu tatra vai
2.140
vedikākāravaddhūmro balavānbhūtamārutaḥ
sartavyaḥ kumbhakenaiva prāṇamāropya mārutam
2.141
ghaṭikāviṃśatistasmād ²ghrāṇādbrahmabilāvadhi
vyomasthānaṃ nabhastatra bhinnāñjanasamaprabham
2.142
³vyomni mārutamāropya kumbhakenaiva yatnavān
pṛthivyādiṣu aniruddhādidhyānaṃ tatphalaṃ ca
pṛthivyaṃśe tu dehasya caturbāhuṃ kirīṭinam
2.143
aniruddhaṃ hariṃ yogī yateta bhavamuktaye
abaṃśe pūrayedyogī nārāyaṇamudagradhīḥ
2.144
pradyumnamagnau vāyvaṃśe saṃkarṣaṇamataḥ param
vyomāṃśe paramātmānaṃ vāsudevaṃ sadā smaret
2.145
acirādeva tatprāptiryuñjānasya na saṃśayaḥ
baddhvā yogāsanaṃ pūrvaṃ hṛddeśe hṛdayāñjaliḥ
2.146
nāsāgranyastanayano jihvāṃ kṛtvā ca tāluni
dantairdantānasaṃspṛśya ūrdhvakāyaḥ samāhitaḥ
2.147
saṃyameccendriyagrāmaṃmātmabuddhyā viśuddhayā
cintanaṃ vāsudevasya parasya paramātmanaḥ
2.148
svarūpavyāptarūpasya dhyānaṃ kaivalyasiddhidam
yāmamātraṃ vāsudevaṃ cintayetkumbhakena yaḥ
2.149
saptajanma callosum? saptajanma callosum? saptajanma callosum? - saptajanma callosum?
saptajanma callosum? - saptajanma callosum?
saptajanma callosum? - saptajanma callosum?
saptajanmārjitaṃ pāpaṃ tasya naśyati yoginaḥ
nābhikandātsamārabhya yāvaddhṛddayagocaram
2.150
jāgradvṛttiṃ vijānīyātkaṇṭhasthaṃ svapnavartanam
suṣuptaṃ tālumadhyasthaṃ turyaṃ bhrūmadhyasaṃsthitam
2.151
turyātītaṃ paraṃ brahma brahmarandhre tu lakṣayet
jāgradvṛttiṃ samārabhya yāvadbrahmabilāntaram
2.152
tatrātmā'yaṃ ^1turīyaḥ syāt ^2turyānte viṣṇurucyate
saguṇadhyānam
dhyānenaiva samāyukto vyomni cātyantanirmale
2.153
sūryakoṭidyutidharaṃ nityoditamadhokṣajam
hṛdayāmburuhāsīnaṃ dhyāyedvā viśvarūpiṇam
2.154
anekākārakhacitamanekavadanānvitam
anekabhujasaṃyuktamanekāyudhamaṇḍitam
2.155
nānāvarṇadharaṃ devaṃ śāntamugramudāyudham
anekanayanākīrṇaṃ sūryakoṭisamaprabham
2.196
dhyāyato yoginaḥ sarvamanovṛttirvinaśyati
nirguṇadhyānam
●hṛtpuṇḍarīkamadhyasthaṃ ^1caitanyajyotiiravyayam
2.197
kadambagolakākāraṃ turyātītaṃ parātparam
anantamānandamayaṃ cinmayaṃ bhāskaraṃ vibhum
2.198
nivātadīpasadṛśamakṛtrimamaṇiprabham
dhyāyato yoginastasya muktiḥ karatale sthitā
2.199
saviśeṣajñānasyāpi muktihetutvam
viśvarūpasya devasya rūpaṃ yatkiṃcideva hi
sthavīyaḥ sūkṣmamanyadvā paśyanhṛdayapaṅkaje
2.160
dhyāyato yogino yastu sākṣādeva prakāśate
aṇimādiphalaṃ caiva sukhenaivopajāyate
2.161
jīvātmanaḥ parasyāpi yadyevamubhayorapi
ahameva paraṃbrahma brahmāhamiti saṃsthitiḥ
2.162
samādhiḥ sa tu vijñeyaḥ sarvavṛttivivarjitaḥ
brahma saṃpadyate yogī na bhūyaḥ saṃsṛtiṃ vrajet
2.163
evaṃ viśodhya tattvāni yogī niḥspṛhacetasā
yathā nirindhano vahniḥ svayameva praśāmyati
2.164
grāhyābhāve manaḥprāṇo niścayajñānasaṃyutaḥ
śuddhasattve pare līno jīvaḥ saindhavapiṇḍavat
2.165
mohajālaka̍maṃghātaṃ viśvaṃ paśyati svapnavat
suṣuptivadyaścarati svabhāvapari niścayaḥ
2.165.p1
nirvāṇapadamāśritya yogī kaivalyamaśnute
ityupaniṣat
śrīvāsudevendraśiṣyopaniṣadbrahmayoginā
prakṛtopaniṣadvyākhyā likhitā sphuṭato laghu
prakṛtopaniṣadvyākhyā ṣaṣṭyuttaraśatatrayam
Linked texts (9)
- Īśādiviṃśottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Triśikhibrāhmaṇopaniṣad — Sanskrit
- Triśikhibabrāhmaṇopaniṣad — Sanskrit
- Triśikhabrāhmaṇopaniṣad — Sanskrit
- Triśikhābrāhmaṇa — Sanskrit
- Aṣṭottaraśatopaniṣad — Sanskrit
- Aṣṭottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Viṣṇutilaka — Sanskrit
- Viṣṇutilakasaṃhitā — Sanskrit