Chandahsutra 4
Mṛtasañjīvanī 4
- Language
- Sanskrit
4.2
pāda ityanuvarttate | iyādiḥ pūraṇo yasya sa iyādipūraṇaḥ | ādiśabdena uvādayo gṛhyante (ka) | tatrāyamarthaḥ,—yatra gāyatryādicchandasi pādasyākṣarasaṃkhyā na pūryyate, tatra iyādibhiḥ pūrayitavyā | yathā—‘tat saviturvareṇyam’, ‘divaṃ gaccha suvaḥpate’ ityādayaḥ ||
4.3
pāda ityanuvarttate | paribhāṣeyam | gāyatryāḥ pāda vasavo'-
ṣṭākṣarāṇi bhavanti | yatra yatra gāyatryāḥ pādo'bhidhāsyate, tatrāṣṭākṣaro grāhyaḥ ||
4.4
pāda ityanuvarttate | paribhāṣeyam | jagatyāḥ pādo dvādaśākṣarāṇi bhavanti | yatra kvacijjāgataḥ pādastatra dvādaśākṣaro gṛhyate ||
4.5
yatra kvacidvairājaḥ pāda ityucyate, tatra daśākṣaraḥ pratyetavyaḥ ||
4.6
traiṣṭubhaḥ pāda ityukte sarvvatraikādaśākṣaro gṛhyate | asminnevādhyāye paribhāṣā etāścatasraḥ ||
4.7
ebhiścaturbhirlakṣaṇairuktaḥ pādo yasya taduktapādam | yasya cchandaso yādṛśaḥ pādaḥ paribhāṣitastacchandastenaiva pādena kvacidekapāt, kvaciddvipāt, kvacittripāt, kvaciccatuṣpādbhavati ( ka ) | gāyatrī tripadaiva caturbhiraṣṭākṣaraiḥ pādairanuṣṭubeva syāt ||
4.8
ṛtuśabdena lakṣaṇayā ṣaḍakṣaraḥ pādo'bhidhīyate | taiḥ pādaiścatuṣpādaṃ gāyatraṃ chando bhavati | evaṃ caturviṃśatyakṣarāṇi sampadyante | tatrodāharaṇam—ṛgvede,— indraḥ śacīpatirbalena vīlitaḥ | duścyavano vṛṣā samatsu sāsahiḥ ||
4.9
kvacidvede saptākṣaropalakṣitaiḥ pādaistribhirgāyatrameva bhavati | evamekaviṃśatyakṣarāṇi jāyante | tatrodāharaṇam ṛgvede,— yuvāku hi śacīnāṃ yuvākusumatīnām | bhūyāma vājadāvnām ||
4.10
saiva gāyatrī pādanicṛditi saṃjñāṃ labhate | prayokturadṛṣṭābhyudayasambandhajñāpanārthamiyaṃ saṃjñā vedasyānāditvātsahattve'pi na duṣṭeti ||
4.11
prathamaḥ pādaḥ ṣaḍakṣaraḥ, dvitīyo'ṣṭākṣaraḥ, tṛtīyaḥ saptākṣaraḥ, evaṃ tribhiḥ pādairyā gāyatrī sā atipādanicṛditi saṃjñāṃ labhate | tatrodāharaṇam sāmavede— preṣṭhaṃ vo atithiṃ (1) stuṣe mitramiva priyam (2) agne rathaṃ na vedyam (3) ||
4.12
dvau navākṣarau pādau, tṛtīyaḥ ṣaḍakṣaraḥ, evaṃ tribhiḥ pādairnāgī nāma gāyatrī bhavati | tatrodāharaṇam ṛgvede—agne tamadyāśvaṃ na staumaiḥ (1) kratuṃ na bhadraṃ hṛdi spṛśam (2) ṛdhyāmāta ohaiḥ (3) ||
4.13
iyameva nāgī gāyatrī viparītā yadā bhavati tadā vārāhī nāma bhavati | prathamaḥ pādaḥ ṣaḍakṣaraḥ, dvitīyatṛtīyau navākṣarau | tatrodāharaṇam sāmavede—agne mṛḍamahān (1) asi ya'imādevayuñjana (2) iyetha varhirāsadam (3) ||
4.14
ṣaḍakṣaraḥ prathamaḥ pādaḥ saptākṣaro dvitīyaḥ, aṣṭākṣarastṛtīyaḥ, evaṃ tribhiḥ pādairvarddhamānā nāma gāyatrī bhavati | yathā sāmavede—tvamagne yajñānāṃ (1) hotā viśveṣāṃ hitaḥ (2) devebhirmānuṣe jane || (3)
4.15
saiva varddhamānā gāyatrī yadā viparītā syāttadā pratiṣṭhā nāma gāyatrī bhavati | aṣṭākṣaraḥ prathamaḥ pādaḥ, dvitīyaḥ saptākṣaraḥ, tṛtīyaḥ ṣaḍakṣaraḥ | yathā ṛgvede—
āpaḥ pṛṇīta bheṣajaṃ (1) varūthaṃ tanve mama (2) | jyok ca sūryyaṃ dṛśe (3) ||
4.16
tṛtīyaśabdenaitadadhyāyasthasūtrapāṭhakramāpekṣayā virājamāha | tathācoktam,—‘virājo diśaḥ (3|5)’ iti | yadā dvādaśākṣaro'ṣṭākṣaraśca pādaḥ syāt, tatastābhyāṃ dvipād virāḍ nāma gāyatrī bhavati || yathā ṛgvede— vṛbhiryamāno haryyato vicakṣaṇo (1) | rājādevaḥ samudriyaḥ (2) ||
gāyatrayoḥ pādayormadhye jāgataścet pādo bhavati, tadā sā uṣṇik kakupasaṃjñāṃ labhate | yathā ṛgvede—“sudevaḥ samahāsati (1) suvīro naro marutaḥ sa martyaḥ (2) | yaṃ trāyadhve'syāsate” (3) ||
4.17
ekādaśākṣaraiḥ pādaistripādvirāḍ nāma gāyatrī bhavati | tṛtīyamityanuvarttanīyam | yathā mantrabrāhmaṇe—pūrṇahomaṃ yaśase juhomi yo (1) 'smai juhoti varamasmai dadāti (2) | varaṃ vṛṇe yaśasā bhāmi loke (3) iti || ṛgvede ca—duhīyanmitradhitaye yuvāku (1) rāye ca no mimītaṃ vājavatyai (2) | iṣe ca no mimītaṃ dhenumatyai (3) | iti gāyatryadhikāraḥ | (ka)
4.18
yatra gāyatrāvaṣṭākṣarau pādau jāgataśca dvādaśākṣaraḥ, evaṃ tribhiḥ pādairuṣṇiṅ nāma cchando bhavati | atra ca kramo na vivakṣitaḥ, pādasaṃkhyāmātraṃ vidhīyate |
4.20
purataścejjāgataḥ pādaḥ syāt, gāyatrau ca parataḥ, tadā pura uṣṇik nāma bhavati | yathā ṛgvede—“apasvantaramṛtamapsu bheṣaja-(1) mapāsuta praśastaye (2) | devā bhavata vājinaḥ” (3) ||
4.21
jāgataḥ pādaḥ parataśced bhavati, pūrvvau ca gāyatrau, tadā paroṣṇik nāma bhavati | “uṣṇiggāyatrau jāgataśca” (3|18) ityanena gatārthametat, viśeṣasaṃjñāvidhānārthaṃ punarucyate | prathamasūtre uṣṇiggrahaṇamadhikārārtham | yathā ṛgvede—“agne vājasya gomata (1) īśānaḥ sahaso yaho (2) | asya dhehi jātavedo mahi śravaḥ” (3) ||
4.22
saptākṣaraiścaturbhiḥ pādairūṣṇigeva bhavati | yathā ṛgvede—“nadaṃ va 'odatīnāṃ (1) nadaṃ vo yuvatīnām (2) | patiṃ vo aghnyānāṃ (3) dhenūnāmiṣudhyasi” ( 4 ) || ityuṣṇigadhikāraḥ || (ka)
4.23
catuṣpādityanuvarttate | gāyatrairaṣṭākṣaraiḥ pādaiścatuṣpācchandaḥ anuṣṭupsaṃjñaṃ bhavati | yathā yajurvede—“sahasraśīrṣā puruṣaḥ ( 1 ) | sahasrākṣaḥ sahasrapāt ( 2 ) | sa bhūmiṃ sarvvataḥ spṛtvā ( 3 ) atyatiṣṭhaddaśāṅgulam ||” ( 4 )
4.24
anuṣṭubityanuvarttate | cakārādgāyatragrahaṇañca | gāyatreṇaikena pādena tato dvābhyāṃ jāgatābhyāṃ kvacit tripādanuṣṭub bhavati ||
4.25
jāgatayoḥ pādayormadhye antye ca yadā gāyatraḥ pādo bhavati, tadāpyanuṣṭubeva syāt |—madhyapakṣe udāharaṇaṃ ṛgvede—“paryu ṣu pradhanva vājasātaye (1) pariṣṭrāṇi sakṣaṇiḥ (2) | dviṣastaradhyā ṛṇayā na īyase ||” (3) antyapakṣe udāharaṇam tatraiva—“mā kasmai dhātabhabhyamitriṇe no (1) mā kutrā no gṛhebhyo dhenavo guḥ (2) | stanābhūjo'śiśvīḥ (3) ||” ityanuṣṭubadhikāraḥ | (ka)
4.26
yadā eko jāgataḥ pādaḥ, trayaśca gāyatrāḥ, tadā bṛhatī nāma chando bhavati | (ka)
iyameva nyaṅkusāriṇī krauṣṭukerācāryyasya matena skandhogrīvī nāma chando bhavati | ācāryyagrahaṇaṃ pūjārtham ||
4.27
bṛhatītyanuvarttate | pūrvvaḥ pādo jāgato yadi tṛtīyo bhavati, anye ca gāyatrāḥ, tadāsau bṛhatī pathyā nāma bhavati | yathā sāmavede —“mācidanyadviśaṃsata ( 1 ) sakhāyomāriṣaṇyata (2) | indramitstotā vṛṣaṇaṃ sa cāsu te ( 3 ) muhurukthā ca śaṃsata” (4) ||
4.28
pūrvvaścetyanuvarttate | pūrvvaścejjāgataḥ pādo dvitīyo bhavati, śeṣāśca gāyatrāḥ, tadā nyaṅkusāriṇī nāmnī bṛhatī bhavati | yathā ṛgvede—“matsyapāyite mahaḥ ( 1 ) pātrasyeva harivo matsarromadaḥ (1) | vṛṣā te vṛṣṇaindu—( 3 ) rvājisahasrasātamaḥ (4) ||”
4.30
iyameva nyaṅkusāriṇī yāskācāryyasya matena urobṛhatī nāma bhavati ||
4.31
yadā jāgataḥ pādo'nte bhavati, śeṣāśca gāyatrāḥ, tadā upariṣṭādbṛhatī nāma bhavati || yathā sāmavede—“agne jaritarviśapati-(1) stapāno devarakṣasaḥ (2) | apreāṣitavān gṛhapate (3) mahāṃ asidivaspāthurduroṇayuḥ (4) ||
4.32
sa eva jāgataḥ pādaḥ pūrvvaścedbhavati, śeṣāśca gāyatrāḥ, tadā purastādbṛhatī nāma bhavati | yathā ṛgvede—“mahoyaspatiḥ śavaso'asāmyā (1) maho vṛṣṇasya tūtujiḥ (2) | bharttā vajrasya dhṛṣṇoḥ (3) pitā putramiva priyam (4) || ‘bṛhatījāgataḥ trayaśca gāyatrāḥ’ (3|26) ityanenaiva gatārthatvāt saṃjñāviśeṣapradarśanārthaṃ punarucyate ||
4.33
kvacidvede navākṣarāścatvāraḥ pādā dṛśyante, sāpi bṛhatyeva | yathā
ṛgvede—taṃ tvā vayaṃ pito vacobhiḥ (1) gāvo na havyā suṣūdimaḥ (2) | devebhyastvā sadhamāda (3) mahyabhyaṃ tvā sadhamādam (4) || (ka)
4.34
yatra vairājau pādau pūrvvau daśākṣarau bhavataḥ tato gāyatrau, sāpi bṛhatī | yathā sāmavede—“agne vivasvaduṣasaścitraṃ (1) rādho amartya ādāśuṣe (2) | jātavedā vahatva (3) madyādevā uṣarbudhaḥ (4) ||” (kha)
4.35
tribhirjāgataiḥ pādaiśchando mahābṛhatī nāma bhavati || yathā ṛgvede —“ajījano'mṛtamarttyeṣvam̐ā (1) ṛtasya dharmmannamṛtasya cāruṇaḥ | (2) sadā saro vājamacchāsa niṣvadat (3) ga ||”
gāyatryādiṣu krameṇa varṇāḥ nirṇayanimittamabhidhīyante ||
4.36
iyameva mahābṛhatī tāṇḍina ācāryyasya matena satobṛhatī nāma bhavati | iti bṛhatyadhikāraḥ ||
yadā tāveva pādau viparītau bhavataḥ, tadāpi sataḥpaṅktireva | ayamarthaḥ,—prathamaṭatīyau pādau gāyatrī, dvitīyacaturthau ca jāgatau, tadāpi sataḥpaṅktireva bhavati | yathā ṛgvede—“ya ṛṣvaḥ śrāvayat sakhā (1) viśvet sa veda janimā puruṣṭutaḥ (1) | taṃ viśvemānuṣā yuge (3) indraṃ havante taviṣaṃ yataḥ srucaḥ” (4) ||
4.37
yadā dvau pādau jāgatau bhavataḥ tathā gāyatrī ca, tadā paṅktirnāma cchando bhavati ||
4.38
yatra pūrbbauddiṣṭau pādāvayujau bhavataḥ, prathamaṭatīyau pādau jāgatāvityarthaḥ, dvitīyacaturthau ca gāyatrī, tacchandaḥ sataḥpaṅktirnāma bhavati| yathā ṛgvede—yaṃ tvā devāsomanaveddhuriha (1) yajiṣṭhaṃ havyavāhana (2) | yaṃ kaṇvo medhyātithirdhanaspṛtaṃ (3) yaṃ vṛṣāyamupastutaḥ” (4) ||
4.40
yadā jāgatau pādau parau bhavataḥ, gāyatrī ca pūrbbau, tadā āstārapaṅktirnāma || yathā ṛgvede—“bhadraṃ no api vātaya (1) sano dakṣamuta kratum (2) | adhā te sakhye andhaso vivo made (3) raṇan gāvo na yavase vivakṣase (4) ||”
4.41
yadā jāgatau pādau pūrvvau bhavataḥ, gāyatrau, ca parataḥ, tadā prastārapaṃktirnāma || ‘paṅktirjāgatau gāyatrau ca’ (3|37) ityanena gatārthamidaṃ, saṃjñāviśeṣajñāpanārthaṃ punarucyate | yathā mantrabrāhmaṇe—“kāmavedate mado nāmāsi (1) samānayā amuṃ surā te abhavat (2) | paramatra jajñā agne (3) tapasā nirmito'si (4) ||” (ka)
4.42
yadā jāgatau pādau madhye bhavataḥ, ādyantayośca gāyatrau, tadā ‘vistārapaṅkti’rnāma | yathā ṛgvede—“agne tava śravo vayo (1) mahi bhrājante arccayo vibhāvaso (2) | bṛhadbhāno śavasā vājamukthyam (3) dadhāsi dāśuṣe kave (4) ||”
4.43
yadā tāveva jāgatau pādau bahirbhavataḥ, madhye ca gāyatrau, tadā ‘saṃstārapaṅkti’rnāma chandaḥ || yathā ṛgvede—“pituścato na tantumitsudānavaḥ (1) prati dadhmo yajāmasi (2) | uvā apa svasṛstama (3) saṃvarttayati varttaniṃ sujātatā (4) ||
4.44
pañcākṣaraiścaturbhiḥ pādairakṣarapaṅktirnāma cchandaḥ | nanu catvāriṃśadakṣarā paṅktiḥ, tat kathaṃ pañcakāścatvāra ityucyate ? atrottaram— “dvāvapyalpaśaḥ” (3|45) ityasmāt siṃhāvalokitanyāyenālpagrahaṇamanuvarttate, tena paṅkteralpatvaṃ viśeṣāt pratipāditaṃ bhavati || yathā ṛgvede—“praśukraitu (1) devī manīṣā (2) | asmatsutaṣṭau (3) ratho na vājī (4) ||”
4.45
pañcagrahaṇamanuvarttate | pañcākṣarābhyāṃ pādābhyāmalpaśaḥpaṅktirnāma cchando bhavati ; kvacideva vede, na sarvvatra ||
4.46
pañcakā ityanuvarttate | yadā pañcākṣarāḥ pañca pādā bhavanti, tadā padapaṅktirnāma cchandaḥ | yathā ṛgvede—ghṛtaṃ na pūtaṃ (1) tanūrarepāḥ (2) śuci hiraṇyam (3) tatte rukmo na (4) rocata svadhāvaḥ (5) (ka)
4.47
cakāraḥ pañcakā ityanukarṣaṇārthaḥ | yadā prathamaścaturakṣaraḥ pādaḥ, dvitīyaḥ ṣaḍakṣaraḥ, tatastrayaḥ pañcākṣarāḥ ; tadā pañcapadā padapaṅktireva ||
yathā ṛgvede -adhāhyagne (1) kratorbhadrasya (2) dakṣasya sādhoḥ (3) rathīṛtasya (4) bṛhato babhūtha (5) ||
4.48
pañcabhiraṣṭākṣaraiḥ pādaiḥ pathyā nāma paṅktirbhavati || yathā sāmavede—akṣannamīmadantahi (1) avapriyā adhūṣata (2) astoṣata svabhānavo (3) viprānaviṣṭhayā matī (4) yojānvindra te harī (5) ||
4.49
gāyatrairityanuvarttate | gāyatraiḥ ṣaḍbhiḥ pādairjagatī nāmapaṅkticchando bhavati || yathā mantrabrāhmaṇe—yena striyamakṛṇutaṃ (1) yenāpāmamṭataṃ surām (2) yenākṣāmabhyaṣiñcataṃ (3) yenemāṃ pṛthivīṃ mahīṃ (4) yaddāṃ tadaśvinā yaśa (5) stenamamābhiṣiñcataṃ (6) || iti paṅktyadhikāraḥ ||
4.50
triṣṭubhaḥ prastutatvāt pratyāsatteśca tasyā eva sambandhaḥ | ekena traiṣṭubhena pādenādhikārāccaturbhirgāyatraiḥ pañcapāt triṣṭubjyotiṣmatī nāma chando bhavati | traiṣṭubhena saha pañcabhirgāyatrairityukte catvāraeva gāyatrāḥ pādā labhyante | yathā—upādhyāyena saha pañca śiṣyā āgatā ityukte upādhyāyapañcamāḥ pratīyante ||
4.51
ekena jāgatena pādena, caturbhirgāyatraiḥ, pañcapājjagatī jyotiṣmatī nāma chando bhavati ||
4.52
prathamena traiṣṭubhena pādena śeṣaiśca gāyatraiḥ, purastājjyotirnāma triṣṭub bhavati | yathā ṛgvede—tamuṣṭuhīndraṃ yo ha satvā yaḥ śūro (1) maghavā yo ratheṣṭhāḥ (2) | pratīcaścidyo'dhīyān (3) vṛṣagvāt vavakṣuḥ (4) cittamaso vihantā (5) || pūrveṇaiva gatārthatvādviśeṣasaṃjñājñāpanārthamidam | tathā jagatītyanuvarttanīyam | tenādyena jāgatena pādena, caturbhiñca gāyatraiḥ pādaiḥ purastājjyotiṣmatīnāma jagatī bhavati || yathā ṛgvede—abodhyagnirjma udeti sūryo vyūṣā (1) candrā mahyā vo arciṣā (2) | āyūkṣātāmaśvināyā (3) tave rathaṃ prāsāvīddevaḥ (4) savitā jagat pṛthak (5) ||
4.53
yadā madhyamastraiṣṭubhaḥ pādo bhavati, ubhayataśca dvau dvau gāyatrau, tadā madhyejyotirnāma triṣṭub bhavati | madhyejyotiritthalukasamāsaḥ | yathā mantrabrāhmaṇe—imantamupasthaṃ (1) madhunā saṃsṛjāmi (2) prājāpatermukhametadvitīyam (3) tena puṃso'bhibhavāsi (4) sarvvān kāmān
vaśintyasi rājñī (5) || (ka) tathā jagatītyanuvarttanīyam | tena yadā madhyamo jāgataḥ pādaḥ, ubhayataśca dvau dvau gāyatrau, tadā madhyejyotirnāma jagatī bhavati | yathā ṛgvede--bṛhadbhiragne arccibhiḥ (1) śukreṇa deva śociṣā (2) | bharadvāje samidhāno yaviṣṭhya (3) revannaḥ śukra dīdihi (4) dyumatpāvaka dīdihi (5) || (kha)
4.54
yadā catvāro gāyatrāḥ pādā bhavanti, ante ca traiṣṭubhaḥ, tadā upariṣṭājjyotirnāma triṣṭub bhavati || yathā mantrabrāhmaṇe—“agniṃ kravyādamakrakhan (1) guhānāstīrṇāmupastham (2) ṛṣayaḥ purāṇāḥ (3) tena ājyamakrakhaṃ (4) traiṣṭubhaṃ tvayi tvaddadhātu (5) || (ga) tathā jagatītyanuvarttanīyam | tenāntena jāgatena pādena śeṣaiścaturbhirgāyatrairūpariṣṭājjyotirnāma jagatī bhavati | yathā ṛgvede—“navānāṃ navatīnāṃ (1) viṣasya ropuṣīṇām (2) | sarvāṃsāmagrabhannāmā (3) are asya yojanaṃ (4) hariṣṭhā madhu tvā madhulā cakāra |”iti triṣṭubjagatyadhikāraḥ ||(gha)
4.55
yadekaḥ pañcākṣaraḥ pādo bhavati, trayaśca ṣaḍakṣarāḥ, tadā śaṅkumatī nāma gāyatrī bhavati | chandograhaṇe prakṛte punaśchandograhaṇaṃ chandomātrapratipattyartham | tena sarveṣu cchandaḥsu pañcākṣaraikapādalakṣitā śaṅkumatī bhavati | (ka) uṣṇiho yathā sāmavede—“utāsī daibaditi (1) ruruṣyatāṃ nāma ugraḥ (2) | uruṣyanta bhavato (3) vṛddhaśavasaḥ (4) ||”
anuṣṭubho yathā ṛgvede—“pituṃ nu stoṣam (1) maho dharmāṇaṃ taviṣīm (2) | yasya trito vyojasā (3) vṛtraṃ viparvva marddayat (4) ||” itarathā hyanantarasampratyayaḥ syāt ||
4.56
ekasmin ṣar̤akṣare pāde, anyeṣu yathālakṣaṇamupātteṣu chandomātraṃ kakummatī nāma [ gāyatrī ] bhavati || (ka)
4.57
yadādyantau pādau bahvakṣarau, madhyamo'lpatarākṣaraḥ, tadā aṇiṣṭhamadhyā satī ‘pipīlikamadhyā’ nāma bhavati | ayamarthaḥ,—ādyantau pādāvaṣṭākṣarau, madhyamastryakṣaraḥ, evaṃ tripād gāyatrī pipīlikamadhyetyarthaḥ, evaṃ caturakṣare pañcākṣare'pi madhyame pāde pipīlikamadhyā
siddhāti | yat kiñcittripācchando laghumadhyamapādaṃ, tat sarvvaṃ pipīlikamadhyamucyate || ( ka )
4.58
ādyantau pādau laghutarau, madhyamastu bahvakṣaraḥ, sā gāyatrī yavamadhyā nāma bhavati | ( kha ) evamuṣṇigādiṣvapi yojyam ||
4.59
caturviṃśatyakṣarā gāyatrī ekenākṣareṇa nyūnena, sā nicṛditi viśeṣasaṃjñāṃ labhate | ekenādhikena bhūrigiti | evamuṣṇigādiṣvapi draṣṭavyam || ( ga )
4.60
ūnādhikagrahaṇamanuvarttate | dvābhyāmakṣarābhyāṃ nyūnādhikābhyāṃ gāyatrī yathākramaṃ virāṭsvarāṭ saṃjñikā bhavati | evamuṣṇigādiṣvapi draṣṭavyam || ( ka )
4.61
yadā ṣar̤aviṃśatyakṣaraṃ chando bhavati, tadā kiṃ pratipattavyaṃ, kiṃ gāyatrī kharāḍ, uta uṣṇig virār̤iti evaṃ sandigdhe cchandasi, ādibhūtāt pādānnirṇayaḥ karttavyaḥ | yadi prathamaḥ pādo gāyatrāstadā gāyatryevāsau | tathoṣṇihastadoṣṇigiti | evaṃ sarvvatra ||
4.62
idamaparaṃ nirṇayanimittamucyate | sandigdhe cchandasi, devatādeya nirṇayaḥ karttavyaḥ | ‘ādi’ grahaṇaṃ svarādiparigrahārtham | kasya chandasaḥ kā devateti nirṇayaḥ karttavyaḥ, yathā ityapekṣāyāmidamucyate ||
4.63
gāyatryādīnāṃ jagatīparyyantānāṃ yathākramamagnyādayo devatā veditavyāḥ | tatra sandigdhe cchandasi, yadyāgneyaṃ tadā gāyatrī, yadā sāvitraṃ tadoṣṇik | evaṃ sarvvatra | vaidikeṣveva cchandaḥsu nivṛdbhurijau, tathā virāṭsvarājau ca dṛśyete, na laukikeṣu | ato laukikapadye sandehābhāvānnirṇayanimittabhūtā devatādayo neṣyante ||
4.64
ṣaḍjarṣabhagāndhāramadhyamapañcamadhaivataniṣādāḥ svarā gāyatryādiṣu krameṇa draṣṭavyāḥ ||
4.66
gāyatrādīnāṃ krameṇaitāni gotrāṇi, bhavantīti vākyaśeṣaḥ | atra rocanābhāḥ kṛtayaḥ, śyāmānyaticchandāṃsi, ityevamādikamadhīyate cchāndasāḥ | tannopapadyate | kṛtīnāmaticchandasāñca nivṛdbhūrijorvirāṭsvarājośca praveśābhāvāt kaścinnāsti saṃśayaḥ, yasya nirṇayanimittaṃ varṇopanyāsaḥ kriyate | tadapi ṛṣidevatāsvaravarṇānāṃ jñānānniḥśreyasamicchanti cchāndasāḥ || (ka) iti bhaṭṭahalāyudhakṛtāyāṃ chandovṛttau tṛtīyodhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Chandaḥsūtra — Piṅgala, Sanskrit