Pramāṇa · Search · About · API

Vrittamanjari 38

Vṛttamañjarī 38

Language
Sanskrit

Contents

38.1

praticaraṇaṃ yasyā madhyagurugaṇaṃ hitvāṣṭacatuṣkalakāḥ syuḥ,
dvyādyantagurūcaturlaghava iti gaṇā daśavasubhuvanakalāsu yatiḥ
padmāvatyākhyāṃ bruvate kavayo'tra punarmadhyagurū[rgaṇo'tha],
yadi nipatati kavitāśobhāṃ lumpati santrāsayati ca tarhi kavim

38.2

dohāsthacatuścaraṇāni yasyāṃ prathamaṃ santi,
kāvyasyāpyathacatvāri caraṇānyāśaṃsanti,
yā ca catuścatvāriṃśadadhikaśatamātrāspada,manupādaṃ nanu yamakapadaṃ hṛdayāmodapadam,
rukmāṅgadapādāṅgadasandīpikataracaraṇe,
sā kuṇḍalikāṣṭapadī kuṇḍaliphaṇaśayaśaraṇe

38.3

prathamaṃ sumukhi catuṣkalagaṇamavatāryya yataḥ priye,
pratipadamayi yadi viṃśativarṇānavacinu śobhane
kuru pañcaviṃśatikalakacaraṇaॉm̐llaghuguruśeṣitān,
gururavasāne bhavati tadiha gaganāṅganamaṅgane

38.4

atha vā ṣaṭkalamādau gaṇamupadhāya yathākramaṃ,
śeṣe gurulaghugurviti saṃsthāpaya varṇatrayam
madhye tu niyamarahitaṃ pañcaviṃśatikalāṅkitaṃ,
dvādaśamātrāsu yatiyadi tadāttha gaganāṅganam

38.5

gaṇa ekaḥ prāk ṣaṭkalakaḥ syādatha pañca catuṣkalakāḥ
gururavasāne'rddhe'ṣṭāviṃśatimātrāśceddvipadī sā

38.6

prathamamavatāryya daśa, sundari punaśca daśa,
punarapi ca saptadaśa yatra mātrāḥ
kalpayati tāsu yati,-mitthamaparārddhamapi,
tāmbhaṇati jhullaṇāṃ nāgarājaḥ

38.7

sundari yatra catuṣkalasaptakamekaguru ca dalayośca yadā
syātsati piṅgalanāgaḥ pravadati tāmiha nanu rucireti tadā

38.8

aśakalasuvimalaśaśakalamañjulalapane'rddhe syustanvi yadā
saptacatuṣkalakagaṇā gururapi kila cauālāmāttha tadā

38.6-2

prathamamamalavikacakamalasamamukhi yadi vigaṇaya
gaṇamayi navamitasakalalaghucatuṣkalam
atha gurumatha laghumatha punarapi gurumavacinu viramatha
ca dalayugalamiha hi bhavati khañjikā

38.10

ṣaḍadhikanavadaśalaghuta udayati guru laghu yadacaramadale'tha
dviguṇitadaśanavalaghuparamalaghu laghu ca caramadala iha bhavati
śikheti

38.11

mukhadala uditayaśa udayaśikhariśikharanihitakarakumudadayitasamamukhi yadi laghūni ṣaṭtriṃśat
guru laghu ca triguru ca dala, upagītyarddhāntime mālā

38.12

dohāyā dalayorupari kalayati pañcakalañca gaṇaṃ yadi
punardvitīyaguruṃ sutanu khalu culiālā tarhi bhavennanu

38.13

dohāyā viṣamo'ṅghriranupatati same padi yatra
viṣame ca samo bhavati saurāṣṭraṃ tadyamakena

38.14

kalaya yatastricatuṣkalakaṃ gaṇamantādigurumanupadam
sa-caturlaghumante tu guruṃ hākalirityavadhāraya tām

38.15

iha mātrā vigaṇaya samahe praticaraṇantu caturdaśa he
prākpadayugamekādaśabhiḥ kuru varṇairaparaṃ daśabhiḥ

38.16

tricatuṣkallāttu madhyagurumujjha
dalayoryadīha madhubhāramāha

38.17

ekādaśa padi santi yatra kalāḥ sitadanti
ābhīraṃ tadvaimi madhyagurugaṇavirāmi

38.18

keśavacaraṇanalinanihitamate bhajanabalena nihitaduritatate,
pratiharivāsaramupavāsarate gurujanaśāsanapālananirate
aṣṭacatuṣkalagaṇaracitapadā yamakitaṣoḍaśamātrā ca yadā,
yatirapi ṣoḍaśamātrāsu tadā kāmakalā sā bhavati suviśadā

38.16-2

ayi caraṇe caraṇe yatra prathamaṃ catvāro hi catuṣkalakā,
yadi santi gaṇā atha ṣaṭkalasaṃjñaka ekaḥ smitamukhi bhavati gaṇaḥ
punareva catuṣkalagaṇayugalaṃ kila caraṇānte punarekaguru,rvada taddaṇḍakalaṃ dvātriṃśatkalacaraṇaṃ kavimānasaharaṇam

38.20

sacatuṣkalakamantya,-gurapañcakalamasya
gaṇamaṅghriṣu laghuñca, taddīpakamalavasya

38.21

yasyāṅghriṣu caturṣu, sacatuṣkalalaghū ca
madhyagurumapi muñca, taddvipadamavagaccha

38.22

yamakitacaraṇaṃ dviguṇāṣṭakalaṃ,
kalayasva caturlaghumantagurum
gurumantagataṃ tvavalokaparaṃ,
parame yadi siṃhamavehitarām

38.23

projjhya catuṣkalapañcakalatrikalān para,
ntvaṅghriṣu yatra gaṇāstraya eva hi ṣaṭkalāḥ
kintu mukhākṣarakaṃ guru laghu guru cāntataḥ,
sa plavaṅgama ekaviṃśatikalakāṅghrikaḥ

38.24

yatra catuṣkalapañcakalau na mukhe bhavet,
ṣaṭkala ādigururhi tatastricatuṣkalāḥ
turyyagaṇo'ntagururnanu laghu guru cāntataḥ,
sa plavaṅgama ekaviṃśatikalapādakaḥ

38.25

laghuguruniyamo na varṇaniyamo'pi na madhyaguruḥ samaviṣamapade,
drutarayahaya iva sati gaṇa iha nipatati ko'pi na niyamo viśadarade
paramaṣṭacatuṣkala,-kalitapadā kila, tatrāntyo'ntagururhi yadā,
dvātriṃśati viramati mātrāsu jagati, līlāvatyayi bhavati tadā

38.26

gaṇamekamācinu pañcamātrakamādito yadi ṣaṭkalaṃ,
tadanu triparimitapañcakalamita ekakaṃ guru cāntimam
navasaptadinapatimitakalayatiraṣṭa viṃśatirapi kalāḥ,
sati santyanucaraṇamatra tarhi tu kīrttitā harigītikā

38.27

prathamamamalatamasomasamamukhi kalayati pañcakalaṅgaṇam,
tadanu ṣaṭkalamatha pañcakalaṃ punarapi pañcakalaṃ gaṇam
punarapi ca pañcakalamalikatalatilake'tha guruṃ [vai] yadā,
sukavayo'paramiha sati harigītamiti vadantyavale tadā

38.28

śaśadharavadane jvalanasamujjvalamaṇikuṇḍalayutakarṇe,
vikacakanakacampakadalagupamālopisahajatunuvarṇe
antaniyataguruyugalamurumate yadi hi bhavati harigītaṃ,
śravaṇapravaṇamano harigītestarhi kathaya haragītam

38.26-2

asitanetri ruciragātri lokottarasukṛtadhātri sumukhi yatra kuru
kalatra kavisamājarañjini,
prathamameva ṣaṭkalagaṇasaptakapaṇamanupadaṃ hi tadanu pañcakalagaṇañca
khalasamājagarhini
akṣarantu vigatamantuyoṣidguṇagaṇavikīrṇahṛtkuruṣva guru
suniḥsvahitakari caraṇāntimam,
viṣṇumantrajapanatantra ātmārpitakaraṇatantra etāṃ kavitāmbujaravirāha
nanu catuṣpadī

38.26-3

haripadābjamaniśamabjajanmādikasuramukhābjavigaladamṛtasamanutiśatasāmabhiranuvarṇatam, bhavajalanidhilaṅghanavidhikuliśasāratarimanādhipāpatāpamatidurāpamamalabhaktayupāsitam || pādānte yati

38.30

yatra ramaṇi sadguṇamaṇikāntitatadigante,
cettiguṇitaṣaṭkalagaṇamāracaya tadante
sarvvagurucatuṣkalagaṇamekamamalakānte,
tadbhavati catuṣpadamiti cūrṇayugalakānte

38.31

daśamātrāḥ prathamaṃ nanu mṛduhṛdaye prabhavanti tataḥ paramanaghe,
smitamukhi yatrāṣṭau punarapi cāṣṭau ṣaṭ ca punastāsvapi viratiḥ
kuru guru caraṇāntyaṃ rucirāpāṅgi dvātriṃśatkalapādyutā,
syādaṣṭacatuṣkalakalitā kvāpi na madhyaguruḥ sā trikabhaṅgī

38.32

prāk sutanu suvihitaṃ kuru navavimitaṃ yatra
catuṣkalameva gaṇaṃ siddhikṛtapaṇaṃ,
cinu he praticaraṇaṃ madhyagurugaṇaṃ kṛtvāntaguruṃ
daśamagaṇaṃ śeṣaya caraṇam
śritaharigurucaraṇe cetpraticaraṇe daśavasubhuvanāṣṭakalāsu syādatha viratiḥ,
ṣaṣṭyadhikaśatakalaṃ mohayitumalaṃ nṛpamapi
tadvad madanagṛhaṃ tarhi sukhagṛham

38.32-2

bhavabhayabharaharaṇaṃ girijāramaṇaṃ sakalajanastutaśubhacaritaṃ śunagaṇabharitam | kṛtaphaṇipatihāraṃ tribhuvanasāraṃ dakṣamakhakṣayasaṃkṣubdhaṃ ramaṇīlubdhaṃ galarājitagaralaṃ gaṅgāvimalaṃ
kailāsācaladhāmakaraṃ praṇamāmi haram

38.33

yatra praticaraṇaṃ, sundari santi, dvātriṃśanmātrā daśabhiś,
chedyo'ṣṭabhiratha yadi, sacaturdaśabhi,-stāmistvantyā tu guruḥ
kiñcāṣṭacatuṣkala,-gaṇayukpādā, cāntaḥ patati caturlaghukaḥ,
ante tvantaguru,-rdvigururviṣame, durmilakā sā bhavati tadā

38.34

daśa daśa daśa ca laghava, uta yata uḍḍudhava,-mukhi
gururavasatinihitapadaḥ,
karatalajitakisalaya iha ṣoḍaśayuga,-parimitakalamupahara caraṇam
kvacidupanataguruyugamapi na ca parihara
daśavasugajaguhavadanakalā,sravasitirapi ca bhavati sutanu tadadhipati,-vadanotthitamiha jalaharaṇam

38.35

cettriguṇitamaṅghri mukhata oṣadhipatikānte,
ṣaṭkalagaṇamujjvati punaralaghuyugalamante
yatra sudati he kulavati tāṃ guṇavati rāmāṃ,
viṣadharapatiriha nigadati sukṛtihṛdabhirāmām

38.36

yasya purata ādigurukaṣaṭkalakagaṇatrayaṃ,
paśyasi varasundari laghumadhyakagaṇamantataḥ
ekakamanupādamaruṇapaṅkajatulitānane,
yattrisahitaviṃśatikalamāttha tadiha hīrakam

38.37

mukha eva sukānte gaṇamatikānte ṣaṭkalamekaṃ yata,
cinu pañca gaṇānāṃ catuṣkalānāmatha guru laghu ca kalatra
daśāvasvekādaśamātrāsu bhavati viratiścetsamadanti,
śataṣor̤aśamitakala,-caraṇamiha mahārāṣṭraṃ tatpravadanti

38.38

hīrakama mukhyamahāmaṇirañjitakuṇḍalamaṇḍitagaṇḍatale,
rocanacandanalohitacandanavindusamujjvalabhālatale
paśyasi yatra catuṣkalasaptakamādiguruṃ nanu kambugale,
tatparamekaguruñca vimuñcasi tāmmadirāṅkathayantyabale

38.36-2

prāguditā madirā madirāyatanetri sugātri yadā caraṇānte,
bālamṛṇālasamānabhuje punarekakagurvadhikā śaśikānte
kaiṭabhajiccaraṇāmbujapūjanaśodhitacittamale nanu mālatyudgaditā bhuvi viśrutakīrttimanīṣigaṇena tadojjvalamāle

38.40

lalanākulamaṇḍini durmatakhaṇḍini kṛṣṇakathāmṛtapāyini mallī,kamalāvalibhirbalibhirnavamālikayāpi ca nandajanustanuvallīm
alayanti yadāntagurūm̐ścinute'ṣṭagaṇāṃstata ekaguruṃ budhapallīṃ,
paritoṣitavatyativemamalaṅkaraṇocitagātri tadā vada mallīm

38.40-2

cinute tadā mallrīṃ nāma chando vad | yathā—girirājasutākamanīyamanaṅgavibhaṅgakaraṃ galamastukamālaṃ, paridhūtagajā jinavāsasamuddhatanṛtyakaraṃ vigṛhītakapālam
garalānalabhūṣitadīnadayālumadabhramadoddhatadānavakīlaṃ, praṇamāmi vilolajaṭātaṭagumphitaśeṣakalānidhilālitamālam || pādānte yatiḥ

38.41

mahāmaṇivicattamahārajatāṅgadaśobhitabāhumṛṇālalate,
nitāntamanantamahimni vibhūmni samāhitacittatayā''ptagate
yunakti gaṇānnanu madhyagurūn sati sapta laghuñca guruñca yadā,
catuṣvraraṇeṣu mahotpalamālini mallika ṛṣyuditāva tadā

38.42

aśeṣasurāsuramalimahāmaṇilālitapallavapāṭalapāde,
harau viniyojitabhaktiviśodhitasañcitacittamale pratipāde
kuṭumbini sā yadi gurvadhikā viratau kila tarhi yaśasvini mādhavyaśeṣabhujaṅgamarājamukhāmbujanirgaliteti nibodha vibādham

38.43

śrīramaṇacaraṇakamalayugalagaladamalasudhādhikataramakarandam ,
prapivanti ghanādhanaghanarasamiva tṛṣitā cātakayoṣidamandam
yatra bhavanti catuṣvaraṇeṣu yadāṣṭacatuṣkalakagaṇā dhanye,
piṅgalanāgo vadati tadā tāṃ māgadhyakhilastrīkulamānye

38.44

yatra pañcakalau gaṇau bhavato yadi mukhe,
dvau tathātha catuṣkalāvapi śāśvatasukhe
atha laghuśca guruśca tarhi śrutilalitakaṃ,
lalitāṅgi saṅgirante jñāstadgalitakam

38.45

satatahitakāriṇi kamalamālabhāriṇi kānte,
prathamamānaya pañcakalagaṇayugamamalakānte
atha catuṣkalagaṇayugalamādilaghumatha yasmin,
pañcakalaga[ṇaṃ kavi]rbhaṇati vigalitakamasmin

38.46

sacatuṣkalagaṇayugmakaṃ, pañcakalagaṇamekakam
yatra kamalamukhi muñcate, tatsaṅgalitakamucyate

38.47

pañcakalagaṇayugmata[śca], cinu laghu guru [pra]yatnataḥ
pravad tadā mitabhāṣite sundaragalitakamānate

38.48

sumukhi pañcakalau prathamaṃ gaṇau trikalakau ca tato'rpaya cettadā
asitacāmaracāruśiroruhe galitakaṃ bhaṇa bhūṣaṇapūrvvakam

38.46-2

drutavilambitavacchrutitulyatā bhavati yadyapi cāsya tathāpi tat
bhavati varṇagaṇai racitaṃ priye punaridantu kalāgaṇagumphitam

38.50

yatra bhavetprathamaṃ ṣaṭkalagaṇayugalaṃ,
tanvi tatastrikalakagaṇayorapi yugalam
ekaguruśca punaryadi tarhyamaladhiyastaddnuvate mukhavigalitakaṃ bhuvi kavayaḥ

38.51

mukhataḥ ṣaṭkalo gaṇo bhavati yatra lalane,
tataścatuścatuṣkalā ajinayoninayane
parantu tatra yo'ntimo'ntagurureva sa yadā,
vilambitagalitakamidaṃ sundari bhavati tadā

38.52

pāṭalakaratalajitavidalitalohitasarasijadale,
prathamata upacinu yata ekacatuṣkalagaṇamamale
atha pañcakalagaṇayugaṃ dvicatuṣkalagaṇamapi ca yadā
śeṣe laghu guru ca bhavati tat sapragalitakaṃ tadā

38.53

viṣame pade, yatna catuṣkalamatha cedraṇaṃ trikalamavacinu same
ṣaṭkalamatha, trikalacatuṣkapañcakalaguru ca vadati saṅgalitakam

38.54

madhyagururahitapañcacatuṣkalagaṇānte,
gururekaścennipatati yatna tu nanu kānte
tat kavivargā jagati prathitāssitadanti
praṇayini lambitagalitakamiti tarhi vadanti

38.55

yatra [ca] prathamaṃ nanu pañcakalo'tha catuṣkalaka,stadanūnnatiśālini pañcakalaḥ syāccatuṣkalakaḥ
atha pañcakala [śca] gaṇa eko guruḥ punarapi yadā,
vikṣiptikagalitakamiti tatkavayo bruvate tadā

38.56

prathamaṃ yadā vicinu catuṣkalamekamataḥ paraṃ,
pañcakalamatha gaṇaṃ kila catuṣkalamekamaparam
ayi pañcakalaṃ punarapi ca catuṣkalamavasāne,
gurumapi lalitāgalitakamavehi tarhi sugāne

38.57

sādyadvitīyacaraṇe pañcakalacatuṣkalāttu,
pañcakalacatuṣkalakau pañcakalo'tha laghurasti
sattṛtīyaturyyacaraṇe tripañcakalacatuṣkalau,
pañcakala inakalāyatirayi viṣama Galitakm

38.57.p1

prāk sujanahitakāriṇi nanu varavarṇini viracaya ṣaṭkalagaṇamatha cetkila paramiha madhyagurutaḥ,
lakṣaṇavati catuṣkalamadhigataniṣkale iti niyamena hi sutanu
samāpaya caraṇacatuṣṭayamitaḥ
kintu viratigataṃ kuru sati niyataṃ guru ṣaḍadhikaviṃśatiyugalakalaṃ,

38.57.p2

[mattakokilagalagarjjini]

38.58

kṛtipiṅgaladhṛtadhuraṃ śrutimadhuraṃ susahitakṛtinaḥ sukṛtavati
vadanti mālādi tadgalitakam

38.58-2

kaṃsahṛdi vikaṭaṃ munigaṇanikaṭaṃ vinihataśakaṭaṃ parinutamukuṭaṃ jagadviracane'ticaturaṃ,
bhaktajanaśaraṇaṃ bhavabhayaharaṇaṃ varasukhakaraṇaṃ svapadavitaraṇaṃ jagannāthane dhṛtadhuram
pādānte yatiḥ

38.56-2

kṛṣṇastotrapāṭhasatatanirate tadanugatamate kanakajiccharīrakānte,
yatra catuṣkaladvayavirahitamadvayamananapare yadi bhavettadeva kānte
kāvyapayaḥpayonidhimathanasamatthitamadhurasudhādhayanatunjilā apūrvaṃ,
vidvāṃso bruvanti bhuvanaviditāḥ kularamaṇi kuśāgradhiṣaṇe'tra
mugdhapūrvvam

38.60

tattadāpi yadā bhavati sati catuṣkalagaṇayugahīnamabhave,
bhāvapūrṇamano'numitaparamasānaviṣayaparatattvavibhave
nāgarājamukhābjavigalitasudhādhikamadhurimadhṛggalitakaṃ,
kāvyaśāstravinodipulakajanakaṃ nanu bhavati tadodgalitakam

38.61

samamarddhasamaṃ viṣamantadidaṃ,
kavisevi tathākhilajātipadam
madhumādhavakokilakaṇṭhakale,
satataṃ lagatātava tanvi gale

38.62

sīmantinīnāmadhunātanīnāṃ yacchāndase chandasi nādhikāraḥ
tatte purastātkila lakṣaṇāni sulakṣaṇe tasya na lakṣitāni

38.63

itthamāryyādijātīnāṃ svarūpamupavarṇitam
prastārādyadhunā vakṣye kavikāmadudhaṃ priye

38.64

iti dhīreśvarācāryyakṛtau chando'nuśāsane
śrīvṛttamañjarīnāmni ṣaṣṭho'yaṃ stavako gataḥ