Apastambagrihyasutra 131
Anākulā, with Sudarśanārya's Tātparyadarśana 131
- Language
- Sanskrit
131.1
atra viṣayaśudhyarthamadhyāyasya ca prājāpatyasaumyāgneyavaiśvadevākhyānāṃ kāṇḍānāṃ ca tattatkāṇḍākhyavratānāṃ copākaraṇa samāpa- nayośca svarūpamucyate-tatrādhyāyasyopākaraṇaṃ, śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ vihitahomapūrvaka madhyāyānāmārambhaḥ /
samāpanaṃ ca, tasya taiṣyāṃ paurṇamāsyāmityādiṣu homapūrvakamevādhyayanotsargaḥ /
kāṇḍānāmupākaraṇaṃ tukramaprāpte kāle homapūrvakameva tattatkāṇḍānāmadhyayanopakramaḥ /
131.2
samāpanaṃ caiṣāṃ tattatkāṇḍādhyayane samāpte homapūrvakamevotsargaḥ /
ye ete kāṇḍānāmupākaraṇasamāpane te eva vratānāmiti, na bhedoma, adhyayanāṅgatvāt sarveṣāṃ brahmacārivratānām /
sārasvatapāṭhādhyayane tu kāṇḍānāṃ saṅkīrṇatvena yathākāṇḍamadhyayanāsambhavāt, vratānyevodagayane kāṇḍavadekaikaśaḥ upākṛtya saṃvatsaraṃ caritvā vidhivadutsṛjet /
catvāryeva ca vedavratāni, na tu gṛhyāntarokte sāvitrasammitākhye vedavrate, savitrasammitākhyakāṇḍayorabhāvāt /
'caulopanayanaṃ, catvāri vedavratāni, (gau.dha.8-15) iti gautama vacanācca //
131.3
tathā viṣayaśudhyarthameva prayogabhāṣyamalpabhedameva likhyate /
āpastambadarśanānugatepadeśenādhyāyopākaraṇādīnāṃ karmocyate /
tatra tāvadadhyāyopākaraṇasya śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ ācāryaśśiṣyaissaha kṛtaprāṇāyāmo 'dhyāyamupākariṣya'iti saṅkalpya mahānadyāṃ vidhivat snātvā pavitrapāṇiḥ nava ṛṣīn tarpayet- 'prajāpatiṃ kāṇḍaṛṣiṃ tarpayāmi /
somaṃ kāṇḍaṛṣiṃ tarpayāmi /
agniṃ kāṇḍaṛṣiṃ tarpayāmi /
viśvāndevān kāṇḍaṛṣiṃ tarpayāmi /
sāṃhitīrdevatā upaniṣadastarpayāmi /
yājñikīrdevatā upaniṣadastarpayāmi /
vāruṇīrdevatā upaniṣadastarpayāmi /
brahmāṇaṃ svayaṃbhuvaṃ tarpayāmi /
sadasaspatiṃ tarpayāmi-iti /
tato 'gnerupasamādānādyagnimukhānte anvārabdheṣvantevāsiṣu navājyāhutīrjuhoti 'prajāpataye kāṇḍaṛṣaye svāhā /
somāya kāṇḍaṛṣaye svāhā /
agnaye kāṇḍaṛṣaye svāhā /
viśvebhyo devebhyaḥ kāṇḍaṛṣibhyaḥ svāhā /
sāṃhitībhyo devatābhya upaniṣadbhyaḥ svāhā /
yājñikībhyo devatābhya upaniṣadbhyaḥ svāhā /
vāruṇībhyo devatābhya upaniṣadbhyassvāhā /
brahmaṇe svayaṃbhuve svāhā'; /
sadasaspatimityetayarcā navamīmādutiṃ juhoti /
tata ācāryapramukhāḥ darbhevāsīnā darbhān dhārayamāṇā vedasyāditaścaturo 'varārdhyānanuvākānadhīyīran /
atha jayādi pariṣecanānte brāhmaṇatarpaṇam /
evamevotsarge, na tato 'dhikaṃsmṛtyantaropasaṃhāreṇāpi,kintu yathāpastambīyaṃ sūtram /
tathā nādito vedasyānuvākānāmadhyayanam /
jayādayastu bhavanti /
saumyādṛte kāṇḍopākaraṇasamāpanayośca na sūktopahomadevatopasthānajayādayaḥ /
saumyasyaiva sūktajayādayaḥ /
evamāpastambamata evāvasthitāḥ kecit kurvate yathoktam //
131.4
atha prājāpatye vrate pūrvavat snātvā somāgniviśvedevavarjyānāṃ tarpaṇam /
agnimukhānte cānvārabdhe vratini juhoti-prajāpataye kāṇḍaṛṣaye svāhā /
'prajāpate na tvadetānyanyaḥ'(tai.brā.2-8-1-2) iti sūktena pratyṛcaṃ ṣaḍāhutīḥ, catasra upahomāhutīḥ sāṃhitībhya ityādibhireva, sadasaspatimityetayaiva sadasaspatiṃ ca /
'agne vratapate kāṇḍaṛṣibhyaḥ prājāpatyaṃ vrataṃ cariṣyāmi, tacchakeyaṃ tanme rādhyatām /
cāyo vratapate, āditya vratapate, vratānāṃ vratapate kāṇḍaṛṣibhyaḥ, prājāpatyaṃ vrataṃ cariṣyāmi tacchakeyaṃ tanme rādhyatām ,'; /
131.5
(tai.ā.7-41-3) ityetaiścaturbhiḥ yathādevatam /
tato jayādi, brāhmaṇatarpaṇaṃ ca /
evameva samāpane prayogaḥ saṃvatsare saṃvatsare paryavete /
131.6
tatropasthānamantreṣu acāriṣamaśakamarādhīti viśeṣaḥ /
kecit-saumye keśaśmaśruvāpanasya dṛṣṭatvāt prājāpatyādiṣvapīcchanti //
131.7
evamevāgneye vāśvadeve ca /
agnaye kāṇḍaṛṣaye svāhā;'agne naye'(tai.brā.2-8-2)tiṣaḍṛcaṃ sūktam,;'agne vratapate kāṇḍaṛṣibyaḥ āgneyaṃ vrataṃ cariṣyāmī'tyāgneye viśeṣaḥ /
viśvebhyo devebhyaḥ kāṇḍaṛṣibhyaḥ svāhā;'ā no viśve askrāgamantu'(tai.brā.2-8-6-3) iti ṣaḍṛcaṃ sūktam /
vaiśavadevaṃ vrataṃ cariṣyāmī'ti vaiśvadevavrate viśṣaḥ //
131.8
somasya kāṇḍopākaraṇasamāpane śukriyakalpokte /
atrāpyuktaṃ yattaducyate pūrvavadupākṛtyāgnerupasamādhānādyagnimukhānte, somāya kāṇeḍaṛṣaye svāhā /
'somo dhenu'(tai.brā.2-8-3-1) miti ṣaḍṛcaṃ sūktam /
upahomān sadasaspatiṃ ca hutvā, evaṃ purvavadupākṛtya, madantīmupaspṛśya prathamenānuvākena śāntiṃ kṛtvā catasna audumbarīssamidho ghṛtānvaktā abhyādadhāti 'pṛthivī samit'(tai.ā.7-42-1) ityādibhiḥ /
atha devatopasthānam 'agne vratapate kāṇḍaṛṣibhyaḥ saubyaṃ vrataṃ cariṣyāmi'ityādibhiḥ /
tataḥ prabhṛti śukriyamantrabrāhmaṇānuvākānāṃ prathamapadāni yuñjate'(tai.ā.7-2) 'savitā'(tai.ā.8-12) iti vābhivyāhārya vācayitvā jayādi prati padyate /
pariṣecanāntaṃ kṛtvā madantīmupaspṛsya, uttamenānuvākena śāntiṃ kṛtvā tatassammīlanādi yathāśūtram /
śvobhūte 'vayaḥ suparṇāḥ (tai.ā.7-42-3) ityādityopasthānānte brāhmaṇabhojanam /
athāsya svādhyāyavidhiḥ śukriyakalpa evoktaḥ /
evaṃ samāpane /
viśeṣastu 'dyaussamidāditya vratapate'ityādyāvṛttāḥ samidādhānopasthānamantrāḥ /
uttamenānuvākena śāntiṃ kṛtvā gurave varaṃ datvā keśaśmaśru vāpayitvā brāhmaṇabhojanam /
(natra prabhṛtivyāharaṇaṃ)
131.9
atha sūtramākṣipyate- nanu- 'upākaraṇe samāpane ca ṛṣiryaḥ prajñāyate'iti yaḥ prajāpatyādīnāmanyatamaḥ kāṇḍānukramaṇyāṃ kāṇḍaṛṣitvena samāmnāyate sa ṛṣiḥ devateti vyarthamevedaṃ sūtram /
131.10
kāṇḍopakaraṇeṣvetān purastātsadasaspateḥ /
juhuyāt kāṇḍasamāptau ca śrutireṣā sanātanī //
131.11
(kāṇḍā.2-11)
131.12
iti kāṇḍānukramaṇyāṃ kāṇḍarṣidevatātvasya siddhatvāt /
satyam, ata eva prajāpatyādayaścatvāraḥ pradhānahomadevatāḥ; sāṃhityādayassvayambhuparyantāścatvāra upahomadevatāḥ /
tenaite catvārassarvakāṇḍānāmupākaraṇasamāpanayoranuvartante pradhānānuvartitvādaṅgānāmityevaṃ paraṃ sūtram, na devatātvavidhiparam //1//
131.13
nanu-sadasaspatiradhyāyopākaraṇasamāpanayernavamaḥ /
kāṇḍepakāraṇasamāpanayeṣṣaṣṭhaḥ /
evamayamadvitīyo 'pi kimartha dvitīya ityucyate? /
131.14
dvatīyasya sviṣṭakṛtaḥ sthāne 'yaṃ sadasaspatirbhavedityevamartham /
idamarthameva ca pūrvatra 'agnistiṣṭakṛddvitīyaḥ'(āpa.gṛ.7-7) ityuktam /
131.15
upākaraṇasamāpanayorājyahaviṣkayoḥ sviṣṭakṛdeva nāsti, kathaṃ tatsthāne sadasaspatividhiḥ?iticetanenaiva vacanenāsya prasaṅgo vidhīyate, yathā agnihotre dvitīyasyā āhuteśśātapathena brāhmaṇena /
tenāgneruttarārdhapūrvārdhe 'smai homaḥ /
131.16
etadvismaraṇe sviṣṭakṛllopaprāyaścittaṃ ca /
homo liṅgakramābhyāṃ 'sadasaspatimadbhutam'ityetayā hotavya iti spaṣṭatvāt sūtrakārasyānādaraḥ kecit--'upākaraṇe samāpane ca yaḥ kāṇḍaṛṣiḥ prajñāyate tasya dvitīyassadasaspatiḥ /
kāṇḍaṛṣeruparuṣṭādayaṃ mantrassadasaspatirviniyujyate, na tu vivāhe, uddīpyasveti ṛgdvayamiva /
vivāhamadhye pāṭhastvadhyayanavidhyarthaḥ'ityevaṃ sadasaspatimantrasya viṣayajñāpana- vyājena etayoḥ karmaṇoḥ prayogakalpasyānyatra prasiddhasyātrāprasiddhatvāt avaśyāśrayaṇīyasya iha śāstre 'bhyantarībhāvo 'sya sūtrasya prayojanam, tataśca kriyāpravṛttiriti /
tanna;sūtrasthasya sadasaspatiśabdasya mukhyārthadevatāparatvasambhave 'pi mantrapratīkaṃ lakṣayitvā tena lakṣitena mantralakṣaṇāyā ayuktatvāt, uktavidhayānayorihaiva prayogasya prasiddhatvāt, anyatraprasiddhasyābhyantarībhāvavaimarthyācca //2//
131.17
'yasyāgnau na kriyate na tadbhoktavyam'(āpa.dha.2-15-13) iti dharmaśāstravacanāt śarīrasthityarthamapi bhojanaṃ dvijasya vaiśvadevaśeṣeṇaiva bhavitavyam /
catūrātramahūyamāno 'gnirlaukikassampadyate'iti vacanādahute 'gnihotre sarvakratvartho 'gnirlaukikassyāt /
tataśca jvarādibhirupadrave satyapi vaiśvadevāgnihotrādeḥ tatprāyaścittānāṃ vā homānāmavaśyakāryatvādṛtvigantarālābhe satyapi dvayorapi stryanupetayoḥ yena kenacit prakāreṇa mantra aṅgalopenāpi tatra prasaktiḥ /
tathā vaiśvadevasya śrāddhādiṣu 'atha gṛhamedhinoyadaśanīyasya homā balayaśca'; (āpa.dha.2-3-12) iti vacanāt, suvarcakā yavakṣārābhyāṃ lavaṇena cāvarānnena ca kośadhānyāparanāmnā māṣādinā tilavyatiriktena saṃsṛṣṭasyāpi bhavati haviṣo home prasaktiḥ /
tadubhayaniṣedhārthamāha-
44 vaiśvadeve niṣiddhaḥ kartā niṣiddhāni ca dravyāṇi /
131.18
striyānupetena kṣāralavaṇāvarānnasaṃsṛṣṭasya ca homaṃ paricakṣate //
131.19
COMMENTARIES:
131.20
pākayajñādhikāre sarvatrāyaṃ pratiṣedhaḥ śraddhādiṣvapyavarānnāni kośīdhānyāni māṣādīni kṛṣṇadhānyāni caṇakakodravādīni /
paricakṣate varjayanti siṣṭāḥ /
"na strī juhuyāt /
nānupetaḥ /
na kṣāralavaṇahomo vidyate"iti pratiṣedhenaiva siddhe uttarārtho 'yaṃ pratiṣedhaḥ /
kiñca "pāṇigrahaṇādi gṛhyaṃ paricaret svayaṃ pantyapi vā putraḥ kumāryantevāsīve"(āśva.gṛ.1-9-1)ti āśvalāyanavacanena pantyādīnāmaupāsanahomaprāptyāśaṅkāyāṃ pratiṣedhaḥ //2//
Linked texts (1)
- Āpastambagṛhyasūtra — Āpastamba, Sanskrit