Janashrayi Chandoviciti 13

Jānāśrayī Chandoviciti 13

Language: Sanskrit

13.66 — 1 part

13.1

vighaṭitapayodharārgalaṃ nirmalojjvalaśaśāṅkamaṇḍalam
divākaramarīcisaṃkṣaye dhautaharmyamiva lakṣyate'mbaram
abhivīkṣya nitāntatāmrapadmaṃ saṃpradīptamiva kecidabhrakhaṇḍam
na bhayādupayānti vāraṇendrā dāvavihnicakitāḥ samunnadantaḥ
tatra tāvadvaitālīyaṃ caturdaśāyuji hāḥ

13.2

yuji ṣoḍaśa

13.3

bhā caupacchandasikam

13.4

āpātalikā

13.5

jātī aupacchandasikāpātalike

13.6

nādau pareṇa yuglaghavaḥ sārdham

13.7

yukpāde naṇaḥ 4

13.8

yuji caturthenottaraḥ sākaṃ prācyavṛttiḥ

13.9

ayujyaparāntikā

13.10

aupacchandasikāparāntikā yathā—
dyaurvibhāti pūrṇacandravaktrā pronmiṣaddvividhatārakākulākṣā
candrikādukūlasaṃvṛtāṅgī kanyakeva hi vivāhaveṣayuktā
aupacchandasikodīcyavṛttiryathā—
navāmbudharabṛndacumbitālakāgrā bhānti sāṃprataṃ jalāśayāḥ
haṃsacakravākāṃsakampitaiḥ pradīptakānanopamāḥ paṅkajairvibuddhaiḥ samākulāḥ
dvitīyenodīcyavṛttiḥ

13.11

asyaiva sopajātevaitālīyasyādāvayukpāde dvitīyena laghunā uttara laghurmiśrito bhavati cet udīcyavṛttirnāma bhavati | yathā—
manojñamapi sinduvārakusumāḍhyaṃ ca ṣaṭpadaḥ
na sevati tuṣāraśaṅkitaścandrālokaviśeṣaśītalam
yujyapi dakṣiṇāntikā

13.12

tasyaiva sopajātevaitālīyasyādau yukpāde'pi dvitīyenottarastṛtīyo la cet dakṣiṇāntikā nāma bhavati | yathā—
kadambagandholbaṇāvaniḥ pravānti kesarayūthikānilāḥ
satoyabharalambino ghanāḥ bhramanti muditaravā jalāgame
pravartakaṃ prācyodīcyavṛttibhyām

13.13

pravartakaṃ nāma bhavati prācyodīcyavṛttibhyāṃ bhavati cet | yathā—
jaladonmattamayūrabhūṣitāgrā bindujitanīlavidrumāgrāḥ
girayassarjakadambavāsitāgrāḥ
aupacchandasikadakṣiṇāntikā yathā—
guṇairanuramairvisantakālo mano harati nṛṇāṃ manojñarūpaḥ
prapuṣṭaparapuṣṭabhṛndapoṣaḥ prabuddhakamalāmodabodhitāliḥ
aupacchandasikamapavartakaṃ yathā—
divākaramarīcisaṃprataptā dāvavihniparitaptagulmadhūmrā
jalairbhavalāhakābhivṛṣṭairucchvasanta iva bhānti parvatendrāḥ
āpātalikāyāścodāharaṇānyevaṃ jñeyāni | vaitālīyajātiḥ sopajātiruktā
idānīṃ mātrāsamakajātirvikṣyate
gaṇāścatvāro mātrāsamakam

13.14

ayuk pāde yukpāde ca gaṇāścatvāro bhavanti cenmātrāsamakaṃ nāma bhavati
kṣū vāntyam

13.15

tasyaiva mātrāsamakasyāntyo gaṇaḥ sakāra ūkāro vā bhavati
tṛtīyo lū

13.16

tasyaiva mātrāsamakasyāyuk pāde yukpāde ca gaṇastṛtīyo lukāro bhavati
aśmaśrumukhairviṣamairdantairgambhīrākṣairvelināsāmram
nirmāṃsahanusphuṭitaiḥ keśaiḥ mātrāsamakaṃ labhate duḥkham
ka vānavāsikā

13.17

tasyaiva mātrāsamakasyāyukpāde yukpāde ca tṛtīyo gaṇo kakāro bhavati cedvānavāsikā nāma bhavati | yathā—
baddha kiṃ kamalāsi bhīru lakṣmi mā candraprabhāratirbhūyāḥ
vāmatanurathāparāsi sākṣātpramadānyā vānavāsikā tvam
viśloko dvitīyādiḥ

13.18

tasyaiva mātrāsamakasyāyukpāde yukpāde ca dvitīyo dakāra ikāro vā bhavati cedviśloko nāma bhavati | yathā—
naṣṭendracāpavidyutpradāndhakārā vikīrṇehāraṃ samaye
nistoyadharagataravaṃ rājati viślokavṛttāvimalaṃ gaganam
tṛtīyaśca yathoddil vā citrā

13.17-2

tasyaiva mātrāsamakasya tṛtīyo dvitīyaśca dakāro vā lakāro vā ḥ
bhavati cet citrā nāma bhavati | yathā—
padmapriyaṅgunibhāmalāṅgī pīnastanī kuśacāsmadhyā
vibhrājate'vatalendrayūnā citrā yathopatinā viṃcitrā
sā copacitrā

13.18-2

tasyaiva mātrāsamakasyāyukpāde yukpāde ca tṛtīyagaṇo dvitīyaśca vā ākāro vā bhavati cedupacitrā nāma bhavati | yathā—
pallavaśāṭakasaṃpadaṅgīpadaṅgīgirmarakulakumāḍhyā śākhā
vāhalatānilalī lāvegā nṛtyati vai sahakāralateyam
ebhiḥ pādākulakam

13.19

ebhirnavāsikāviślokacitropacitrālakṣaṇairekasin rūpe saha pādākulakaṃ nāma bhavati | yathā—
ambhobhārapralambavibhrā bṛndaṃ prayānti gagane jaladāḥ
nṛtyacchikhaṇḍakarcitāḥ śailā saṃkīrṇābhirgopakasaṃdhaiḥ
abhā gītyāryā

13.20

mātrāsamakasyaiva pādā guruvirahitā bhavanti cet gītyāryā nāma yathā—
vakulakumudakuvalayanabapaṭumadhukaraviracitakamalamatisurabhisalilamidamasitapaṭanibhamatituśikharadati śaraditi kathayati
śikhārdhe bhāḥ

13.21

gītyāryāyāevārdhe guravo bhavanti cecchikhā nāma | yathā—
kādambānāṃ pakṣodbhūtaiḥ padmaiḥ kīrṇairākośadbhiḥ
salilamidamasitapaṭanibhamatituśikharadatiśaraditi kathayati
pañcamo'dhyāyaḥ
cūlikā prakaraṇam

13.22

cūlikā nāma bhavati ardhe ete gaṇā bhavanti cet | yathā—
varayuvatihṛtahṛdaya kimasitasuratasurabhi bhavasi mama ca gṛham
khalu virama puratha varayuvatijaghanagatamasi bhavati naya ca śubham
hādhikā tārā

13.23

iyameva cūlikā ardhe ekena laghunādhikā bhavati cettārā nāma bharvā yathā—
calaśithiladhṛtiṣu bahuvikṛtagatiṣu dura........gamatiṣu śaṭhakṛtiṣu
bahuvidhamaśubhamu........ hṛdaya kimiti vigaṇayasi karitayuvatiṣu
mātrāsamakajātiḥ sopajātiruktā | idānīmāryajātiḥ sopajātirvakṣyate
saptārdhaṃ cāryayā gaṇāḥ

13.25

iti cārdhaṃ iti cānuvartate | ato'rdhe sapta gaṇāḥ gaṇasyārdham | .....
vati tasya gaṇasya yaḥ pūrvo gaṇaḥ ṣaṣṭhaḥ tasyāntye'kṣare yatirbhavati | yathā—
vyākośakusudatārakavilīnavimalendunīlasamasalilāḥ
haṃsakadambakacandrāḥ śarannalinyo ghuvaṅghānti
parādhe pañcamaśca

13.26

parādhe pañcamaśca gaṇo yadi dakāro bhavati tasya gaṇasya yaḥ pūrvo gaṇaścatu tasyāntye'kṣare yatirbhavati | yathā—
dinakaradīdhitibodhitasarasijamakarandasadaśanaḥ śaradi
nūpuraravamanukurvankūjati madamuditakalahaṃsaḥ
ṣaṣṭho haḥ

13.27

āryāyāḥ parādhe ṣaṣṭho gaṇo hakāra eva kevalo bhavati
pathyobhayoktriḥ

13.28

yatiranuvartate maṇḍūkaplutyā | āryāyā ubhayorapyardhayostṛtīye yatirbhavati cet pathyā nāma bhavati
yathā—
cāritranirmalajalaḥ satpuruṣanado kṣayo bhavatu nityam
yasya vibhavāravinde mitrabhramarāḥ kṛtavihārāḥ
vipulānyā

13.29

yā pathyālakṣaṇāyā āryāyāṃ anyā āryā sā vipulā nāma bhavati | eṣā bhavati | tṛtīye gaṇe ubhayorapyardhayoryasyā na yatirjātā sā vipulā bhavati | yathā—
āpāṇḍureti śithileti lambālaketi malineti
mā kathaya candra yāce paraviṣayagatasya kāntasya
dvitīyacaturthau bhāmadhye capalāk

13.30

āryāyāṃ ubhayorardhayordvitīyaścaturthaśca gaṇo gurumadhyo kakāro bhavati capalā nāma bhavati | yathā—
sādhāraṇoṣṇaśītaḥ pracaṇḍavātāvavadhūtavanavivaraḥ
avagāhate vasantaḥ sakiṃśukāśokaśatapatraḥ
mukhacapalādye

13.21-2

āryāyāṃ ādye'rdhe bhāmadhye dvitīyaścaturthaśca gaṇaḥ kakāro bhavati mukhacapalā nāma bhavati | yathā—
citrotaśākacāpocchritadhvajaṃ jaladhininadapaṭuninadam
dinakaranṛpatibhayaṅkarajaladharasainyaṃ samupayāti
jaghanacapalānye

13.32

dhārāpātairvītākṛṣṭairviproṣitendranakṣatram
āsrāvatīva duḥkhena tīvramutkaṇṭhitaṃ vyoma
vāmanikādye ṣaṣṭho haḥ

13.33

pravitatatā rakumude gatameghe śāradi saumye ca
candro vibhāti samprati haṃsa iva nabhaḥsarasyeṣaḥ
gītirantye divā

13.34

bhramadalikulavirutapravitatakamalā vibhānti kamalinyaḥ
bhāsuramarakatamaṇinibhakomalamṛducāruvarṇasañchannāḥ
dhruvobhayonī

13.35

lalanāvanāni nīlālakāni lalitāni rājati
bandhujīvādharāṇi ratibhogasārasahitāni
gītikā saptamo yī vā

13.36

kacittṛtīyaśca pañcamo'pi

13.37

pūrṇārddhāryāgītiḥ

13.38

pratipādaṃ pañcārdhaṃ ca galitam

13.39

catvāro nirdhāyikā

13.40

yī vāntyaḥ

13.41

kū tṛtīyaḥ

13.42

tasyā nirdhāyikāyāḥ pratipādaṃ tṛtīyo gaṇaḥ prāyeṇa kakāro bhavati | yathā—
bāle bālendukhaṇḍadhāriṇā krodhādgho'pi manmathādhamaḥ
sakalaṃ lokaṃ hi caṇḍamānaṃ niśitairbāṇairbhinatti marmasu
pañca nakkuṭakam

13.43

pratipādaṃ pañcagaṇā bhavanti cet nakkuṭakaṃ nāma bhavati tasyaiva nakkuṭakasya
dvitīyatṛtīyagaṇau yakāra īkāro vā bhavati
tṛtīyo vā

13.44

tasyaiva nakkuṭakasya tṛtīyo gaṇo bakāro vā bhavati | yathā—
upari vidhūtabhasmanikarapravarasurabhitaśravaṇabhujaṅgavaktramarutā dahanakaṇamucā
dhavalitamindukhaṇḍakiraṇaiḥ kṣāradamṛtalavaiḥ
kapiśamayūkhabhinnatimiraṃ nayanamavatu vaḥ
idaṃ varaṃ eṣa vijṛmbhamāṇaḥ kumudānandaḥ
sa tu navanītapiṇḍasaharṣāstimiravimathanaḥ
rajanikaro'pyupaiti śanaiḥ kairgaganaṃ nīlasarasa iva nīlaṃ vipulaṃ haṃsaḥ
ṣaḍadhikākṣarā

13.45

pratipādaṃ ṣaṭ gaṇā bhavanti cedadhikākṣarā nāma bhavati
yuddha na k

13.46

tasyā adhikākṣarāyāḥ pratipādaṃ yuggaṇaḥ kakāro na bhavati
ktṛtīyaḥ

13.47

yī vāntyaḥ

13.48

kvacidādyo'pi

13.49

vikasitanīlotpalācitamadanabāṇadīpanaṃ dhruvaṃ madhucaṣakādyatiśāyinam
dayitamukhasamarpitaṃ sutanuniṣevitaṃ
yuvatiratirahastanutaraṅgavihvalam
navavāgadhikākṣarā (na ca vādhikākṣarā)

13.50

śīrṣakaṃ gītikāparā

13.51

vicaranti mahendragopikā nīlaśādvalaśriyaḥ
stoko grahacandrabhāskarā chādayanti nīradāḥ
meghodcāriṇī ca vilasati taṭitsamantataḥ
praṇadanti vanasthalīṣu muditamanasaścātakāḥ
kuṭajakusumādhivāsitaśilīndhrakandalavanāntasevinaśca
vānti pavanāḥ pravāsināṃ kurvanti ca sotsukāni mānasāni
ekaikavṛddhyā lalitasubhadravidrumavaṃśapatrakuñjaravaṃśapuṣpadantamālāḥ

13.52

lalitasya pādaḥ sapta gaṇā ante gītikā ca

13.53

nirdhāyikāmadhyaṃ trikalayam

13.54

vikasitaṃ kusumaṃ niśāgame candrabodhitaṃ
saṅkocamupaiti paṅkajaṃ bhramara eva sotsuko
vinadanti manoharāṇi kedārodarasaṃsthitāḥ
kāntāsahitā vicintya kimapi kalahaṃsā
hitā sārasāḥ śālārūḍhairivendragopakaiḥ puṣpairvibhānti ca bandhujīvakāḥ
sarvaryaṃ upavikirṇatārakā vikasitakusumā vibhānti śīrṣakāḥ
sacchadamakarandamavihāya kusumātivātilolupāni
madhukarakulāni sādaraṃ śrayanti kumudāni reṇupāṇḍarāṇi
gaṇātrayo bhajjadvipadī

13.55

catvāraḥ pañca ṣaṭ sama vā

13.56

bhānte vā

13.57

triśaddhā paramā

13.58

dvipadī gītikā parā

13.59

kṣīṇamambuvāpīṣu saritsu ca sāmprataṃ rakṣyamāṇaṃ bahudhanamiha bhāgyaviparyaye
taptapāṃsureṣā ca viśuṣkavanadrumābaddhacoramata eva mahī paritapyate
avasīdati śramāsahaṃ gāḍhaṃ mahiṣasya gharmamūrchitasya
bahupoṣyabālaparijanaṃ gṛhotrhatantvamivāturaṃ nirudyamasya jayamaparā
dvipadī
karuṇākaraniṣkaruṇena vāyunā ripuvāraṇadānagandhinā
bahuvallabhavallabhaviprayojito janakānto janaśvaratācca dūyate
adhunā madhukarabandhunā bandhūkena sarajaskesareṇa
bhavateva jagadbandhunā kulamaṇḍanamaṇḍitāni bhūsthalāni
abhinavakandalīkusume kesaralīlam ... dharasthalīmukhā
kusumitakuṭajacūrabhiparāgavirājitasānukānu(na ?)nā
samadamayūramadhukarakokārāvā pūritakandarodarā
sasalilamukharajaladamalinānirayo ramayanti mānasaṃ
vidārī bhāntāścaturdaśa laghavaḥ

Commentaries (1)

Jānāśrayīṭīkā — Sanskrit

Janashrayi Chandoviciti 13

Contents

Commentaries (1)