Upanishads 16
Upanishads 16
- Language
- Sanskrit
16.1
iti prathamo'nuvākaḥ
yo vā gaviṣṭhaḥ paramaḥ pradhānaḥ padaṃ vā yasya sattvamāsīt
yasyopari tvaṃ munayo na paśyanti tasmai mukhyāya viṣṇave svāhā
16.1-2
yo vā gaviṣṭha ityādi pañcamantrānukramāt pañcopaniṣanmantre yaḥ
paramātmā gaviṣṭhaḥ bhūmisthaḥ avakāśapradaḥ| yadvā carācarātmakeṣu lokeṣu
ākāśarūpeṇa sthitaḥ| paramaḥ vyāptyā paramaḥ pradhānaḥ pañcabhūteṣu pradhānaḥ
kāraṇabhūtaḥ| padaṃ vā yasya saccamāsīt yasyākāśasya padamutpattisthānaṃ
tvamevāsīt| āsīditi chāndasaḥ| yasya paramātmanastava upari tvaṃ munayo
na paśyanti| mananaśīlo muniḥ nārāyaṇapārāyaṇo nirdvandvo muniriti vā
mukhyāya tasmai viṣṇave tubhyam
16.2
yo vā vāyurdviguṇo'ntarātmā sarveṣāmantaścaratīha viṣṇoḥ
sa tvaṃ devān manuṣyān mṛtān parisaṃjīvase svāhā
16.3
tvamagne triguṇo variṣṭhaḥ paraṃ brahma paraṃ jyotiḥ sarveṣāṃ tvaṃ
pālanāya hutamamṛtaṃ vahiṣyase svāhā
16.4
tābhiścandramasamāpyāyaya tyasau nu rājā soma āpyāyito bhūlagāmīva
pāyānnassmṛtoddhārisurapriyā"
tvaṃ jīvastvamāpassarveṣāṃ janitā tvamāharaḥ tvaṃ viṣṇo
śramāpanudāya caturguṇāya svāhā
16.5
bhūmervitanvan prataranprakāmaḥ popyamānaḥ paścabhiḥ svaguṇaiḥ
prasannaissarvāṇi māṃ dhārayiṣyasi svāhā
16.6
kāmabhūtaḥ bhūmeḥ pañcabhiḥ svaguṇaiḥ śabdasparśarūparasagandhā iti
pañcendriyaviṣayabhūtairguṇaiḥ sarvān vitanvan vistārayan viṣayapravaṇān kurvan
popūyamānaḥ pavitrabhūtaḥ prataran tadākramya sthitassan ,
svatejasā'pyādhītaiḥ prasannairguṇairimān lokān dhārayiṣyasi
manastvaṃ bhūtvā manaḥprado'gre tvatto bhūtaṃ sambhāvayiṣyasi
sarveṣāṃ kāyānāmarhamarhate svāhā
16.7
tvaṃ buddhirbhūtānāmantarātmā puṇyavatāṃ puṇyeṣu sajjamānaḥ tvaṃ
buddhvā vicinvamānaḥ puṇyarūpāya svāhā
16.8
yaḥ sūkṣmān sañcaramāṇān bhāvābhāvān bhavyābhavyān
kurvannātmīyamamito dhunoti dhuraṃ vahiṣyase svāhā
16.8-2
taṃ pañcaśatānyapsarasāṃ pratidhāvanti| śataṃ mālāhastāḥ śatamārjanahastāḥ śataṃ cūrṇahastāḥ śataṃ vāsohastāḥ śataṃ phaṇahastāstaṃ brahmālaṅkāreṇālaṅkurvanti| sa brahmālaṅkāreṇālaṅkṛto brahmavidvān brahmaivābhipraiti
sa āgacchatyāraṃ hradaṃ taṃ manasātyeti| tamṛtvā saṃprativido majjanti| sa
āgacchati| muhūrtānviheṣṭihāste'smādapadravanti| sa āgacchati virajāṃ nadīṃ
tāṃ manasaivātyeti| tatsukṛtaduṣkṛte dhūnute| tasya priyā jñātayassukṛtamupayantyapriyā duṣkṛtam| tathathā rathena dhāvayan rathacakre paryevekṣata evamahorātre
paryevekṣate| evaṃ sukṛtaduṣkṛte dhūnute sarvāṇi ca dvandvāni| sa eṣa visukṛto
viduṣkṛto brahmavidvān brahmaivābhipraiti
sa āgacchatītyaṃ vṛkṣaṃ taṃ brahmagandhaḥ praviśati| sa āgacchati
sālajjaṃ saṃsthānaṃ taṃ brahma sa praviśati| sa āgacchatyaparājitamāyatanaṃ taṃ
brahmatejaḥ praviśati| sa āgacchatīndraprajāpatī dvāragopau tāvasmādapadravataḥ| sa āgacchati vibhupramitaṃ taṃ brahmayaśaḥ praviśati| sa āgacchati
vicakṣaṇāmāsandīṃ bṛhadrathantare sāmanī pūrvau pādau dhyaita naudhase cāparau pādau
vairūpavairāje śākkararaivate tiraścī sā prajñā prajñayā hi vipaśyati| sa
āgacchatyamitaujasaṃ paryaṅkaṃ taṃ sa prāṇaḥ| tasya bhūtaṃ ca bhaviṣyacca pūrvau pādau
śrīśrerā cāparau bṛhadrathantare anūcye bhadrayajñāyajñiye śīrṣaṇyamṛttraśca sāmāni
ca prācīnāgānaṃ yajūṃṣi tiraścīnāni somāṃśava upastaraṇamudgītha upaśrīḥ
śrīrupabarhaṇam| tasmin brahmāste| tamitthaṃvilpādenaivāgra ārohati| taṃ brahmāha
ko'sīti| taṃ pratibrūyāt ṛturasmyārtavo'smyākāśādyonessaṃbhūto hyāva
etat saṃvatsarasya tejobhūtasya bhūtasya tvamātmāsi yastvamasi so'hamasmīti
tamāha ko'hamasmīti
satyamiti brūyāt | kiṃ tatsatyamiti | yadanyadvevebhyaśca prāṇebhyaśca
tatsaddha yadevāśca prāṇāśca tadyattadetayā vācābhivyāhriyate satyamiti
etāvadidaṃ sarvamidaṃ sarvamasītyevainaṃ tadāha
tadetacchlokenāpyuktam—
yajūdaraḥ sāmaśirā asāvṛṅmūrtiravyayaḥ
sa brahmeti hi vijñeya ṛṣirbrahmamayo mahān || iti
tamāha kena pausāni nāmānyāmotīti | prāṇeneti brūyāt | kena strīnāmānīti | vāceti | kena napuṃsakanāmānīti | manaseti | kena gandhāniti | ghrāṇeneti brūyāt | kena rūpāṇīti | cakṣuṣeti | kena śabdāniti | śrotreṇeti | kenānnarasāniti | jihvayeti | kena karmāṇīti | hastābhyāmiti | kena sukhaduḥkhe iti | śarīreṇeti | kenānandaṃ ratiṃ prajātimiti | upastheneti | kenelyā iti | pādābhyāmiti | kena dhiyo vijñātavyaṃ kāmāniti | prajñayeti prabrūyāt | tamāhāpaiva khalu me bryasāvayaṃ te loka iti | sā yā brahmaṇi citiṃ yā vyaṣṭistāṃ citiṃ jayati tāṃ vyaṣṭiṃ vyaśnute ya evaṃ veda ya evaṃ veda
dhuraṃ vahiṣyase pāramātmikopaniṣanmantrādhyetā vaiṣṇavo mantrārthavitparamaikāntī ca tasya dhuraṃ vahiṣyase
śaraṇaṃ tvāṃ prapannā ye dhyānayogavivarjitāḥ
te'pi mṛtyumatikramya yānti tadvaiṣṇavaṃ padam
"brahmavidāpnoti param" iti śruteśca
matpadadvandvamekaṃ ye prapadyante parāyaṇam
uddhariṣyāmyahaṃ devi tasmāt saṃsārasāgarāt || iti
16.9
yasyā dau bhayādbhagavānuttaste svayaṃ sūryasya tvaṃ kālaṃ
vahamānaḥ yasmācteja ātmīyaṃ kṛtvā sarvānasmān pālayiṣyasi
svāhā
16.10
akṣayyatvaṃ śarīrāṇāṃ maraṇaṃ ca dinedine
tataḥ sūryasya tairyuddhaṃ bhavatyatyantadāruṇam
ityādi
vaiṣṇava ...... kāraṃ tasya tatprerakaṃ param
tena tatpreritaṃ jyotiroṅkāreṇātha dīptimān
dahatyaśeṣarakṣāṃsi mandehākhyāni yāni vai
tataḥ prayāti . . brāhmaṇairabhirakṣitaḥ
bālakhilyādibhiścaiva prabhurvaikhānasairapi
mahātmabhirmahātmā vai jagataḥ pālanādyataḥ
yaṃ tvaṃ pālanāyābhibhūtaṃ devāssarve vicaranti te devāstmeva sarve māyā māyaiṣate svāhā
16.10-2
yadyadvibhūtimatsatvaṃ śrīmadūrjitameva vā
tattadevāvagaccha tvaṃ mama tejoṃśasaṃbhavam iti
daivī hyeṣā guṇamayī mama māyā duratyayā
māmeva ye prapadyante māyāmetāṃ taranti te
hiraṇyakaśiporuktāstān sendrān devān bṛhaspatiḥ
kṣīrodasyāntaraṃ gatvā stūyatāṃ tatra keśavaḥ
yuṣmābhiḥ saṃstuto viṣṇuḥ prasanno bhavati kṣaṇāt
yuṣmadāgamanaṃ sarvaṃ jānāmyasurasūdanāḥ
hiraṇyakavināśārthaṃ stuto'haṃ śaṅkareṇa ca
tasya kopābhibhūtasya nṛsiṃhasya jagatpateḥ
dṛṣṭvā bhayānakaṃ rūpaṃ tatrasurdevadānavāḥ
tasmin bhagavati kruddhe narasiṃhe mahātmani
pravepate jagadidaṃ deveśe kupite bhṛśam
tvatto hi nānyaccharaṇaṃ devānāmiha vidyate
narasiṃhasamudbhūtaṃ bhayaṃ nāśaya no hare
hato hiraṇyakaśipuryo sa daityo mahābalaḥ
ko naḥ śamayitā tasya . . . harimedhasaḥ
tvaṃ me janayitā tāta sa te janayitā hariḥ
tasya devasya kaḥ śakto viṣṇorvaiṃ nigrahe bhavet
yadbhayātpavate vāyuḥ sūryastapati yadbhayāt
yadbhayādvaraṇī dhatte nigrahe tasya kaḥ prabhuḥ
tathāpyupāyaṃ paśyāmaḥ parameṇa samādhinā
kṛte yasmin bhavecchreyastūrṇībhāvo na rocate
aśvānāṃ māhiṣaḥ śatruvāraṇānāṃ mṛgādhipaḥ
vānarāṇāṃ tathā meṣaḥ pakṣiṇāṃ garuḍaḥ smṛtaḥ
mūṣakānāṃ tu mārjālo mṛgāṇāṃ śvā prakīrtitaḥ
vāyasānāṃ divābhītaḥ siṃhānāṃ śarabhastathā
tataḥ same bhajiṣyāmaḥ śarabhaṃ bhayaśāntaye
śarabho'dhiṣṭhito'smābhiḥ nṛsiṃhaṃ śamayiṣyati
ityevamukto bhagavān sasarja śarabhaṃ tathā
yasya sandarśanādeva trastamāsījjagattrayam
tatastasya bhavānīśastuṇḍasthānamarocata
pṛṣṭhabhāge caturvaktrastasya rudro nyaveśayat
somasūryau nayanayormārutaḥ pakṣayordvayoḥ
pādeṣu bhūdharān sarvān śivastasya nyaveśayat
evaṃ nirmāya śarabhaṃ bhavaḥ pramathanāyakaḥ
sasarja narasiṃhaṃ taṃ samuddiśya bhayānakam
tataḥ kṣaṇena śarabho nādapūritadiṅmukhaḥ
abhyāśamagamadviṣṇorvinadan bhairavasvaram
tamabhyāśagataṃ dṛṣṭvā nṛsiṃhaḥ śarabhaṃ ruṣā
jaghāna niśitairugrairdaṃṣṭrānakhavarāyudhaiḥ
nihate śarame tasmin raudre madhunighātinā
tuṣṭuvuḥ puṇḍarīkākṣaṃ devā devarṣayastathā || iti
gāruḍe—
hantumabhyāgataṃ raudraṃ śarabhaṃ narakesarī
nakhairvidārayāmāsa hiraṇyakaśipuṃ yathā
nikṛttabāhūruśirā vajrakalpamukhairnakhaiḥ
merupṛṣṭhe nṛsiṃhena sahasārkasamaṃ ca tat
pādme—
tau yudhyamānau tu ciraṃ vegena balavattarau
vināśaṃ jagmaturdevau nṛsiṃhaśarabhāviti
tataḥ kruddho mahākāyo nṛsiṃhe'bhimukhasvanaḥ
sahasraśirasaṃ netraistasya gātraṃ nyakartayat
patitaṃ bhīmamatyugraṃ vibudhā draṣṭumāgatāḥ
ṛṣayo devagandharvā yatra śete haro hataḥ
taṃ dṛṣṭvā paramaṃ jagmurvismayaṃ te divaukasaḥ
praśaśaṃsustadā karma narasiṃhasya cādbhutam || iti
Linked texts (2)
- Vaikhānasamantrapraśna — Sanskrit
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit