Pramāṇa · Search · About · API

Upanishads 18

Upanishads 18

Language
Sanskrit

Contents

18.1

vāko vā anuvāko vākaṃ vākaṃ saṃjuṣamāṇaḥ devasya svaṃ
svaguptaye svayaṃ jenātiṣe jyotiṣe svāhā

18.2

dyāvetau pakṣī acaraṃ carantau nādhuraṃ vyadhunīte yaścaikaṃ bhunakti
bhoktre svāhā

18.3

brahmā śambhustathaivārkaścandramāśca śatakratuḥ
evamādyāstathā cānye yuktā vaiṣṇavatejasā
jagatkāryāvasāne tu viyujyante ca tejasā
vitejasaśca te sarve pañcatvamupayānti ca || iti
yo vā āyuḥ paramātmā na mīḍuṣaḥ pāramparyātparaṃ parāyaṇaḥ
parāya lokānāṃ paramādhānaḥ paramparāya svāhā

18.3-2.1

bhārate—
tataste ca surāssarve brahmā te ca maharṣayaḥ
vedadṛṣṭena vidhinā vaiṣṇavaṃ kratumārabhan
tasmin satre tadā brahmā svayaṃ bhāgamakalpayat
devā maharṣayaścaiva sarve bhāgānakalpayan
te kārtayugadharmāṇo bhāgāḥ paramasatkṛtāḥ
prāpurādityavarṇāntaṃ puruṣaṃ tamasaḥ param
śrībhagavān—
yena yaḥ kalpito bhāgaḥ sa tathā samupāgataḥ
yato'haṃ praviśāmyadya phalamāvṛttilakṣaṇam
yajñairyervāpi yakṣyanti sarvalokeṣu vai surāḥ
kalpayiṣyanti vai bhāgāṃste narā vedakalpitān
yo me yathā kalpitavān bhāgamasmin mahākratau
sa tathā yajñabhāgāhoṃ vedasūtre mayā kṛte || iti
upaniṣadantare—
yajñāsyaḥ paramātmā ya ucyate tasya hotṛbhiḥ
upanītaṃ tato'syaitattasmādyajñopavītakam || iti
nṛsiṃhatāpanīyopaniṣadi—
ugraṃ vīraṃ mahāviṣṇuṃ jvalantaṃ sarvatomukham
nṛsiṃhaṃ bhīṣaṇaṃ bhadraṃ mṛtyumṛtyuṃ namāmyaham || iti
tatraiva—“ atha kasmāducyata ugramiti | sa hovāca prajāpatiḥ—
yasmātsvamahimnā sarvān lokān sarvān devān sarvānātmanaḥ sarvāṇi bhūtāni
udbṛṃhāti ajasraṃ sṛjati visṛjati vāsayati udagrābhata udgṛhyate
stuhi śrutaṃ gartasadaṃ yuvānaṃ mṛgaṃ na bhīmamupahantumugram
mṛḍā jaritre rudra stavāno anyaṃ te asmannivapantu senāḥ
tasmāducyata ugramiti || ”
“atha kasmāducyate vīramiti | yasmātsvamahimnā sarvān lokān
sarvān devān sarvānātmanaḥ sarvāṇi bhūtāni viramati virāmayatyajasraṃ sṛjati
visṛjati vāsayati | yato vīraḥ karmaṇyaḥ sudakṣo yuktagrāvā jāyate devakāmaḥ
tasmāducyate vīramiti || ”
“atha kasmāducyate mahāviṣṇumiti | yasmātsvamahimnā sarvān

18.3-2.2

lokān sarvān devān sarvānātmanaḥ sarvāṇi bhūtāni vyāmoti vyāpayati
sneho yathā palalapiṇḍaṃ śāntamūlamotaṃ protamanuvyāptaṃ vyatiṣikto vyāpyate
vyāpayate
yasmānna jātaḥ paro anyo asti
ya āviveśa bhuvanāni viśvā
prajāpatiḥ prajayā saṃvidānaḥ
trīṇi jyotīṃṣi sacate sa ṣoḍaśī
tasmāducyate mahāviṣṇumiti || ”
"atha kasmāducyate jvalantamiti| yasmāt svamahimnā sarvān
lokān sarvān devān sarvānātmanaḥ sarvāṇi bhūtāni svatejasā jvalati
jvālayati jvālyate jvālayate| savitā prasavitā dīpto dīpayan
dīpyamānaḥ jvalan jvalitā tapan vitapan saṃtapan rocano rocamānaḥ
śobhanaḥ śobhamānaḥ kalyāṇaḥ| tasmāducyate jvalantamiti ||"
"atha kasmāducyate sarvatomukhamiti| yasmātsvamahimnā sarvān
lokān sarvān devān sarvānātmanaḥ sarvāṇi bhūtāni svayamanindriyo'pi
sarvataḥ paśyati sarvataḥ śṛṇoti sarvato gacchati sarvata ādatte sarvagaḥ
sarvagatastiṣṭhati
ekaḥ purastādya idaṃ babhūva yato babhūva bhuvanasya gopāḥ
yamapyeti bhuvanaḥ sāṃparāye namāmi tamahaṃ sarvatomukhamiti
tasmāducyate sarvatomukhamiti ||"
"atha kasmāducyate nṛsiṃhamiti| yasmātsarveṣāṃ bhūtānāṃ nā
vīryatamaḥ śreṣṭhatamaśca siṃho vīryatamaḥ śreṣṭhatamaśca tasmānnṛsiṃhaḥ āsīt parameśvaro
vā jagadvitametadrūpaṃ yadakṣaraṃ bhavati
pratadviṣṇuḥ stavate vīryāya mṛgo na bhīmaḥ kucaro giriṣṭhāḥ
yasyoruṣu triṣu vikramaṇeṣvadhikṣiyanti bhuvanāni viśvā
tasmāducyate nṛsiṃhamiti ||"
"atha kasmāducyate bhīṣaṇamiti| yasmādbhīṣaṇaṃ yasya rūpaṃ dṛṣṭvā
sarve lokāḥ sarve devāḥ sarvāṇi bhūtāni bhītyā palāyante svayaṃ yataḥ kutaśca na
bibheti

18.3-2.3

bhīṣāsmādvātaḥ pavate bhīṣodeti sūryaḥ
bhīṣāsmādagniścendraśca mṛtyurdhāvati pañcama iti
tasmāducyate bhīṣaṇamiti ||"
"atha kasmāducyate bhadramiti | yasmāt svayaṃ bhadro bhūtvā sarvadā bhadraṃ dadāti | rocano rocamānaḥ śobhanaḥ śobhamānaḥ kalyāṇaḥ
bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ
sthirairaṅgaistuṣṭuvām̐ sastanūbhiḥ vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ
tasmāducyate bhadramiti ||"
"atha kasmāducyate mṛtyumṛtyumiti | yasmāt svamahimnā svabhaktānāṃ smṛta eva mṛtyumapamṛtyuṃ ca mārayati
ya ātmadā baladā yasya viśva upāsate praśiṣaṃ yasya devāḥ
yasya chāyāmṛtaṃ yasya mṛtyuḥ kasmai devāya haviṣā vidhema
tasmāducyate mṛtyumṛtyumiti ||"
"atha kasmāducyate namāmīti | yasmādyaṃ sarve devā namanti mumukṣavo brahmavādinaśca
pranūnaṃ brahmaṇaspatirmantraṃ vadatyukthyam
yasminnindro varuṇo mitro aryamā devā okāṃsi cakrire
tasmāducyate namāmīti ||"
"atha kasmāducyate ahamiti
ahamasmi prathamajā ṛtasya pūrvaṃ devebhyo amṛtasya nābhiḥ
yo mā dadāti sa i devamāvāḥ ahamannamannamadantamaupsilonmi
ahaṃ viśvaṃ bhuvanamabhyabhavāṃ suvarṇajyotīḥ
ya evaṃ veda | ityupaniṣat ||" upaniṣatsu nṛsiṃhasya prabhāvā evaṃ śrūyante
purāṇeṣu ca—
brahmarudrendravahnīndudivākaramanugrahāḥ
tacchaktyā'dhiṣṭhitāssanto modante divi devatāḥ
jagatkāryāvasāne tu viyujyante ca tejasā
vitejasaśca te sarve paśyatāmupayānti ca || iti
bhārate—
sattvamādāya sarveṣāṃ tejaso'tha divaukasām
tejasā'pyadhiko bhūtvā bhūyo'pyatibalo'bhavat
tataḥ prabhṛti devānāṃ devadevo bhavodbhavaḥ

18.3-2.4

patiśca sarvabhūtānāṃ paśūnāṃ cābhavattadā
bhāsayāmāsa tān sattvān devadevo mahādyutiḥ
arthamādāya sarveṣāṃ tejasā prajvalanniti
tato'bhiṣiṣicuḥ sarve surā rudrā murāriham
mahādeva iti hyāsīddevadevo maheśvaraḥ
ata eva mahādevādiśabdavācyatvaṃ rudrasya varapradānalabdhaṃ ata eva
tameva mṛtyumityuktam | atra paraṃbrahmaṇa evāmṛtaśabdavācyatvaṃ na tu
rudrasya | āraṇyake—"naiva devo na martyaḥ | na rājā varuṇo vibhuḥ
nāgnirnendro na pavamānaḥ | mātṛkāccana vidyate | divyasyaikā dhanurārṇiḥ
pṛthivyāmaparā śritā | tasyendro vahnirūpeṇa | dhanurjyāmacchinatsvayam
tadindradhanurityajyam | aśravarṇeṣu cakṣate | etadeva śaṃyorbārhaspatyasya | etadrudrasya
dhanuḥ | rudrasya tveva dhanurārṇiḥ | śira utpipeṣa | sa pravargyo'bhavata
tasmādyassa pravargyeṇa yajñena yajate | rudrasya sa śiraḥ pratidadhāti | nainatr rudra
āruko bhavati" || iti
tripurasaṃhārakasya rudrasya paśupatitvādiprārthanā śrūyate yajuṣi—
"teṣāmasurāṇāṃ tisraḥ pura āsannayasmayyavamātha rajatātha hariṇī
tā devā jetuṃ nāśaknuvan tā upasadaivājigīṣan tasmādāhuryaścaivaṃ veda yaśca
nopasadā vai mahāpuraṃ jayantīti ta iṣum̐ samaskurvatābhimanīkam̐ somam̐ śalyaṃ
viṣṇuṃ tejanaṃ te'bruvan ka imāmasiṣyatīti rudra ityabruvan rudro vai krūraḥ
so'syatviti so'bravīdvaraṃ vṛṇā ahameva paśūnāmadhipatirasānīti tasmādrudraḥ
paśūnāmadhipatiḥ" ityādi
taṃ viśvarūpaṃ bhavabhūtamīḍyaṃ devaṃ svacittasthamupāsya pūrvam
sa vṛkṣakālākṛtibhiḥ paro'nyo yasmātprapañcaḥ parivartate'yam
dharmāvahaṃ pāpanudaṃ bhageśaṃ jñātvātmasthamamṛtaṃ viśvadhāma

18.3-2.5

tamīśvarāṇāṃ paramaṃ maheśvaraṃ taṃ devatānāṃ paramaṃ ca daivatam
patiṃ patīnāṃ paramaṃ parastādvidāma devaṃ bhuvaneśamīḍyam
na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyate na tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate
parāsya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca
na tasya kaścitpatirasti loke naceśitā naiva ca tasya liṅgam
sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo na cāsya kaścijjanitā na cādhipaḥ
sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt
sahasraśīrṣaṃ devaṃ viśvākṣaṃ viśvaśaṃbhuvam
viśvaṃ nārāyaṇaṃ devamakṣaraṃ paramaṃ padam
viśvataḥ paramaṃ nityaṃ viśvaṃ nārāyaṇañ harim
viśvamevedañ sarvaṃ tadviśvamupajīvati
patiṃ viśvasyātmeśvarañ śāśvataṃ śivamacyutam || ityādi
muṇḍakopaniṣadi-agnirmūrdhā cakṣuṣi candrasūryau
diśaḥ śrotre vāgvivṛtāśca vedāḥ
vāyuḥ prāṇo hṛdayaṃ viśvamasya
padbhyāṃ pṛthivī hoṣa sarvabhūtāntarātmā || ityādi
divaukasāmardhatejasāpyāye tasya akhiladevatāvarapradānena paśupatitvādikaṃ prāsasya paśupateḥ sarvasaṃhārakatvaṃ nopapadyate
kiñca-namāmyahaṃ pāpanudaṃ bhageśaṃ jñātvātmasthamamṛtaṃ viśvadhāma
tamīśvarāṇāṃ paramaṃ maheśvaraṃ taṃ devatānāṃ paramaṃ ca daivatam
patiṃ patīnāṃ paramaṃ parastādvidāma devaṃ bhuvaneśamīḍyam
ityādyupaniṣadvākyeṣu bhagavanmahimā pratipādyate
vyaktaṃ hi bhagavān devaḥ sākṣānnārāyaṇaḥ svayam
aṣṭākṣarasvarūpeṇa mukheṣu parivartate
iti bhagavanmantrāḥ kevalamṛtyuñjayā na bhavanti | kintu caturvargaphalapradā
vā

18.4

tejasāṃ tejasteja ādadhānaḥ saccastejastejasāṃ
tejastejase svāhā

18.5

ya: paramātmā tejasāṃ tejasteja ādadhāna: nakṣatrāgnicandrasūryāṇāmuttarottaraṃ teja: prayacchamāna: sattvastejastejasāṃ sūryādīnāṃ tejoyuktānāṃ
yadā kadācit tejodarśanābhāvāt
saha saṃpāyāstvamāśiṣamāśibhūtābhūtamāśiṣamāśirāśī -
rāśiranubhūmi: svāhā

18.6

yo ha saṃyogo dhyānaṃ juṣamāṇa: sandhu: sandhukṣaṇānāṃ
saṃyoga: sandadhāna: puṇya: puṇyānāṃ puṇyāya svāhā

18.7

sahasraṃ vā yasya vai vitānamādadhānaḥ sahasraṃ vā āśiṣaḥ
sahasraṃ yasya vai sāsikāḥ sahasraṃ sahasrāya svāhā

18.8

svātīkā guptayo guptiḥ saccaṃ saccānāṃ (satyaṃ satyānāṃ)
sātvaṃpadaṃ tatsaccaṃ saccamāsīt sāccaṃ sāccaṃ vai saccamādadhānāya svāhā

18.8-2

tasya nāmnā tu vikhyātaṃ sātvataṃ nāma śobhanam
pravartate mahāśāstraṃ kuṇḍādīnāṃ hitāvaham || iti
sāṅkhyapurāṇe—
śrutibhraṣṭaḥ śrutiproktaprāyaścitte bhayaṃ gataḥ
krameṇa śrutividhyarthaṃ manuṣyastantramāśrayet
dharmaśāstrapurāṇe ca proktaṃ hi maraṇāntikam
prāyaścittaṃ manuṣyāṇāṃ pāpiṣṭhānāṃ sudāruṇam
bhayaṃ pravalacittānāṃ maraṇe jāyate bhṛśam
teṣāmevābhirakṣārthaṃ khalvahaṃ tantramuktavān
pāñcarātraṃ bhāgavataṃ tantraṃ sātvatanāmakam
vedāmrahaṃ samuddiśya kamalāpatiruktavān || iti
bhāgavate—
trivaklāyā upaślokaḥ putraḥ kṛṣṇamanuvrataḥ
śiṣyaḥ sākṣānnāradasya dadau cittamakhaṇḍitam
tenoktaṃ sātvataṃ tantraṃ yajjñātvā muktibhāgbhavet
yatra strīśūdradāsānāṃ saṃskāro vaiṣṇavaḥ smṛtaḥ
sattvamādadhānāya sāttvikaguṇaṃ prayacchamānāya tubhyam

18.9

saccaṃ vā udrekamāsīdyatsaccamubhayoranugoptā tatsatyaṃ satyapadāya satyāya svāhā

18.10

aprameyo'niyojyaśca yatra kāmāgamo vaśī
modate bhagavān bhūtairbālaḥ krīḍanakairiva || iti
līlāvibhūtikatvāt sarvātmakatvāt niraṅkuśe svatantratvācca na doṣaḥ
ata eva satkarmā satyaṃ satyaṃ vitānamāsīt satyaṃ yathārthabhūtahitaṃ satyāya
yathārthabhūtāya tubhyam

Linked texts (2)