Chandahsutra 8
Mṛtasañjīvanī 8
- Language
- Sanskrit
8.2
yasya pāde takārayakārau, tat ‘tanumadhyā’ nāma vṛttam || yathā— ta ya ta ya ' ' | | ' ' ' ' | | ' ' dhanyā triṣu nīcā, kanyā tanumadhyā | śroṇīstanagurvī, bhūyāt patibhogyā || atra pādānte viśeṣeṇa viśrāmaḥ karttavya ityāmnāyaḥ | uṣṇihi—
8.3
yasya pāde jakārasakārau gakāraśca, tadvṛttaṃ 'kumāralalitā' nāma | tribhiścaturbhiñca yatyupadeśaṃ varṇayanti || tatrodāharaṇam— ja sa ga ja sa ga yadīyaratibhūmau vibhāti tilakāṅkaḥ | kumāralalitā'sau kulāt patati nārī || atra keciddvābhyāṃ pañcabhiśca yatimicchanti || tatrodāharaṇam— idaṃ vadanapadmaṃ priye tava vibhāti | iha vrajati mugdhe mano bhramaratāṃ me || anuṣṭubhi—
8.4
yasya pāde bhakāratakārau lakāragakārau ca, ta'nmāṇavakākrīr̤itakaṃ' nāma vṛttam || tatrodāharaṇam— bha ta la ga bha ta la ga māṇavakākrīr̤itakaṃ, yaḥ kurute vṛddha vayāḥ | hāsyamasau yāti jane, bhikṣuriva strīcapalaḥ || atra caturbhiścaturbhiñca yatirityāmnāyaḥ ||
8.5
yasya pāde bhakārau gakārau ca bhavatasta‘ccitrapadā’ nāma vṛttam || yathā— bha bha ga ga bha bha ga ga yasya mukhe priyavāṇī, cetasi sajjanatā ca | citrapadāpi ca lakṣmī—staṃ puruṣaṃ na jahāti || atra pādante yatiḥ ||
8.6
yasya pāde makārau gakārau ca, ta‘dvidyunmālā’ nāma vṛttam ||’ yathā— ma ma ga ga ma ma ga ga vidyunmālā,—lolān bhogān, muktvā muktau yatnaṃ kuryyāt | dhyānotpannaṃ, niḥsāmānyaṃ, saukhyaṃ bhoktuṃ, yadyākāṅkṣet || atra caturbhicaturbhica yatirityāmnāyaḥ | bṛhatyām |—
8.7
yasya pāde magaṇanagaṇau gakārau ca bhavatastadvṛttaṃ 'haṃsarutaṃ' nāma || tatrodāharaṇam— ma na ga ga ma na ga ga ' ' ' | | | ' ' ' ' ' | | | ' ' abhyāgāmiśaśilakṣmī,—mañjīrakvaṇitatulyam | tīre rājati nadīnāṃ, ramyaṃ haṃsarutametat ||
8.8
yasya pāde nakārau makāraśca bhavati, tadvṛttaṃ 'bhujagaśiśubhṛtā' nāma || tatrodāharaṇam— na na ma na na ma | | | | | | ' ' | | | | | | ' ' ' iyamadhikataraṃ ramyā vikacakuvalaya-śyāmā | ramayati hṛdayaṃ yūnāṃ bhujagaśiśubhṛtā nārī || vakragatirityarthaḥ, śiśuśabdasya sārthaṃkatvāt anyairapyuktam |— “abhyasṛgatā nu taraṇīgativakrabhāvā,—nunmūlitāḥ phaṇiśiśorbhavatāparādhāḥ || iti | atra saptabhirdvābhyāñca yatirityamnāyaḥ |
8.9
yasya pāde rephanakārasakārā bhavanti, tadvṛttaṃ 'halamukhī' nāma || tatrodāharaṇam—
atra tribhiḥ ṣaḍbhiśca yatirityāmnāyaḥ || paṅktau—
8.10
yasya pāde makārasakārajakāragakārā bhavanti, tadvṛttaṃ ‘śuddhavirāṭ’ nāma || tatrodāharaṇam—
atra pādānte yatiḥ ||
8.11
yasya pāde makāranakārayakāragakārā bhavanti, tadvṛttaṃ ‘paṇavo’ nāma || tatrodāharaṇam—
ma na ya ga ma na ya ga ' ' ' | | | | ' ' ' ' ' ' | | | | ' ' ' mīmāṃsārasa-mamṛtaṃ pītvā śāstroktiḥ paṭu,-ritarā bhāti | evaṃ saṃsadi viduṣāṃ madhye jalpāmo jaya-paṇabandhatvāt || atra pañcabhiḥ pañcabhiryatiratyāmnāyaḥ ||
8.12
yasya pāde bhakāramakārasakāragakārā bhavanti, tadvṛttaṃ 'rukmavatī' nāma || tatrodāharaṇambha ma sa ga bha ma sa ga ' | | ' ' ' | | ' ' ' | | | ' ' ' | ' ' pādatale padmodaragaure, rājati yasyā ūrddhagarekhā | sā bhavati strīlakṣaṇayuktā, rukmavatī saubhāgyavatī ca || atra pādānte yatiḥ ||
8.13
yasya pāde rephajakārau rephagakārau ca, tadvṛttaṃ 'mayūrasāriṇī' nāma || tatrodāharaṇam -
8.14
yasya pāde makārabhakārasakāragakārāstadvṛttaṃ 'mattā' nāma || tatrodāharaṇam—
8.15
yasya pāde takārajakārau jakāragakārau ca, tadvṛttaṃ 'upasthitā' nāma || tatrodāharaṇam—
ta ja ja ga ta ja ja ga ' ' | | ' | | ' | ' ' ' | | ' | | ' | ' eṣā jagadekamanoharā, kanyā, kanakojjvaladīdhitiḥ | lakṣmī,—riva dānavasūdanaṃ, puṇyai,—rnaranāthamupasthitā || atra dvābhyāmaṣṭābhiśca yatirityāmnāyaḥ ||
8.16
yasya pāde takārau jakāragakārau gakāraśca, tadvṛtta‘mindravajrā’ nāma || tatrodāharaṇam— ta ta ja ga ga ta ta ja ga ga ' ' | ' ' | | ' | ' ' ' ' | ' ' | | ' | ' ' ye duṣṭadaityā iha bhūmiloke, dveṣaṃ vyadhurgodvijadevasaṅghe | tānindravajrādapi dāruṇāṅgān, vyājīvayad yaḥ satataṃ namaste || apica— gobrāhmaṇastrīvratibhirviruddhaṃ, mohāt karotyalpamatirnṛpo yaḥ | tasyendravajrābhihatasya pātaḥ kṣauṇīdharasyeva bhavatyavaśyam || atra pādānte yatiḥ ||
yasya pāde bhakārāstrayo gakārau ca bhavatastadvṛttaṃ ‘dodhakaṃ’ nāma || tatrodāharaṇam— bha bha bha ga ga bha bha bha ga ga dodhakamarthavirodhakamugraṃ, strīcapalaṃ yudhi kātaracittam | svārthaparaṃ matihīnamamātyaṃ, muñcati yā nṛpatiḥ sa sukhī syāt || atra pādānte yatiḥ | dogdhīti dodhakaḥ | kenāpyupāyena rājānaṃ dogdhi ||
8.17
yasya pāde jakāratakārajakārā gakārau ca, tadvṛtta‘mupendravajrā’ nāma || tatrodāharaṇam—
8.18
ādyantāviti anantaroktāvindravajropendravajrayoḥ pādāvāha | tau yadā vikalpena yatheṣṭaṃ bhavatastadopajātayaḥ prastāravaśāccaturdaśaprakārā jāyante || (ka)
tatrodāharaṇam— ta ta ja ga ga ta ta ja ga ga tatropajātirdvividhā vidagdhaiḥ saṃyojyate tu vyavahārakāle | (i0) ja ta ja ga ga ja ta ja ga ga ataḥ prayatnaḥ prathamaṃ vidheyo nṛpeṇa puṃratnaparīkṣaṇāya || (u0) evamanyānyupajātyudāharaṇāni kumārasambhavādikāvyeṣu draṣṭavyāni | samavṛttaprastāve prasaṅgādupajātīnāmupanyāso lāghavārthaḥ | kecididaṃ sūtraṃ nyāyopalakṣaṇaparaṃ vyācakṣate | tena vaṃśasthendravaṃśāpādayorapi saṅkarādupajātayo bhavanti | tathā śālinīvātormīpādayoranyeṣāmapi svalpabhedānāṃ prayogānusāreṇa upajātayo draṣṭavyaḥ ||
prathamastāvat śuddhendravajrākhyaḥ ṣoḍaṣastu śuddhopendravajrākhyaḥ | dvitīyata ārabhya pañcadaśaparyyantaṃ madhyasthacaturddaśānāṃ yathākramaṃ nāmāni kathyante—“kīrttirvāṇī tathā mālā śālā haṃsī tathaiva ca | māyā jāyā tathā bālā ārdrā bhadrā tataḥ paraṃ || premā rāmā tathā ṛddhiḥ buddhiryaiva vicakṣaṇaiḥ | uktānyetāni nāmāni vijñeyāni yathākramam ||” evaṃ vaṃśasthavilendravaṃśāpādābhyāṃ tathā śālinīvāto rmīpādābhyāñca pratyekaṃ caturddaśa prakārā upajātayo bhavanti | pūrvoktānāṃ tathā etāsāñca udāharaṇāni vṛttikṛtā na darśitāni ||
8.20
yasya pāde makāratakārau takāragakārau gakāraśca bhavati, tadvṛttaṃ ‘śālinī’ nāma | caturbhiḥ saptabhiśca yatiḥ | tatrodāharaṇam— ma ta ta ga ga ma ta ta ga ga śastraśyāmā snigdhamugdhāyatākṣī, pīnaśroṇi,—rddakṣiṇāvarttanābhiḥ | madhye kṣāmā pīvarorustanī yā ślāghyā bharttuḥ śālinī kāminī sā ||
8.21
yasya pāde makārabhakāratakārā gakārau ca, tadvṛttaṃ ‘vātormmī’ nāma | caturbhiḥ saptabhiśca yatiḥ || tatrodāharaṇam—
ma bha ta ga ga ma bha ta ga ga ' ' ' ' | | ' ' | ' ' ' ' ' ' | | ' | | ' ' yātyutsekaṃ sapadi prāpya kiñcit syāddā yasyā—ścapalā cittavṛttiḥ | yā dīrghāṅgī sphuṭaśabdāṭṭahāsā tyājyā sā strī drutavātormmimālā || vātormmīti “striyāṃ ktadikārādaktinaḥ” iti ṅīp ||
8.22
yasya pāde makārabhakāranakāralakāragakārāstadvṛttaṃ ‘bhramaravilasitā’ nāma | caturbhiḥ saptabhiśca yatiḥ | tatrodāharaṇam— ma bha na la ga ma bha na la ga ' ' ' ' | | | | | | ' ' ' ' ' ' | | | | | ' kiṃ te vaktraṃ, caladalakacitaṃ, kiṃ vā padmaṃ, bhramaravilasitam | ityevaṃ me janayati manasi bhrāntiṃ kānte parisarasarasi ||
8.23
yasya pāde rephanakārau rephalakārau gakāraśca, tadvṛttaṃ ‘rathoddhatā’ nāma || tatrodāharaṇam—
ra na ra la ga ra na ra la ga yā karoti vividhairviṭaiḥ samaṃ saṅgatiṃ paragṛhe ratā ca yā | mlānayatyubhayato'pi bāndhavān mārgadhūliriva sā rathoddhatā || atra pādānte yatiḥ ||
8.24
yasya pāde rephanakārabhakārā gakārau ca, tadvṛttaṃ 'svāgatā' nāma | tatrodāharaṇam— ra na bha ga ga ra na bha ga ga āhavaṃ praviśato yadi rāhuḥ pṛṣṭhataścarati vāyu-sametaḥ | prāṇavṛttirapi yasya śarīre svāgatā bhavati tasya jayaśrīḥ || atra pādānte yatiḥ ||
8.25
yasya pāde nakārau sakāragakārau, gakāraśca, tadvṛttaṃ 'vṛntā' nāma | atra maṇḍūkaplutinyāyena samudraṛṣaya ityanuvarttate | tena caturbhiḥ saptabhiśca yatiḥ || tatrodāharaṇam—
8.26
yasya pāde rephajakārau rephalakārau gakāraśca, tadvṛttaṃ 'śyenī' nāma || tatrodāharaṇam—
atra pādānte yatiḥ ||
yasya pāde jakāratakārau jakārarephau ca bhavatastadvṛttaṃ ‘vaṃśasthā’ nāma || tatrodāharaṇam— ja ta ja ra ja ta ja ra | ' | ' ' | | ' | ' | ' | ' | ' ' | | ' | ' | ' viśuddha vaṃśasthamudāraceṣṭitaṃ guṇapriyaṃ mitramupāttasajjanam | vipattimagnasya karāvalambanaṃ karoti yaḥ prāṇaparikrayeṇa saḥ || atra pādānte yatiḥ ||
8.27
yasya pāde jakārarephau jakāragakārau gakāraśca bhavati, tadvṛttaṃ 'vilāsinī' nāma || tatrodāharaṇam—
8.28
adhikāro'yamādhyāyaparisamāpteḥ | yadita ūrddhamanukramiṣyāmastajjagatītyevaṃ veditavyam | vakṣyati ca, ‘toṭakaṃ sa’ (6|32) iti, tajjagatīpādasya lakṣaṇaṃ bhavati ||
8.30
yasya pāde takārau jakārarephau ca, tadvṛtta‘mindravaṃśā’ nāma || tatrodāharaṇam— ta ta ja ra ta ta ja ra ' ' | ' ' | | ' | ' | ' ' ' | ' ' | | ' | ' | ' kurvīta yo devagurudvijanmanā—murvīpatiḥ pālanamarthalipsayā | tasyendravaṃśe'pi gṛhītajanmanaḥ saṃjāyate śrīḥ pratikūlavarttinī || atra pādānte yatiḥ ||
8.31
yasya pāde nakārabhakārau bhakārarephau ca bhavatastadvṛttaṃ ‘drutavilambitaṃ’ nāma || tatrodāharaṇam— na bha bha ra na bha bha ra | | | ' | ' ' | | ' | ' | | | ' | | ' | | ' | ' drutagatiḥ puruṣo dhanabhājanaṃ bhavati mandagatiśca sukhocitaḥ | drutavilambitakhelagatirnṛpaḥ sakalarājyasukhaṃ priyamaśnute || atra pādānte yatiḥ ||
8.32
jagatītyadhikāre yāvadbhiḥ sakārairjagatīpādaḥ pūryyate, tāvanta eva pāde yatra sakārā bhavanti, tadvṛttaṃ ‘toṭakaṃ’ nāma || tatrodāharaṇam—
anyacca—
atra pādānte yatiḥ ||
8.33
yasya pāde nakārau makārayakārau ca bhavatastadvṛttaṃ ‘puṭo’ nāma | aṣṭabhiścaturbhiśca yatiḥ || tatrodāharaṇam—
8.34
yasya pāde jakārasakārau punastāviva bhavatastadvṛttaṃ ‘jaloddhatagati’rnāma | ṣaḍbhiḥ ṣaḍbhiśca yatiḥ || tatrodāharaṇam—
8.35
yasya pāde nakārayakārau punarapi tāveva bhavatastadvṛttaṃ ‘kusumavicitrā’ nāma | ṣaḍbhiḥ ṣaḍbhiśca yatiḥ | tatrodāharaṇam—
8.36
yasya pāde nakārau makārarephau ca, tadvṛttaṃ “tata” nāma || tatrodāharaṇam—
8.37
yasya pāde nakārau rephau ca, tadvṛttaṃ 'cañcalākṣikā' nāma || tatrodāharaṇam— na na ra ra na na ra ra | | | | | | ' | ' ' | ' | | | | | | ' | ' ' | ' atisurabhirabhāji puṣpaśriyā—matanutaratayeva santānakaḥ | taruṇaparabhṛtaḥ svanaṃ rāgiṇā-matanuta rataye vasantānakaḥ ||
8.38
yasya pāde catvāro yakārāstadvṛttaṃ 'bhujaṅgaprayātaṃ' nāma || tatrodāharaṇam | ya ya ya ya ya ya ya ya | ' ' | ' ' | ' ' | ' ' | ' ' | ' ' | ' ' | ' ' puraḥ sādhuvadbhāti mithyāvinītaḥ parokṣe karotyarthanāśaṃ hatāśaḥ | bhujaṅgaprayātopamaṃ yasya cittaṃ tyajettādṛśaṃ duścaritraṃ kumitram || atra pādānte yatiḥ ||
8.39
yasya pāde catvāro rephāstadvṛttaṃ 'sragviṇī' nāma || tatrodāharaṇam—
ra ra ra ra ra ra ra ra yo raṇe yudhyate nirbharaṃ nirbhaya—styāgitā yasya sarvvasvadānāvadhiḥ | taṃ naraṃ vīryyalakṣmauryaśaḥsragviṇī nūnamabhyeti satkīrttiśuklāṃśukā || atra pādānte yatiḥ ||
8.40
yasyapāde sakārajakārau sakārau ca bhavatastadvṛttaṃ ‘pramitākṣarā’ nāma || tatrodāharaṇam— sa ja sa sa sa ja sa sa pariśuddhavākyaracanātiśayaṃ pariṣiñcatī śravaṇayoramṛtam | pramitākṣarāpi vipulārthavatī, surabhāratī harati me hṛdayam || atra pādānte yatiḥ ||
8.41
yasya pāde bhakāramakārau sakāramakārau ca bhavata stadvṛttaṃ kāntotpīḍā’ nāma || tatrodāharaṇam— bha ma sa ma bha ma sa ma kāmaśarairvyāptā khalu kāntotpīḍā,—māptavatī duḥkhaiḥ parimuhyantī yā sā labhate cet kāmukayogaṃ gār̤haṃ duḥkhavimuktā syāt paramānandāptā || atra pādānte yatiḥ |
8.42
yasya pāde makārau yakārau ca bhavatastadvṛttaṃ 'vaiśvadevī' nāma | pañcasu saptasu ca yatiḥ || tatrodāharaṇam— ma ma ya ya ' ' ' ' ', ' | ' ' | ' | dhanyaḥ puṇyātmā jāyate ko'pi vaṃśe ma ma ya ya ' ' ' ' ' ' | ' ' | ' ' tādṛk putro'sau yena gotraṃ pavitram | goviprajñāti—svāmikārye pravittaḥ śuddhaḥ śrāddhādau vaiśvadevī bhavedyaḥ ||
8.43
yasya pāde takāramakārau makārayakārau ca bhavatastadvṛttaṃ 'vāhinī' nāma | saptabhiḥ pañcabhiśca yatiḥ || tatrodāharaṇam— ta ma ma ya ' ' | ' ' ' ' ' ' | ' ' yo vāhinīṃ kravyādāṃ tṛpyarddhamātrāt
ta ma ma ya ' ' | ' ' | ' ' ' | ' ' hantuṃ hi śakto'nantaḥ so'pyadya mūrcchām | prāptaḥ kimetaccitraṃ paulastyaśaktyā, jñātuṃ na śakyantvajñaiścāritrameṣām ||
8.44
yasya pāde nakārajakārabhakārayakārā bhavanti, tadvṛttaṃ ‘navamālinī’ nāma || tatrodāharaṇam— na ja bha ya na ja bha ya | | | | ' ' ' | | | | ' ' | | | | ' | ' | | | ' ' dhavalayaśo'ṃśukena parivītā sakalajanānurāga—ghusṛṇāktā | dṛḍhaguṇabaddhakīrtti—kusumaughai,—stava navamālinīva nṛpalakṣmīḥ || atra vasusamudrairyatirityāmnāyaḥ || iti bhaṭṭahalāyudhakṛtāyāṃ chandovṛttau ṣaṣṭho'dhyāyaḥ |
idānīmatijagatīśakkaryyatiśakkaryyaṣṭyatyaṣṭidhṛtiratidhṛtiśceti saptāticchandāṃsi ekaikapādākṣaravṛddhyā krameṇodāhriyante || tatrātijagatyām—
Linked texts (1)
- Chandaḥsūtra — Piṅgala, Sanskrit