Upanishads 23
Upanishads 23
- Language
- Sanskrit
23.1
catvāro doṣaḥ praharanti yasya sarvasya goptre surasāya
dhāmne somasya puṇyaṃ rayimatpadyai svāhā
23.1-2
yasya savitṛmaṇḍalavartinaḥ paramātmanaḥ catvāraḥ supunnādikā dopaḥ
bāhavaḥ puṇyamāhuti praharanti
agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate || iti
sarvasya goptre—
puṇṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ
iti sarvauṣadhīnāṃ poṣaṇadvārā manuṣyādīnāṃ goptṛtvaṃ surasāya sutarāṃ
rasarūpāya dhāmne amṛtamayatejaḥsvarūpiṇe praharanti prakarṣeṇa haranti
rayimatpaṅcaiṃ—
dinedine kalāvṛddhiḥ paurṇamāsyāṃ tu pūrṇatā || iti
śrīvaikhānasastre—·
"yathā havāsya suṣumnā jenātipyati prāṇāvati retodhā ityetāhurti
gṛhītvā raśmayaścatasraḥ prajñāḥ sandadhīran saha vā śuddhā amṛtavaha cinuhi
divyālokapāvanītyetābhiścandramasamāpyāyaya ti ...... mūlagāmīva vā
yāvannamṛtodgārisurapriyetyetābhiramṛtena tāṃ tarpayati |" kiṃca sarvasya goptṛtvaśravaṇāt
ṛṣaya ūcuḥ—
kautūhalasamutpannā devatā ṛṣibhiḥ saha
saṃśayaṃ paripṛcchanti vyāsaṃ dharmārthakovidam
kathaṃ vā kṣīyate somaḥ kṣīṇo vā vardhate katham
imaṃ praśnaṃ mahābhāga brūhi sarvamaśeṣataḥ
vyāsaḥ—
śṛṇvantu devatāḥ sarve yadarthamiha āgatāḥ
tadahaṃ saṃpravakṣyāmi somasya gatimuttamām
agnau hutaṃ ca dattaṃ ca sarvaṃ somagataṃ bhavet
tatra somaḥ samutpannaḥ śītāṃśurhimalakṣaṇaḥ
aṣṭāśītisahasrāṇi vistīrṇaṃ yojanāni tat
pramāṇaṃ tatra vijñeyaṃ kalāḥ pañcadaśaiva hi
ṣoḍaśī tu kalāpyatra klṛpyeko'pi vidherbale
papuḥ somavapurdevāḥ paryāyeṇānupūrvaśaḥ
prathamāṃ pibate vahnirdvitīyāṃ pibate raviḥ
viśvedevāstṛtīyāṃ tu caturthīṃ salilādhipaḥ
pañcamīṃ tu vaṣaṭkāraḥ ṣaṣṭhīṃ pibati vāsavaḥ
saptamīmṛṣayo divyā aṣṭamīmaja ekapāt
navamīṃ kṛṣṇapakṣasya yamaḥ prāśnāti vai kalām
daśamīṃ pibate vāyuḥ pibatyekādaśīmumā
dvādaśīṃ pitaraḥ sarve samaṃ prāpnoti bhāgaśaḥ
trayodaśīṃ dhanādhyakṣaḥ kuberaḥ pibate kalām
caturdaśīṃ paśupatiḥ pibatyantyāṃ prajāpatiḥ
evaṃ pītaḥ kalāśeṣaścandramā na prakāśate
kalā ṣoḍaśikā yā tu hyāpaḥ praviśate sadā
amāyāṃ tu sadā soma oṣadhīḥ pratipadyate
tamoṣadhigataṃ gāvaḥ pibantyambugataṃ ca yat
tatkṣīramamṛtaṃ bhūtvā mantrapūtaṃ dvijātibhiḥ
hutamagniṣu yajñeṣu punarā pyāyate śaśī
dinedine kalāvṛddhiḥ paurṇamāsyāṃ tu pūrṇimā
"navo navo bhavati jāyamāno'hnāṃ keturuṣasāmetyagre" || ityādi
trimuhūrtaṃ vasedarke trimuhūrtaṃ jale vaset
trimuhūrtaṃ vasedvoṣu trimuhūrtaṃ vanaspatau
vanaspatigate some striyaṃ vā yo'dhigacchati
svargasthāḥ pitarastasmāccyavante nātra saṃśayaḥ
vanaspatigate some yastu hiṃsyādvanaspatim
ghorāyāṃ bhrūṇahatyāyāṃ yujyate nātra saṃśayaḥ
vanaspatigate some yastu bhuṅke paraudanam
tasya māsagataṃ puṇyaṃ dātāramadhigacchati
vanaspatigate some nātiheyāṃstu vāhayet
nāśnanti pitarastasya daśavarṣāṇi pañca ca
vanaspatigate some manthānaṃ yastu kārayet
gāvastasya praṇaśyanti cirakālamupasthitāḥ
vanaspatigate some striyaṃ vā yo'dhigacchati
svargasthāḥ pitarastasmāccyavante nātra saṃśayaḥ
somotpattimimāṃ yastu garbhiṇīṃ śrāvayetstriyam
ṛṣabhaṃ janayetputraṃ sarvajñaṃ vedapāragam
somotpattimimāṃ yastu śrāddhakāle sadā paṭhet
tadannamamṛtaṃ bhūtvā pitṝṇāṃ dattamakṣayam
somotpattimimāṃ yastu sarvakāle sadā paṭhet
sarvaṃ mānava āmoti somalokaṃ sa gacchati || iti
evaṃvidhākāracandrarūpeṇa goptre tubhyam
23.2
vakṣo vasatyasya varāṃ variṣṭhaṃ vākaṃ dadhānā vaddhaye samastaṃ
tasmai variṣṭhāya varamabaddhacai svāhā
23.2-2
asya paramātmano vakṣasi vākaṃ dadhānā variṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ vakṣaḥ prāpya yā
vasati varāṃ vākaṃ dadhānā utkṛṣṭarūpāṃ vākaṃ vācaṃ dadhānā puruṣākārarūpāṃ
vācaṃ dadhānā śrāvayantī vasati vaṣṭathe samastaṃ jaṅgamājaṅgamādikaṃ prati vṛddhiṃ
gatā tasyai variṣṭhāya tasmai
23.3
aṇoraṇīyānmahato mahīyānātmā guhāyāṃ nihito'sya
jantoḥ tamakratuṃ paśyati vītaśoko dhātuḥ prasādānmahimānamīśaṃ
svāhā
23.4
nāyamātmā pravacanena labhyo
na medhayā na bahunā śrutena
yamevaiṣa vṛṇute tena labhyaḥ
tasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūṃ svām
viṣṇuvariṣṭho varadānamukhyo yo viśvarṣīn dhyāyannakurvan
viśvaṃ hīṣadviṣṇave yāḥ prabhaviṣṇave tā amitaṃbharatre svāhā
23.5
parameṣṭhī pumānviśvo nivṛttaḥ sarva eva ca
pañcaitāḥ śaktayaḥ proktāḥ parasya paramātmanaḥ
ācāryā vaiṣṇavī sūkṣmā lakṣmīḥ puṣṭirnirañjanā
jīvanī mohinī māyā navaitā viṣṇuśaktayaḥ || iti
abjo'juṣantaḥ prapatatpatantaḥ pūṃpūṃpuṣantaḥ punayaḥ pravāḷaḥ
kaṃkaṃ janitre samatejasaṃ te svāhā
23.6
māmātmaguptāṃ vahate svabhūtyai tāṃ rājimantāṃ dhūrdhūrayantīṃ
dhūrasi dhruvāya svāhā
23.7
yaṃ cintayanto nigamāntarūpaṃ yaṃ viśvarūpaṃ paramātmapuṇyaṃ
taṃ vindamānāṃ sakalaṃ vrajantīṃ taṃ daivamukhyaṃ surataṃ bhavāya
svāhā
23.9
mahā'ndhiśrayaṇīyatvānmahāśrīriti gadyate
bhaṇḍasya dayitā bhaṇḍī bhaṇḍatvādbhaṇḍikā matā
kalyāṇarūpā bhadrāsmi kāḷī bhadrā prakīrtitā
kalātsatāṃ svarūpatvādapi kāḷī prakīrtitā
suhṛdāṃ ca dviṣāṃ caiva yugapatsadasadvibhoḥ
bhadrakālī samākhyātā māyāścaryaguṇātmikā
māyā yoga iti jñeyā yajjñānājñānayornṛṇām
pūrṇaṣāḍguṇyarūpatvātsmṛtā cā'haṃ parātparā
śāsanācchaktirūpāhaṃ rājyahaṃ rañjanātsatām
sadā śāntavikāratvācchāntāhaṃ parikīrtitā
mattaḥ prakramate viśvaṃ prakṛtiḥ sā'smi kīrtitā
śrayanti ghrayanā cāsmi śṛṇāmi duritaṃ satām
śṛṇomi karuṇāṃ vācaṃ śṛṇomi ca guṇairjagat
śaraṇaṃ sarvabhūtānāṃ rame'haṃ sarvakarmaṇām
īḍitā ca sadā devaiḥ śarīraṃ cāsmi vaiṣṇavam
etānmayi guṇān dṛṣṭvā vedavedāṅgapāragāḥ
guṇayogavidhānajñāḥ śriyaṃ māṃ saṃpracakṣate
sā'hamevaṃvidhā nityā sarvākārā sanātanā || iti
sa no bhūto yo vā'mṛtātmā supuṣṭimasmatpitaraṃ pavitraṃ sa no'stu bhūtyai kamalaṃ parāya svāhā
23.9-2
aśanāyāpipāse ca śokamohau jarāmṛtī
etāḥ ṣaḍrmayaḥ proktā dehināṃ tu viśeṣataḥ || iti
sa no'stu bhūtyai sa paramātmā naḥ bhūtyai bhagavatprāptirūpaiśvaryāya astu
kamalam
23.10
sa eva nityaṃ sakalāḥ samūrtayaḥ suratāstvanantāste
jayanto viyati kṣayāṇāṃ tattatsavitre harate parāya svāhā
Linked texts (1)
- Vaikhānasamantrapraśna — Sanskrit