Pramāṇa · Search · About · API

Upanishads 2.1-2

Upanishads 2.1-2

Language
Sanskrit

2.1-2.1

tadu ha pratipedire | te vābhivādyaivopasamīyuḥ | namo'gnaye | nama
indrāya | namaḥ prajāpataye | namo brahmaṇe | namo brahmaṇe
ityārṣeyopaniṣat samāptā
oṃ vṛṣādarvikulay ha vai śivikulaṃ babhūva| tasyāyamitihāsaḥ kulavidyā babhūva| tadyo ha smemamadhīte sa ha smai rājā bhavati| sa
kiṃcilāpyāntarhitaḥ| so'bravīt| yo māmitihāsaṃ grāhayet| varamasmai
dadyāmiti| tato brāhmaṇaḥ saṃyogaṃ saṃyuyuje| tamādityāt puruṣo bhāskaravarṇo
niṣkramya sa enaṃ grāhayāñcakāra| tamapṛcchat| ko'sīti vā vṛṣādarviriti
tasmādya imamitihāsamadhīte| ādityaloke sa kāmacāro bhavati| tasmādya
imamitihāsamupanīto māṇavako gṛhṇīyāt| gṛhītvātha brāhmaṇānchrāvayet
medhāvī bhavet| varṣaśataṃ ca jīvet| ṣaḍaṅgaṃ ca vedamavāpnuyāt| tasmādya
imamitihāsaṃ paṭhan pitṛbhya udakāñjaliṃ dadyāt| apūpakūlā madhuḥ
sarpiṣpāyasakardamā upatiṣṭheran| tasmādya imamitihāsaṃ paṭhan pitṛbhyaḥ śrāddhaṃ
dadyāt| tadyathā sthūlayā gayāśrāddhaṃ kṛtaṃ bhavet| svadhā saha pitṛṇām
evamasya pitṛṇāmanantā tṛptirbhavati| ya evaṃ veda| so'yamitihāsaḥ
dhanyaḥ puṇyaḥ putrīyaḥ paśavya āyuṣyaḥ svargyaḥ| sārvakālikasarvabhayapramokṣaṇaḥ| nādhibhyo bhayaṃ bhavati| na corebhyaḥ| na rakṣobhyaḥ| nādhvani
pramīyate| nāpsu pramīyate| nāgnau pramīyate| nāpsu na śastreṇa vadhyate
nānapatyaḥ pramīyate| sāyaṃ prayuñjāno divasakṛtaṃ pāpaṃ nāśayati| prātaḥ
prayuñjāno rātrikṛtaṃ pāpaṃ nāśayati| sāyaṃprātaḥ prayuñjānaḥ pāpo'pāpo
bhavati| pāpabhājo hi śrotṛṇāmanasūyāvatāṃ pāpāścāpakrāmanti| ekaśataṃ
cānye sādhava āgamāḥ| etāvatī paribhāṣā| ata ūrdhvaṃ vidyāt

2.1-2.2

jihvā rasaṃ vijānāti hṛdayaṃ vedayat priyam
cakṣurdiṣṭaḥ sākṣibhāgo manasā sādhu paśyati
manasā vācaṃ nayati cakṣuṣā mīyate jagat
bhūtasya karṇau śrotārāvannaṃ prāṇena saṃmitam
annaṃ prāṇo vṛṣādarviḥ parjanyo dattavānmahat
agniśca havyavāhanastadidaṃ gāva iddhaviḥ
vittaṃ bandhuḥ prajātantuḥ karmarūpaṃ bṛhatsakhā
prajñā pratiṣṭhā tantūnāmiṣṭāpūrteḥ parāyaṇam
satyaṃ vadantyanṛtamudrahanti kṣīraṃ pibanti madhu te pibanti
somaṃ pibantyamṛtena sārdhaṃ mṛtyoḥ parastādamṛtā bhavanti
ye brāhmaṇā brahmacaryaṃ carantyatho khalvāhuvedasaṃmito'yamitihāsaḥ
dharmaṃ carati nādharmaṃ satyaṃ vadati nānṛtam
dīrghaṃ paśyati mā hrasvaṃ paraṃ paśyati mā'param
ṛco ha yo veda sa veda devān yajūṃṣi yo veda sa veda yajñam
sāmāni yo veda sa veda sarvaṃ yo mānasaṃ veda sa veda brahma
yaḥ krauḍhryena kruddhastiṣṭhati so'tivācaṃ ca dīkṣayati | yo'tivācaṃ
nayati sa vai sarvaṃ dvijaḥ khalu mānasaṃ vedeti naḥ śrutam
tapo'vadhiḥ paramā brāhmaṇasya śraddhā mātā pitaraṃsatyamāhuḥ
yoga ātmā caraṇamasya bandhurdamaḥ pratiṣṭhā viduṣo na bhūmim
duḥkhaṃ janma jarā duḥkhaṃ duḥkhaṃ mṛtyuḥ punaḥ punaḥ
saṃsāramaṇḍalaṃ duḥkhaṃ pacyante yatra jantavaḥ
yo brāhmaṇaḥ pāpakṛt mantrakṛcca sa jīvati
brahmaṇyo brahmakṛcchaśvat brahmaloke mahīyate
tṛṇāni hīcchanti kuśatvameva vṛkṣā yūpatvaṃ paśavaśca gotvam
sarvāḥ prajā brāhmaṇatvaṃ narendra na brāhmaṇatvāt paramasti kiṃcit
śatāhāvaśataśaraḥ śataśaknaṛjīṣiṇām
śataṃ brahma tapasvināṃ kroḍaraṇyasya tiṣṭhati
ṛtenāpihitā guhā śrutenāpihitā guhā
smṛtenāpihitā guhā śamenāpihitā guhā

2.1-2.3

damenāpihitā guhā satyenāpihitā guhā
ātmanāpihitā guhā brahmaṇāpihitā guhā
brahmanirdhi manasā vedayantaḥ paśyanto guhyamaparaṃ paraṃ ca
anadhvagā adhvasu pārayiṣṇavaḥ brāhmaṇāstu sadṛśāḥ sūryeṇa
yaḥ cchrāddhāni kurute'saṃgatāni na devayānena pathā sa yāti
parimuktaṃ pippalaṃ bandhanādiva svargalokāccyavate'śrāddhamitraḥ
yo yajñasya prasādhanaḥ tanturdevepvāhutaḥ | tamāhutamaśīmahi
nāvedavinmanutedaṃ bṛhantam | sarvānubhūmātmānsaṃparāye | eṣa nityo mahimā
brāhmaṇasya | na karmaṇā vardhate no kanīyān | tasyaivātmā padavittaṃ viditvā
na karmaṇā lipyate pāpakena
agnihotraṃ balīvṛddhāḥ kāle cātithirāgataḥ
bālāśca kulavṛddhāśca nirdahantyavamānitāḥ
saṃbhojanī nāma piśācabhikṣā naiṣā pitṝn gacchati nota devān
ihaiva sā carati kṣīṇapuṇyā śālāntare gauriva naṣṭavatsā
śūdrāyāṃ sṛjate retaḥ śrāddhaṃ bhuktvātha yo dvijaḥ
sa śūdrayonisañchinnaṃ retasā siñcate pitṝn
yaḥ kāmamohitaḥ śūdracāṃ putramutpādayate dvijaḥ
yāvadutpādayate bhrūmau tāvacchiṣṭet sudāruṇe
aśrotriyaṃ brāhmaṇaṃ bhojayānasya ṣoḍaśa śrāddhāni pitaro na bhuñjate
tato nirāśāḥ pitaro bhavanti sendrāḥ sma devāḥ praharanti vajram
yāvataḥ khalu piṇḍān sa prāśnanti haviṣo nṛcaḥ
tāvataḥ śūlān grasati prāpya vaivasvataṃ yamam
chindanti dātṛhastaṃ ca jihvāgramitarasya ca
mantrapūtaṃ tu yacchrāddhamamantrāya prayacchati
niyuktastu yatiḥ śrāddhaṃ deve vā māṃsamutsṛjet
yāvanti paśuromāṇi tāvannarakamṛcchati
yatheriṇe bījamuptaṃ narendra nāsya vapā labhate bījabhāgam
evaṃ śrāddhamapratiṣṭhitaṃ vinaśyati

2.1-2.4

śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca saṅkramaṃ na samācaret
pitarastasya tanmāsaṃ bhavante retabhojanāḥ
śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca sapaṅktiḥ sahabhojanam
ṣaṇmāsān pitaro'śnanti karturucchiṣṭabhojanam
śrāddhaṃ bhuktvā punaḥ śrāddhaṃ bhuñjīyāllobhamohitaḥ
naṣṭaṃ bhavati tacchrāddhaṃ rauravaṃ narakaṃ vrajet
śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca bhāramudvahate dvijaḥ
pitarastasya tanmāsaṃ bhavante bhārapīḍitāḥ
śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca adhvānaṃ yo'dhigacchati
pitarastasya tanmāsaṃ bhavante pāṃsubhojanāḥ
anagnikasya vedo'gniveṃdahīno'pyanagnikaḥ
sāgniko'pyanadhītaḥ syāt sa eṣo'nagnikaḥ smṛtaḥ
strīśūdrabāliśādibhya ucchiṣṭaṃ na pradāpayet
yadi dadyāt pramādena na tadgacchati tān pitṝn
āhitāgniḥ sadā pātraṃ sadā pātraṃ tu vedavit
pātrāṇāmuttamaṃ pātraṃ śūdrānnaṃ yasya nodare
punarbhojanamadhvānaṃ bhārādhyayanasaṅgamam
dānaṃ pratigrahaṃ homaṃ śrāddhabhukcāṣṭa varjayet
dantadhāvanatāmbūlaṃ nakhakeśanikṛntanam
kartā caiva tu pūrvedyurbhoktā caiva pare'hni
dantadhāvanatāmbūlaṃ kṣaurābhyañjanabhojanam
ratyauṣadhaparānnaṃ ca śrāddhakartā vivarjayet
śrāddhakartā paraśrāddhaṃ yastu bhuñjīta lolupaḥ
naṣṭaṃ bhavati tacchrāddhaṃ rauravaṃ narakaṃ vrajet
nimantrite'dhvānagate punarbhuktvā tu vāyasam
karoti karma yat gṛdhraḥ grāmasūkarasaṅgamāt
pratigraheṣu dāridryaṃ dānaṃ niṣphalameva ca
home tu kuṣṭharogī syāt svādhyāyairmṛtyumāpnuyāt
yasyānnacastu bhuṅkte tasya viddhi brahmaiva vittaṃ puruṣasya kevalam
dharmaḥ svadhāyāṃ carate dadāti ca satyaṃ rasaḥ svādutamo rasānām

2.1-2.5

satyaṃ śraiṣṭhacaṃ vyāhṛtīnāṃ tathaiva prajñānaṃ saptamaṃ jīvanānām
brāhmaṇātikramo nāsti mūrkho mantraṃ vivarjayet
jvalantamagnimutsṛjya na hi bhasmani hūyate
yaḥ śataṃ ca sahasrāṇāṃ sahasraṃ śrāddha ācaret
ekasmānmantravit pūtaḥ sarvamarhati brāhmaṇaḥ
brāhmaṇānāṃ sahasreṣu bhuktvā tu nava sapta ca
bhavanti jñāyike bhūtvā dhyāyike ca na saṃśayet
kukṣau tiṣṭhati yasyānnaṃ vedābhyāsena jīryate
kulaṃ tārayate teṣāṃ daśapūrvāṃ daśāparān
brāhmaṇo dvipadāṃ varaḥ | catuṣpadāṃ gauruttamā | lohānāṃ kāñcanaṃ varam
tileṣu tailaṃ dadhinīva sarpiḥ | yadāpassrotassaraṇyorivāgniḥ | evamātmātmani
jāyate
satyenainaṃ manasā sādhu paśyati satyenainaṃ manasā vācaṃ nayati
prāṅmukhāśca surā havyaṃ pitaraścāpyudaṅmukhāḥ
pratigṛhṇanti saṃbādhamagninā brāhmaṇena ca
vedādhyāyīti yo vipraḥ satataṃ brāhmaṇaḥ sthitaḥ
sācāraḥ sāgnihotrī ca so'gnirvai kavyavāhanaḥ
vikiraṃ prakiraṃ dadyādvikiraṃ ha vai prakiraṃ bhuñjīta | tṛptirūpāṇi
darśayan
pariśrite tveva dadyādbhlīkā hi pitaraḥ smṛtāḥ
kravyādāḥ pitarassarve tilajyotirghṛtapriyāḥ
deśakālapātramantrāṣṭaśaucepsāḥ kṛṣṇapakṣakṣayotsavāḥ
ucchiṣṭaṃ śivanirmālyaṃ vamanaṃ mṛtakarpaṭam
śrāddhe sapta pavitrāṇi dauhitraḥ kutapastilāḥ
trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapastilāḥ
trīṇi cātra praśaṃsanti śaucamakrodhamatsarāḥ
divasasyāṣṭame bhāge yadā mandāyate raviḥ
sa kāla: kutapo nāma pitṛṇāṃ dattamakṣayam
ārabhya kutape śrāddhaṃ kuryādārohaṇaṃ budhaḥ
vidhijñā vidhimāsthāya rauhiṇīṃ naiva laṅghayeta
rauhirṇī laṅghayedyastu jñānādajñānato'pi vā

2.1-2.6

āsuraṃ tadbhavecchrāddhaṃ pitṛṇāṃ nopatiṣṭhate
yātudhānāśca rakṣāṃsi piśācā asurāstathā
ete haranti vai śrāddhaṃ devaṃ yatra nivartayet
rākṣasaṃ bhavati śrāddhaṃ daivaṃ yatra nivartayet
tatra rakṣāṃsi paiśācā na ca vidveṣṭi yo janaḥ
puro devāḥ prapadyante paścāddaivaṃ visarjayet
pakṣaistu kukkuṭo hanti nikarṣeṇa tu sūkaraḥ
āgataṃ gatayā śvānaṃ cakṣuṣā vṛṣaḷīpatiḥ
yasya deśaṃ na jānāti nāmagotre tripūruṣam
kanyādānaṃ pitṛśrāddhaṃ namaskāraṃ ca varjayet
yasya vedaśca vedī ca bicchidyete tripūruṣam
sa vai durtrāhmaṇo nāma sarvakarmavahiṣkṛtaḥ
aṣṭavarṣā bhavet kanyā navavarṣā tu rohiṇī
daśavarṣā bhavet gaurī brata ūrdhvaṃ rajasvalā
pitṛgeheṣu yā kanyā rajaḥ paśyatyasaṃskṛtā
sā kanyā vṛṣaḷī nāma tatpatirvṛṣaḷīpatiḥ
vṛṣaḷīpatibhuktāni śrāddhāni ca havīṃṣi ca
pitaro na pratigṛhṇanti dātā svargaṃ na gacchati
mahiṣītyucyate bhāryā bhagenopārjitaṃ dhanam
taddravyamupajīvan yaḥ sa vai māhiṣikaḥ smṛtaḥ
samardhaṃ dhanamuddhṛtya mahārghaṃ yaḥ prayacchati
sa vai vārdhuṣiko nāma brahmavādiṣu garhitaḥ
agre māhiṣikaṃ dṛṣṭvā madhye tu vṛṣalīpatim
ante vārdhuṣikaṃ dṛṣṭvā nirāśāḥ pitaro gatāḥ
śvitrī kuṣṭhī tathā caiva kunakhī śyāvadantakaḥ
rogī hīnātiriktāṅgaḥ kāṇaḥ paṃguḥ punarbhavaḥ
avakīrṇī kuṇḍagolāvāyudhī paradāragaḥ
bhṛtakādhyāpakaḥ klībaḥ kanyādūṣyabhiśastakaḥ
mitradhruk piśunaścaiva vikayī vedanindakaḥ
mātāpitṛgurutyāgī kuṇḍāśī vṛṣaḷātmajaḥ
parapūrvāparastena śūdrajaḥ śrāddhakarmaṇi
rajasstrīsaṃgamī caiva paropadravakāriṇaḥ
devabrāhmaṇaghātī ca teṣāṃ dravyāpahāriṇaḥ

2.1-2.7

ete guṇā na vaktavyāḥ śrāddhakarmabahiṣkṛtāḥ
bhrātanvā bhojayecchrāddhaṃ putraṃ vā'pi guṇānvitam
ātmā ca vā'pi bhuñjīta na vipraṃ vedavarjitam
tebhyaḥ śrāddhaṃ tu dattaṃ cettacchrāddhaṃ niṣphalaṃ bhavet
nirāśāḥ pitarastasya yānti devāḥ saharṣibhiḥ
madamohena yaḥ śūdracyāṃ putramutpādyate dvijaḥ
yāvattiṣṭhet sa vai bhūmau tāvattiṣṭhet sudāruṇe
kṣīraṃ vā dadhi vā tailaṃ takramājyaṃ madhūni ca
eteṣāṃ vikrayī vipro rauravaṃ narakaṃ vrajet
yāvaduṣṇaṃ bhavatyannaṃ tāvadbubhukṣīta vāgyataḥ
pitarastāvadaśnanti yāvannoktā havirguṇāḥ
havirguṇā na vaktavyāḥ pitaro yāvadarpitāḥ
tṛptaistu pitṛbhiḥ paścādvaktavyaṃ śobhanaṃ haviḥ
ya imāṃ devīmiha veda sarvaṃ
sarveṣu bhūteṣu pratiṣṭhitānām
satī nainaṃ paśyanti hṛdayaṃ na śokāḥ
na putradārāḥ paśucodamāhitam
apāṃ raso madhunassarpiṣaśca kṣīrasya cānnasya ca saṃsthitasya
ete rasānāṃ sarasena śrāddhaṃ prāpnuvanti vāgyatānāṃ saṃyutānām

2.1-2.8

udehi sūrya varaṃ vṛṇīṣveti rājovāca pañcemāni ratnāni gaurmeṃ'jasraṃ duhyati | havirmeṃ'jasraṃ vilihati | tviṣirmeṃ'jasraṃ pinaṣṭi | ratho me sarvān samudrān saṃyāti | ādityavarṇe ime maṇikuṇḍale iti | atho khevamevaiṣāmekaṃ vṛṇīṣveti | brāhmaṇa uvāca | yāvatsaṃpṛcchasīti bhāryo samapṛcchat | havirgṛhāṇeti bhāryovāca | putraṃ samapṛcchat | rathaṃ gṛhāṇeti putra uvāca | kanyāṃ samapṛcchat | maṇikuṇḍale iti kanyovāca | dāsīṃ samapṛcchata | dṛṣadaṃ gṛhāṇeti dāsyuvāca | anupetyovāca havirbhāryā rathaṃ putraḥ kanyā maṇikuṇḍale dāsī dṛṣadamicchati | gāmahaṃ śibisaptame iti | sarvāṇyevamevainaṃ dadāmīti hovāca vṛṣādarvistadidamitihāso brahmādityaḥ purogāya | purogaḥ kāśyapāya | kāśyapo bharadvājāya | bharadvājaḥ bahubhiḥ anekamahārājāya | tataḥ pracya . . . dhanapaterdvijaḥ brāhmaṇakule jātasma . . . . bhavati
ṣaṣṭhajanmakṛtātpāpānmucyate yastu parvabhiḥ
kanyāgate yadā sūrye tiṣṭhanti pitaro gṛhe
dine dine gayātulyaṃ bharaṇyāṃ gayapañcake
daśatulyaṃ vyatīpāte pakṣamadhye tu viṃśatiḥ
dvādaśyāṃ śatamityāhuramāvāsyāṃ sahasrakam
āśvayukśuklapakṣasya dvitīyāmayutaṃ phalam
annena vā'thavā yena śākamūlaphalena vā
tasmāt sarvaprayatnena kuryācchrāddhaṃ mahālayam
śūnyā pretapurī tatra yāvadvṛścikadarśanāt
vṛścikā darśanaṃ yānti nirāśāḥ pitaro gatāḥ
tataḥ svabhavanaṃ yānti śāpaṃ dattvā sudāruṇam
ahovatravācyamiti kecit pitaro vadanti
aputrāścaivāpaśavo loke santi ca ninditāḥ
raurave narake ghore yāvadābhūtasaṃplavāt
eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet

2.1-2.9

yajeta vā'śvamedhaṃ vā līlaṃ vā vṛṣamutsṛjet
śvetaḥ khuraviṣāṇābhyāṃ mukhe pucche ca pāṇḍuram
rohito yastu varṇena sa līlo vṛṣa ucyate
gaurīṃ vā varayet kanyāṃ caredvā śravaṇe ....nti japati
atha saṃhitāyāṃ phalamavāpnotītyāha bhagavān brahmā | aṣṭau brāhmaṇān samyak grāhayenmedhāvī bhaveta | varṣaśataṃ ca jīveta | ṣaḍaṅgaṃ ca vedamavāpnuyāt
vṛddho vasūni purovāca putrebhyaḥ paramaṃ nidhim
etaddho dhanamāryāṇāṃ mantrāścaiva vratāni ca
namo namaśca mantrāśca vratāni ca namo namaḥ
etat sakalaṃ brahmapraṇavastutiḥ kāṇvaśākhe pārayeti
iti itihāsopaniṣat saṃpūrṇā
oṃ athāto mahopaniṣadameva tadāhuḥ | eko ha vai nārāyaṇa āsīt
na brahmā na īśāno nāpo nāgniḥ na vāyuḥ neme dyāvāpṛthivī na nakṣatrāṇi na
sūryaḥ | sa ekākī nara eva | tasya dhyānāntasthasya lalāṭāt svedo'patat | tā
imā āpaḥ | tā ete no hiraṇyamayamannam | tala brahmā caturmukho'jāyata | sa
dhyātapūrvāmukho bhūtvā bhūriti vyāhṛtiḥ gāyatraṃ chanda ṛgvedaḥ | paścimāmukho
bhūtvā bhūriti vyāhṛtistraiṣṭubhaṃ chandaḥ yajurvedaḥ | uttarāmukho bhūtvā bhuvariti
vyāhṛtirjāgataṃ chandaḥ sāmavedaḥ | dakṣiṇāmukho bhūtvā janaditi vyāhṛtirānuṣṭubhaṃ
chando'tharvevedaḥ
sahasraśīrṣaṃ devaṃ sahasrākṣaṃ viśvasaṃbhavam
viśvataḥ paramaṃ nityaṃ viśvaṃ nārāyaṇaṃ harim
viśvamevedaṃ puruṣaṃ taṃ viśvamupajīvati
ṛṣiṃ viśveśvaraṃ devaṃ samudre taṃ viśvarūpiṇam
padmakośapratīkāśaṃ lambatyākośasannibham
hṛdaye cāpyadhomukhaṃ satasyatyaiśītkarābhiśca
tasya madhye mahānagnirviśvārcirviśvatomukhaḥ
tasya madhye vahniśikhā aṇīyordhvā vyavasthitā

2.1-2.10

tasyāḥ śikhāyā madhye paramātmā vyavasthitaḥ
sa brahmā sa īśānaḥ so'kṣaraḥ paramaḥ svarāṭ
ya imāṃ mahopaniṣadaṃ brāhmaṇo'dhīte aśrotriyaḥ śrotriyo bhavati
anupanītaḥ upanīto bhavati | so'gnipūto bhavati | sa vāyupūto bhavati | sa
sūryapūto bhavati | sa somapūto bhavati | sa satyapūto bhavati | sa sarverdevairjñāto
bhavati | sa sarveṣu tīrtheṣu snāto bhavati | tena sarvaiḥ kratubhiriṣṭaṃ bhavati
gāyatryāḥ ṣaṣṭisahasrāṇi japtāni bhavanti | itihāsapurāṇānāṃ sahasrāṇi
japtāni bhavanti | praṇavānāmayutaṃ japtaṃ bhavati | ācakṣuṣaḥ paṅkti punāti
āsaptamāt puruṣaṃ punāti | jāpyena amṛtatvaṃ ca gacchati amṛtatvaṃ ca
gacchati ityāha bhagavān hiraṇyagarbhaḥ
devā ha vai svargaṃ lokamāyaṃste devā rudramapṛcchaṃste devā ūrdhvabāhavo
rudraṃ stuvanti | bhūsvādirmadhyaṃ bhuvaste svaste śīrṣe viśvarūpo'si
brahmaikastvaṃ dvidhā tridhā śāntistvaṃ hutamahutaṃ dattamadattaṃ sarvamasarvaṃ
viśvamaviśvaṃ kṛtamakṛtaṃ paramaparaṃ parāyaṇaṃ ca tvam | apāma somamṛtā
abhūmāganma jyotiravidāma devā namasyāma dhūteramṛtaṃ mṛtaṃ martyaṃ ca
somasūryapūrvajagadadhītaṃ vā yadakṣaraṃ prājāpatyaṃ saumyaṃ sūkṣmaṃ grāhaṃ grāheṇa bhāvaṃ
bhāvena saumyaṃ saumyena sūkṣmaṃ sūkṣmeṇa asati tasmai mahāgrāsāya namaḥ
iti caturvedopaniṣat saṃpūrṇā
oṃ athātaścākṣuṣīṃ paṭhitasiddhavidyāṃ cakṣūrogaharāṃ vyākhyāsyāmaḥ
yaccakṣūrogāḥ sarvato naśyanti | cākṣuṣī dīptirbhaviṣyatīti | tasyāścākṣuṣīvidyāyā ahirbudhnya ṛṣiḥ | gāyatrī chandaḥ | sūryo devatā | cakṣūroganivṛttaye

2.1-2.11

jape viniyogaḥ | oṃ cakṣuḥ cakṣuḥ cakṣuḥ tejaḥ sthiro bhava | māṃ pāhi pāhi
tvaritaṃ cakṣūrogān śamaya śamaya | mama jātarūpaṃ tejo darśaya darśaya | yathā'haṃ
andho na syāṃ tathā kalpaya kalpaya | kalyāṇaṃ kuru kuru | yāni mama
pūrvajanmopārjitāni cakṣuḥpratirodhakaduṣkṛtāni sarvāṇi nirmūlaya nirmūlaya
oṃ namaḥ cakṣustejodātre divyāya bhāskarāya | oṃ namaḥ karuṇākarāyāmṛtāya | oṃ namaḥ sūryāya | oṃ namo bhagavate sūryāya akṣitejase namaḥ
khecarāya namaḥ | mahate namaḥ | rajase namaḥ | tamase namaḥ | asato mā
sadgamaya | tamaso mā jyotirgamaya | mṛtyormā amṛtaṃ gamaya | uṣṇo
bhagavānchucirūpaḥ | haṃso bhagavān śucipratirūpaḥ | ya imāṃ cakṣuṣmatīvidyāṃ
brāhmaṇo nityamadhīte na tasyākṣirogo bhavati | na tasya kule andho bhavati
aṣṭau brāhmaṇān grāhayitvā vidyāsiddhirbhavati
oṃ viśvarūpaṃ ghṛṇinaṃ jātavedasaṃ
hiraṇmayaṃ puruṣaṃ jyotirūpaṃ tapantam
viśvasya yoniṃ pratapantamugraṃ
puraḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ
oṃ namo bhagavate ādityāya ahovāhinyahovāhinī svāhā | oṃ
vayaḥ suparṇā upasedurindraṃ priyamedhā ṛṣayo nādhamānāḥ | apadhvāntamūrṇuhi
pūrdhi cakṣurmumugdhyasmānnidhayeva baddhān | puṇḍarīkākṣāya namaḥ | puṣkarekṣaṇāya
namaḥ| amalekṣaṇāya namaḥ| kamalekṣaṇāya namaḥ| viśvarūpāya namaḥ
mahāviṣṇave namaḥ
oṃ ṛṣayo vai sarasvatyāṃ satramāsata| te'tha kavaṣamailūṣaṃ dāsyāḥ putra
iti dīkṣāyā ācchidan| te hocuḥ| apa vā etadagyajuṣādapa sāṅga iti
sa hovāca| bhagavanto yadidaṃ satramādhvai yadaco'dhīdhvai yadyajūṃṣi yatsāmāni
kasyāyaṃ mahimeti| te hocurbrāhmaṇā vāva smasteṣāmevamiti

2.1-2.12

sa hovāca| yadidamicchācidicchācidīkṣadhvai kiṃ tadyena brāhmaṇa iti
te hocuryadidamṛgyajurṣeravopavatvanto juhuvuryadvainamupābrāsiṣuryadupāneṣataitadbrāhmaṇā
iti| sa hāvidūra eva śavaśayitamātreyamacchāvadamupadarśayannuvāca| yadidamṛgyajuṣairupavatvaṃ juhopābrāsīdathopāneṣṭa naitadayagāditi| kiṃ taditi hocuḥ
sa hovāca| naimipe'mī śunakāḥ satramāsata| teṣāmātreyo'cchāvadaḥ
sarvāṇyevāvartayadvājyā yadanuvākyā yatprātaranuvāko yatpraugaṃ yadājyaṃ
yanmarutvatīyamityatha yanmahāvīrasaṃbharaṇāni yadagnerabhivartanāni yadrājābhikrayaṇāni yadabhiṣāvilāṇi yadaupayāmāni yadupamantraṇānyatha yattrivṛtpañcadaśaḥ
saptadaśa ekaviṃśa iti| kāsya tadagāditi| tehā'nuhan| athaite sarva
evopasametyocurupa no nayasvema eva ta iti| sa ha syamāna uvāca
saṃpaśyadhvā eva mā pramadata| na hottamānadhama upaneteti| te hocumaiṃva
smopanathā gatistu tvamiditi
sa hovāca| kurukṣetra evopasametya ye bāliśāstānupādhvai| te va
idaṃ pravakṣyantīti| te ha tata evopasametya kurukṣetramupajagmuḥ| te ha
bāliśānevopāsadan| tānima upasīdata eva vidāṃcakuriti kāmukā iti
te hocuryatkimiva bāliśānupāsadata mahāśālā vai mahāśrotriyā varṣīyāṃsaḥ
santaḥ yanmahāśālā mahāśrotriyā varṣīyāṃsaḥ kurukṣetramadhyāsata iti| te
hānyonyasyābhisamīkṣāmāhuḥ| te hāpaśyanna hāsmānmithucidevāsāvocadbāliśāneva caitānvicakṣateti| te hocurnamasyānatīva vaco recayiṣyatha yadantano'sāviha prāhaiyāt| yathaiva tu smopasatrā athānasūyavo yathopaśraddhina iti
te hocuḥ| kiṃ vā asmatpratīcchatheti| te hocuḥ| naimiṣe'mī

2.1-2.13

śunakāḥ satramāsata| teṣāmātreyo'cchāvadaḥ sarvāṇyevāvartayat| yadyājyā
yadanuvākyā yatrātaranuvāko yatpraugaṃ yadājyaṃ yanmarutvatīyamitthatha yanmahāvīrasaṃbharaṇāni yadaśverabhivartanāni yadājābhikayaṇāni yadabhiṣāvitrāṇi
yadaupayāmāni yadupamanthanānyatha yattrivṛtpaṃcadaśaḥ saptadaśa ekaviṃśa iti| kāsya
tadagādvadayaṃ śavaśayitamaśayiṣṭeti| te hocurnahāsaṃvatsaravāsināmanubrūyāditi
khalu naḥ pūrve'nvaśiṣan| yatsaṃvatsaraṃ vatsyathātha vedipyatheti| te ha saṃvatsaramūṣuḥ
tato ha bāliśā ūcuravātta vā saṃvatsaramime brāhmaṇāḥ
hantaiṣāmanubravāmeti| te ha gṛhītvainān patho'bhisamīyuḥ| te ha saṃkīḍata
eva kūbariṇo rathakavyāmavindan| te hocuḥ saṃpaśyadhvamiti| kiṃ hīti
kūbariṇameva saumyā iti| tatheti| kathamiveti| yathaivopastvaro vārdhistiryagullantībhiriva vīcibhiḥ śaphābhirevopaskandannutluvedevaṃ haivaiṣobhistvarāṇāmeva dhuryāṇāṃ caṃkramatāmarīṇāmutluvatīti| yathaivāsau pratistvareṇa
samaḥ sameva krīḍedevaṃ haiṣa saṃkrīḍatīti| yathaivāsāvitaśceto'mutaścāmutaśca
saṃpradravata ivopaśuṣyata ivopaskandamabhimṛdnātyabhipātayedevaṃ haiṣa itaścetaścāmutaśca saṃpradravata ivopaśuṣyata ivopaskandamabhimṛdnātyabhipātayati| yathaivāsau
rājānaṃ vā rājapuruṣaṃ vā nilayanaṃ prāyedevaṃ haivaiṣa yantā nilayanaṃ pāpayatīti
te hocurapīdaṃ sādhīya iti| sādhīya iti hocuḥ| te ha tasyaiva
panthānamanuprātiṣṭhantaṃ ha sāyāhanyevopasaṃpādayāmāsuḥ
taṃ yadāvasāyāścāṃstakṣāpohyāpāgādatha bāliśā vyalipta| ahīḍhaśat
kathamiveti| te hocuryathaitaṃ kāṣṭhabhāramānaddhamanupaśyāmastathaivāvaśo bhūsthaḥ

2.1-2.14

spandate| neṅgate na vivartate na ca vīta iti| te ha bāliśā ūcuryadayamīdṛgabhūt kimasyāpāgāditi| takṣaiveti| tathaivaitat saumyā iti| ātmā vā
asya pracodayitā karaṇānyaśvāḥ śirā naddhayo'sthīnyupamrahā asgājñanaṃ karma
pratodo vākyaṃ kānaṃ tvagupānah iti| sa yathā pracodayitrāpojjhito
neṅketa ruruvītaivaṃ haiṣa prājñenātmanāpojjhito na brūte na caityapi na śvasatyapi
pūyatyapi śvāna upadhāvantyapi kākāḥ patantyapi gṛdhrā āskandannapi śivā
jighatsantiti| te tata eva drāgiva vyajñāsiṣuḥ| te ha pādayorevābhimarśya
bāliśānūcuḥ| na ha vāva nastathena niṣkurma imāmevetyañjaliṃ kṛtvopāsthiṣatetyāha bhagavān chāgaleyasta ime ślokāḥ:—
yathaitatkūbarastakṣṇāpojjhito neṅgate manāk
parityakto'yamātmā nastadvadeho virocate

Linked texts (6)