Pramāṇa · Search · About · API

Upanishads 24

Upanishads 24

Language
Sanskrit

Contents

24.1

daśamo'nuvākaḥ
yā gaurvariṣṭhā saha sordharitrī vasuṃ vasuṃ vai vasunīha bhadrā
rerījayanto rajataṃ rajate svāhā

24.1-2

jaṅgamājaṅgamādikaṃ ca paramātmanā saha sobhedrā śobhanānāṃ kāraṇabhūtā
bibharti rerījayanto dīptimanto lokasthān rajataṃ rajoyuktaṃ yatkicidstujātaṃ rajate dīptiṃ kurvate tubhyam

24.2

vāyorantarātmā vahati samastaḥ sapuṇyadeveti sa sūrimuktaḥ
sūriḥ surāṇāṃ suraso'pyasuṃdaḥ samūhya devā varadāya pitre
svāhā

24.3

evamādīni vastūni nityasiddhāni śaṃkara
naiteṣāṃ ca parityāge nānyasteṣāṃ vyapāśrayaḥ
aśakyamidamatyarthamityāha pramathādhipam
sa cāha cānvetu vakṣye tathaivāstu yathepsitam
tatraiva—
antarātmā hi sarveṣāṃ stauti nārāyaṇaṃ prabhum
tadaśakyaṃ mahaccakraṃ viṣṇoranyasya kasyacit
śuddhasattvasya tadviṣṇoḥ sarveśasya mayā vapuḥ
sākṣātspṛṣṭo mahān bhītastamoguṇasamāśrayaḥ
yastattvaṃ ca mayā viṣṇo divyamaṅgalavigrahaṃ
tvāmeva tadahaṃ nityaṃ viṣṇornityānapāyinam
anupraviśya tvaddehe vasiṣyāmi sudarśana
nanu yadvaiṣṇavaṃ tejaḥ śāṇitaṃ viśvakarmaṇā
jājvalyamānamapatattadbhūmau munisattama
tena cakraṃ mahāviṣṇoḥ śivikāmapyakalpayat
daityaḥ pañcajano nāma prabhurjalabharastathā
tasyāsthiprabhavaṃ śaṅkhamādāya puruṣottamaḥ || iti
anuśāsanike umā—
bahūnāmāyudhānāṃ tu pinākaṃ dhartumicchasi
kimarthaṃ devadeveśa tanme śaṃsitumarhasi
maheśvaraḥ—
śaṅkhamahaṃ te vakṣyāmi śṛṇu dharmaṃ śucismite
yugāntare mahādevi kaṇvanāmā mahāmuniḥ
sehe tīvrāṃ tapaścaryoṃ kartumevobhayoḥ priyam
mahāviṣṇośca yā mā'sti tāṃ māyāṃ prakṛtiṃ viduḥ
lokayātrā vinā tāṃ tu naiti śrīḥ sā smṛtā budhaiḥ
tasyāḥ śriyāḥ kṣiyo'bhinnāḥ pūrṇāśca puruṣottamāt
tasmāttayā śriyā sārdhaṃ pūjayetpuruṣottamam
saṃsāracakrayatlābhyāṃ nijaṃ te syātsudarśanam
haṃsākhyaṃ cetanārūpaṃ sarvaprāṇihradi sthitam
tacchaṅkarūpo devaśca pāñcajanyākhya ucyate
pañcabhūtātmako hyasya sarvavedamayo'kṣaraḥ
chandomayābhyāṃ pakṣābhyāṃ yuktaḥ pakṣigaṇeśvaraḥ
garuḍo vāhanaṃ cāpi viṣṇordevasya kīrtitaḥ
pṛthivīvāyusaṃyogaścāpaḥ śārṅgaṃ hareḥ smṛtaḥ
tejo vāyumayo hyasya nāmnā saṃśaraṇāccharaḥ
vidyāvidyāśarairyukte akṣaye te maheṣudhī
lokālokācalaḥ prokto vidyotākhyaṃ tu kheṭakam
kṛtānto nandakaḥ khaḍgaṃ sarvaprāṇihradi sthitam
yā daṇḍanītiḥ sā khyātā gadā kaumodakī hareḥ
sarvārtheṣu jayo hyasya sa tvajāgaratā sthitā
sarvabandhuṣu yadyaddhaṃ premapāśaṃ parasparam
dṛḍhaṃ bhrātṛsamākhyaṃ tattvāśusarvārthasaṃmatam
sarvaprāṇiṣu yā śaktiḥ śaktirbiṃdyunnibhā matā
maryādā yadadholoke bherī sā tu mahāravā
saṃsārabhittiyoṃ deho līlākhyaḥ sa harerdvijāḥ
yanmanaḥ śīghragaṃ tasya sa rathaḥ kāmago mataḥ
yo vāyurvāti so'śvastu puṇḍarīkapadāhvayaḥ
ityevaṃ brahmaṇā coktaṃ tasmāddevi śriyā saha
ātmānamasya jagato nirlepamaguṇo'malam
bibharti kaustubhamaṇisvarūpaṃ bhagavān hariḥ
śrīvatsasaṃsthānadharamanantena samāśritam
pradhānaṃ buddhirapyāste gadārūpeṇa mādhave
bhūtādimindriyādīṃśca dvidhā vai paramīśvaraḥ
bibharti śaṅkarūpeṇa śārṅgarūpeṇa ca sthitam
calasvarūpamatyantaṃ japenāntaritānilam
cakrasvarūpaṃ ca mano dhatte viṣṇuḥkare sthitam
pañcaranne tu yā mātā vaijayantī gadābhṛtaḥ
sā bhūtahetusañjātabhūtā mātā ca vai dvija
yānīndriyāṇyaśeṣeṇa buddhikarmātmakāni vai
śarāṇi yānyaśeṣeṇa tāni dhatte janārdanaḥ
bibharti yaccāsiratnamacyuto'tyantanirmalam
vidyāmayaṃ nu tajjñānamavidyācarmasaṃsthitam
bhūtāni ca hṛṣīkeśo dhatte sarvendriyāṇi ca
vidyāvidye ca maitreya sarvametatsamāśritam
astrabhūṣaṇasaṃsthānasvarūpaṃ rūpavarjitam
bibharti māyārūpo'sau śreyase bhagavān hariḥ
savikāraṃ pradhānaṃ ca pumān svaḥcākhilaṃ jagat
bibharti puṇḍarīkākṣastadevaṃ parameśvaraḥ || iti
yasyopariṣṭādadhitiṣṭhadātmā sarvopariṣṭāt paramātmā muktaṃ
taṃ virajaṃ nityamanu saṃparāya svāhā

24.4

tamassarvabhūtamadhunādhvareṇa taṃ sattvarūpamanupravisya saṃkṣeśayan
sṛṣṭinimittāya tasmai parabrahmaṇe paraṃjyotiṣe svāhā

24.5

sarve tamobhūtaṃ sṛṣṭeḥ prāgā manostu sattvarūpaṃ sahasraśīrṣetyādirūpaṃ
prajāsṛṣṭinimittāya sṛṣṭayartham
śrīviṣṇupurāṇe—
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva praviśya svecchayā hariḥ
kṣobhayāmāsa saṃprāpte sargakāle vyayaḥ svayam
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva vidhyanādī ubhāvapi
mama yonirmahadbrahma tasmin garbhaṃ dadhāmyaham
saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata
evamuktaprakāreṇa anupraviśya prakṛtipuruṣau śaṃkeśayan sṛṣṭimakarot
kathamiti cet sahasrabāhuriti so'gre bhūtānāṃ mṛtyumasṛjat | vyakṣaṃ tripādaṃ
svaṇḍaparaśumajījanat | tasya brahmābhipede sa brāhmaṇameva viveśa | sa mānasāt
sapta putrānasṛjat | te ha virājaṃ saptamānasānasṛjan prajāpatayaḥ "brāhmaṇo'sya
mukhamāsīt | bāhū rājanyaḥ kṛtaḥ | ūrū tadasya yadvaiśyaḥ | padbhyām̐ śūdro
ajāyata | candramā manaso jātaḥ | cakṣoḥ sūyo ajāyata", "śrotrādvāyuśca
prāṇaśca hṛdayāt idaṃ jāyate apānānniṣādā yakṣarākṣasagandharvā apsarobhyaḥ
parvato lomabhyaḥ oṣadhivanaspatayo lalāṭāt kodhajo rudro jāyate | tasyaitasya
mahato bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedo yajurvedassāmavedo'tharvaṇavedaḥ śikṣā kalpo
vyākaraṇaṃ chando niruktaṃ jyotiṣaṃ nyāyo mīmāṃsā dharmaśāstrāṇi vyākhyānānyupavyākhyānāni sarvāṇi ca bhūtāni hiraṇyajyotiryasminnayamātmā
dhīyante bhuvanāni viśvā ātmānaṃ dvidhā'karot | ardhena strī ardhena puruṣo
devo bhūtvā devānasṛjat ṛṣirbhūtvā ṛṣīn yakṣarākṣasagandharvān grāmyānāraṇyāṃśca paśūnasṛjat | itarā gā itaro'naḍuha itarā baḍabā itaro'śvatarān
itarā gardabhīḥ itaro gardabhān itarā viśvaṃbharīritaro viśvaṃbharān" iti evaṃ
teṣāmayanabhūtatvānnārāyaṇa ihocyate
narasaṃbandhino nārā naraśca puruṣottamaḥ
nāmyatyakhilavijñānaṃ nāśayatyakhilaṃ tamaḥ
nariṣyati ca sarvatra narastatsmātsanātanaḥ
narasaṃbandhinaḥ sarve cetanācetanātmakāḥ
nṛgantavyatayā nārā bhāryā poṣyatayā narāḥ
tathā-niyāmyatvena sṛjyatvapraveśabharaṇaistathā
ayaṃ te nihito nārāt vyāpnoti kriyāyā'khilam
nārāścāpyayanaṃ tasya tasmai bhāvanirūpaṇāt
narāṇāmayanaṃ vāsaścetanasyāyanaṃ sadā
paramā ca gatisteṣāṃ narāṇāmātmanā sthitiḥ
jenātirjenātiṣāṃ jenātirojo balamāharatsaccātmakaṃ saṃjenātirityaṃ tasmai sūkṣmasūkṣmāya tejase svāhā

24.6

saccaṃ saccātmakaṃ vā rajo rajasa ātmakastamastamasa
ādhāraḥ sākrataṃ nirīśvaramīśvarāya svāhā

24.7

na tasya kaścit patirasti loke
na ceśitā naiva ca tasya liṅgam
sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo
na cāsya kaścijjanitā na cādhipaḥ || iti
anirbhiṇṇaṃ yasyedamāsīdudakātmakaṃ yasyodāvo'yanuthamuccairurugāya svāhā

24.8

yasyecchā loke vā prajāyatirloke yasmai vāsi tasmai
vāsīt yadvāssaṃjātaṃ [?] yatsarvamīśamāśiṣe svāhā

24.8.p1

yajñopavītī dhṛtacakradhārī yo brahmavidbrahmavidāṃ manīṣī hiraṇyamādāya sudarśanaṃ kṛtvā vahnisaṃyuktaṃ strī śūdro bāhubhyāṃ dhārayet | tasmādbhena jāyate | brāhmaṇasya śarīraṃ jāyate | śrīviṣṇuṃ sarveśvaraṃ bhajanti
nāsādikeśaparyantamūrdhvapuṇḍraṃ tu dhārayet
uddhṛtāsi varāheṇa kṛṣṇena śatabāhunā
bhūmirdhenurdharaṇī lokadhāriṇī
mṛttike hana me pāpaṃ tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam
tasmādvirekhaṃ bhavati taṃ devakīputraṃ samāśraye | agninā vai hotrā cakraṃ pāñcajanyaṃ prataptaṃ dvayorbhujayordhārayet | ātmakṛtamācaret | ācāryasya saṃmukhaṃ prapadyeta | tasmādvaikuṇṭhaṃ na punarāgamanaṃ sālokyasāmīpyasārūpyasāyujyaṃ gacchati | ya evaṃ veda | ityupaniṣat

24.8.p2

iti yajñopavītopaniṣad samāptā

Linked texts (1)