Vrittamanjari 37
Vṛttamañjarī 37
- Language
- Sanskrit
37.1
atha dohā
viṣame pāde tryadhikadaśa mātrā yatra patanti
itaratra tathaikādaśa tu tāṃ dohāṃ pravadanti
37.2
viṣameḍaṅghau ṣaṭkalato'tra, catuṣkalaṃ trikalañca
yugme'rpaya ṣaṭkalata iha, catuṣkalaikakalau hi
37.3
dohālakṣaṇamukhapāda, uktagaṇanyāse tu
gaṅgādāsakaviḥ sutanu, sātiśayaṃ babhrāma
37.4
yadi madhyagurugaṇā yatra, viṣamāṅghraurnipatanti
sā cāṇḍālagṛhagateva, dohā duṣṭā tarhi
37.5
ṣaḍviṃśatyā varṇaistu, yukto bhṛṅgo yatra
dvāviṃśatyahrasvā hi, catvāro hrasvāśca
37.6
truṭyatyekaiko dīrgha edhete hrasvau tu
dvau tarhyete vindanti nāma bhrāmarakādi
37.7
bhramarabhrāmaraśarabhāḥ śyeno maṇḍūkamarkaṭau karabhaḥ
sanaramarālamakalau payodharañcalau ca vānaratrikalau
37.8
evaṃ kacchapamatsyau śārdūlastvahivarastathā vyāghraḥ
dvāvatha viḍālaśunakāvundurusarpapramāṇakau ceti
37.6-2
dvādaśabhiḥ syānmukhajā, dvāviṃśatyā tu bāhujā laghubhiḥ
dvātriṃśatorujātā,-ṣṭācatvāriṃśatāṅghrijā dohā
37.10
yadi laghudaśakamudayati, punarapi laghuranupatati
iti ca suniyamamanusara, nanu ṣaḍapi padamupahara
tadiha lalitamiti bhavati, kaviyaśa iha ciramavati
37.11
prasarati yadi guru yuvati hasati laghuyugamayavati,
tadiha lalitameva sati śṛṇu katividhamiti bhavati,
yadanumananavidhṛtadhṛti jagati sukavikulamaniti
37.12
lalitaṃ haṃsī rekhā, tālaṅkī kampinī ca gambhīrā
kālī kalarudrāṇī,-tyaṣṭau nāmāni lalitasya
37.13
sagurulaghukalā yatra, caturviṃśatirucaraṇaṃ,
tatrādyaikādaśasu, bhavati yadi virāmakaraṇam
ṣaṇṇavatikalāśāṃli, tadā tanmānasaharaṇaṃ,
chando rolā nāma, bhavati kavivadanābharaṇam
37.13-2
yathā-ākhuśikhivāhanasuta, śiśuśaśikṛtacūḍāmaṇe, paraśutriśūlaḍamaru,-mṛgavaravarābhayapāṇe | tripurasmarāndhakahara, viśvapralayakaraśakte, gaṅgādhara jaṭādhara, kṛpāṃ
kuru mayyanurakte
37.14
varṇāstrayodaśaiva syuścetpratyaṅghyasyām,
teṣvekādaśa dīrghā hrasvau dvāveva staḥ
mātrāḥ ṣaṇṇavatistruṭyatyekaikaṃ dīrghaṃ,
dve dve hrasve varddhate tarhyākhyāḥ syurimāḥ
37.15
athavā trayodaśagurusaptatilaghuviracitavapuṣi,
caturadhikaviṃśatikalacaraṇa iha yadaikaikaguru
truṭyati punaredhate laghuyugalamatha kutukini śṛṇu,
bhavati yadyadapi nāma tattadanahamahamike sati
37.16
kundaḥ karatalameghau tālāṅkaḥ kālarudrakokilakau
kamalenduśambhucāmaragaṇeśvarā atha sahasrākṣaḥ
37.17
śeṣaśceti kavīnāṃ santatasantoṣakāriṇaḥ kānte
kundādyāḥ śeṣāntā rolābhedāstrayodaśadhā
37.18
yatra tu varṇāḥ saptadaśa daśaśatadalamukhe,
prathamatṛtīyayoḥ pādayoḥ samuditaparasukhe
itarayoraṣṭādaśa sayamakayugacaraṇaṃ,
tajjagati gandhānamiti vadati yaśasaḥ śaraṇam
37.16-2
dvijarājajidāsye, yatna suhāsye, dhyānekṣitaharilāsye,
yadi saptacatuṣkala,-gaṇapara ekala,-gururudayati sadupāsye
daśavasumāsakalā,-sravasitiramalā, bhavati tadāmitabhāsā,
nanu kavikulamaṇinā, piṅgalamuninā,-tra catuṣpadyuditā sā
37.20
trigrāmasumūcchita,pañcitapañcama, rāgāñcitasuvipañcī,samakaṇṭharave śiva,-ḍamarusumadhye, dhṛtavati mauktikakāñcīm,
japapūjanamukhasat,-kāryyavyāpṛta,-dhīkarmmendriyavṛtte,
śrīhariparicaryyā,-kṣālitakaluṣe, mahilāpramahitavṛtte ;
syuryyatra gaṇā nanu, suviśuddhamate, saptacatuṣkalasaṃjñāḥ,
punarapi cedeko, gururante syā,-triṃśaccaraṇe mātrāḥ,
daśavasumāsakalā,-svavasānaṃ yadi, kurute hyamunā vidhinā,
ayi viracaya catu,-ścaraṇāni ramaṇi, ramaṇīyāni militvā
khalu viṃśatyuttara,-śatamātrātmaka,-mekaṃ viracaya caraṇam,
atha sati niyamamimaṃ, gajavaragāmini, hitabhāṣiṇi saralataram,
punaranusṛtya sudati, caraṇatritayaṃ, viracaya yatnena tathā,
sāśīticatuśśata,-mātrāpūrttiḥ, prabhavati sambhūya yathā,
cedgīdṛśalakṣaṇa,-mīkṣeta tadā, bhavati catuṣpadyanyā,
nijayaśasā viśadita,-nikhilaharittaṭa,-paṇḍitamaṇḍaladayitā,
aharaharanalasatā,-drutaniṣpādita,-gṛhaharimandirakāryyā,
sukhamāsīnainā,-māmana surahasi, varivasitanijācāryyā
37.21
syāddaśasu cāṣṭasu ca, bhostrrayodaśasu, cetkalāsu yatirarddha iha
dvā[triṃśatka]lakadala,-yugalasamujjvala,-vapuṣaṃ ghattāṃ tarhi [vad]
37.22
saptacatuṣkalagaṇa,-matha kuru vita[rita],-mubhayoravasāne trilaghu
dalayostu [dviyukta] ṣaṣṭikalātmaka,-dhattāmāmana sutanu laghu
37.23
dhattānandamavehi, tamanupade hi, caikādaśa sapta ca sudati
mātrāḥ syustridaśāta, yatirapi yatra, tatra dvipadaṃ varayuvati
37.24
prāk ṣaṭkalagaṇamatra, vitara kalatra, tanvi tricatuṣkalakamapi
ekaṃ pañcakalañca, gaṇamathamuñca, śeṣe dvicatuṣkalakamapi
37.25
syādullālaḥ sa yadaddhem̐ tu viṃśatiraṣṭau ca kalā hi
tricatuṣkalatrikalaṣaṭkalāścatuṣkalāstrikalāścāpi
37.26
prāgdvikalagaṇaṃ nyasya, tadanu pañca catuṣkalagaṇa,masitotpalanetri cinu, laghuyugalamante tu vicinu
yatirekādaśasu yadi, kalāsu punastrayodaśasu,
yojaya punarullāladalayugalamapi pañcadaśasu
mātrāsu saṃyamavati kuru yati,-matha trayodaśasu ca yatra,
piṅgalamunirbhaṇati tattarhi, śaśadharamukhi ṣaṭpadamatra
37.26-2
sitakamaladalalocana, bhūribhūriduritamocana || kamalāmukhakamalagalatsāndra,madhucoṣaṇaṣaṭpadacandra | suranaravanditapadāravinda, māmuddhara paragovinda
37.27
ṣaṭkalamādau vitara gaṇamatha catuścatuṣkalaka,mante dvilaghuñca kuru catuṣpadamitthaṃ sañcinu
mātrāsvekādaśasu yatistrayodaśasvapi yadi,
kuru punarullālasya pādayugādhiveśanamapi
pañcadaśasu trayodaśasu kuru mātrāsu yatiṃ jhaṣanetri,
vada vastuṣaṭpadantattarhi śatadvipañcāśanmātri
37.28
ayi sati vimalakulajanu,-rekādaśabhiḥ sutanu
kalābhiḥ ṣaṭcaraṇaṃ janagaṇahṛdayaharaṇam
dhīmati yadā racayati, rasiketi tadā bhavati
37.26-3
yasyādau ṣaṭkalamanucaraṇaṃ gaṇamante'pi ca,
madhye trīṃstu catuṣkalakagaṇān punarāropaya
tatra tu madhyaguruṃ tṛtīyamatha vā caturlaghuka,matha tahyètatkāvyarasikasevyaṃ kāvyaṃ vada
37.30
pratipadamudayati yadi hi caturadhikadaśayugamitalaghu,
vadati tamasuragurusadṛśakavikulamiha harihaya iti
prasaṅgati sati yadi gurunupatati ca laghukayugalamatha,
tata ṛtaparakaribhiriha sa idamidamabhidha udita uta
37.31
śakraḥ śambhuḥ śūro gaṇḍaḥ skandho'tha vijayadarpau ca
tālāṅkaḥ samarasiṃhāḥ śeṣaḥ kānte tathottejāḥ
pratipakṣaḥ paridharmmau marālakamṛgendradaṇḍamarkaṭakāḥ
madanamahārāṣṭre atha vasantakaṇṭhau mayūraśca
bandhyo bhramaro bhinnaḥ sumarāṣṭraṃ tathā ca balabhadraḥ
rājā balito rāmo manthāno'tho balī mohaḥ
sasahasrākṣo bālo dṛptaḥ śarabhaśca tanvi dambhaśca
aha uddhambho valitāṅkaturagahariṇāndhabhṛṅgāśca
vāstūkāparanāmnaḥ kāvyasyaiva pradarśitā bhedāḥ
iti pañcādhikacatvāriṃśat śakrādibhṛṅgāntāḥ
37.32
vyākaraṇaduṣṭacaraṇaḥ paṅguḥ syāddhīnamātrayā khañjaḥ
vātūlo'dhikamātro jhalavarṇavivarjito badhiraḥ
anyo'laṅkṛtārahitaśchandasa utthāpanīvicāre tu
trikalaiḥ pañcakalairvā gaṇairupaito bhavenmūkaḥ
syāddurbalo'rdharahito haṭhākṣaraiḥ kekaraḥ śubhākāre
sarvvairguṇairvirahitaḥ kāṇaḥ syātkarṇajāhākṣi
iti nava ṣaṭpadadoṣāśchandovidbhiḥ prakīrttitāḥ sadbhiḥ
ayi gadyapadyaracanāvicakṣaṇe sakṣaṇe prājñiḥ
37.33
dvātriṃśallaghuyuktaṃ vipraṃ tatṣaṭpadaṃ jātyā
dvācatvāriṃśallaghuyuktaṃ kṣatriyamaho anaghe
aṣṭācatvāriṃśallaghubhiryuktaṃ punarvaiśyam
śeṣairlaghubhiryuktaṃ śūdraṃ kānte vijānīyāḥ
37.34
cātuścatvāriṃśaddīrghāḥ kāvyasyā,thotlālasya syuḥ ṣaḍviṃśatyahrasvāḥ
sarvve sambhūya syuḥ saptatyahrasvā,steṣvekaiko dīrghastruṭyatyedhete,
dvau dvau hrasvau cetthaṃ yāvat sarvvahrasvāḥ syuḥbhedā ekaprāksaptatyā mityā boddhavyāḥ
37.35
dvābhyāṃ yuktāśītirvarṇā yasmiṃstatra tu,
dīrghā jāyante cetsaptatisaṃkhyāḥ kānte,
hrasvāḥ saṃvidyante vīṇāvāṇi dvādaśa,
sa [tu] syādajayo yadyatraivaikaiko dīrghaḥ,
truṭyati barddhete ca dvau dvau hrasvau sarvvahrasvāḥ,
syuryāvattarhyekādhikasaptatyākhyābhiḥ khyātāḥ
37.36
ajayo vijayo'tha baliḥ karṇo vīrastathā ca vetālaḥ
savṛhannalamarkaṭako harirharaścāpyatho brahmā
induścandanasuśubhaṅkaraśvasiṃhāstathaiva śārdūlaḥ
kūrmmaśca kokilakharau kuñjaramadanau ca matsyatālāṅkau
śeṣaḥ sāraṅgapayodharakundāḥ kamalavāraṇau śarabhaḥ
atha jaṅgamadyutīṣṭau dātā ca śarasuśarau samaraḥ
sārasaśāradamerukamadakaramadasiddhibuddhikaratatalkāḥ
kamalākaradhavalasanoddhu vāśca kanakaśca kṛṣṇaśca
rañjanamevakarau ca grīṣmo garur̤aḥ śaśī ca sūryyaśca
śalyo navaraṅgamanoharau ca gagaṇañca ratnañca
narahīro ca bhramaraḥ śekharakusumākaraśca dīpaśca
śaṅkho vasuśabdāviti ṣaṭpadabhedo'jayādiśabdāntaḥ
37.37
prathamatṛtīyapañcamapādeṣu, pañcadaśakalā nidadhati,
ceddvitīyakacaraṇe dvādaśa, caikādaśa turyyapadi,
aṣṭaṣaṣṭikalā iti pūraya, tadanantaramarpaya sumukhi,
dohāyāścatvāri caraṇānyapi tarhi navapada,mathavā raṇḍā bhavati
37.38
trikalamarpaya viṣame gaṇamiha, caraṇe tricatuṣkalamapi,
tatra cādyacaraṇe'ntimaṃ gaṇa,-mayi madhyaguruṃ vitara,
vā catulaghukamanyayoḥ puna,-rādigurukamatha samayo'stu,
catuṣkalatrayamuñca, tatra catulaghumantyantu,
hara turyyapadāntyalaghu
37.43
kānte karabhī nandā mehinthatha cārusenayā bhadrā
atha tanvi rājasenā tālaṅgindyau ca saptadhā raḍḍhā
37.44
trayodaśa cādimatṛtīya,-pañcamacaraṇeṣu yadi,
kalādvicaturthakapādata,-ekādaśa yatra kuru,
tadanu dohāmapi tāṃ vada, karabhīṃ mukhapañcāṅghriṣu hi,
viṣamādyatrikalāttu, dvikale apanaya yugmāntya,catuṣkalādekāṃ hi
37.45
prathamatṛtīyapañcamapatsu, caturdaśa kalā vicinu,
pādayordvitīyacaturthata, ekādaśa cettadanu,
dohāñca tadā nandāṃ vada, ekāṃ prākpañcāṅghriṣu tu,
viṣamādyatrikalāttu, dvaya kalāṃ samacaraṇānta,gāmicatuṣkalato'pi
37.46
prathamatṛtīyapañcamacaraṇeṣu cona,-viṃśatirudiyanti yadi,
tanvi kalā dvicaturthapad ekādaśa, dohācaraṇāstadanu,
prāktriviṣamāṅghriṣu trikalāt kṛśodari,
yatra catuṣkalakatritaya,-matha samacaraṇānte'sti,
trikalagaṇaḥ sā sumukhi nanu, mohinī bhavati tarhi
37.47
prathamatṛtīyapañcamapadeṣu, mātrā yadi pañcadaśa,
santi viduṣi dvitīyaturyyaka,-padayorekādaśa hi,
tadanu dohācaraṇāḥ sundari, pūrvvayugmacaraṇāntagata,catuṣkalādekalaghu, niṣkāsayati tadaiṣyata hi,
cārusena ṛṣiṇeti
37.48
prathamatṛtīyapañcamapadeṣu, pañcadaśa kalā avacinu,
cedvitīyakacaraṇe dvādaśa, turyye'pi tathaiva tadanu,
yuṅkṣva dohāyāścaraṇāni ca, raḍaḍhāniyatagaṇānapi ca,
viniveśaya nanu kintu, hara nāntyakalāṃ turyyapadi,
bhadreti tadā bhavati
37.46-2
prathamatṛtīyapañcamapadeṣu, pañcadaśa kalā avacinu,
ceddvitīyakacaraṇe dvādaśa,-caikādaśa turyyapadi,
atha vitara dohācaraṇāni ca, raḍḍoktagaṇānapi yatra,
turyyapadāntyakalāñca, lumpa tadā saiva samakathi,
rājasena ṛṣiṇeha
37.50
prathamatṛtīyakapañcamapadeṣu, ṣoḍaśamātrāścinu yadi,
caraṇe dvitīyake tu dvādaśa, caturtha ekādaśa hi,
atha dohāṃ caturo viṣamāṅghriṣu, catuṣkalān samayostrīṃstu,
prathamagaṇāntyagaṇastu, tadvatturyyāntyaṃ [ca] hara,
tālaṅkinyayi tarhi