Apastambagrihyasutra 8: samāvartanam -
Anākulā, with Sudarśanārya's Tātparyadarśana 8
- Language
- Sanskrit
samāvartanam -
8.1
kāryāṇītyeva /
ayaṃ ca vidhissvatantrapitryoddeśena /
(2) aṅgānāṃ tu sahaprayojyānāṃ mukhyakālatvena kālavidhyapekṣābhāvāt /
eṣa ca na pūrvapakṣamātrāpavādaḥ /
kiṃ tarhi?sarvāpavādārtha vidhyantaram /
āḥ!kuta etadjñāyate ? /
'na ca naktaṃ śrāddhaṃ kurvīta'(āpa.dha.2-17-23) iti jñāpanāt /
(3) yadi hyayaṃ pūrvapakṣamātrāpavādassyāt, tata udagayanādīnāṃ trayāṇāmapavādābhāvādrātrāvaprasakteḥ pratiṣedho na syāt, (4) asti ca pratiṣedhaḥ, ityato jñāyate vidhyantarameveti /
prayojanaṃ tvaviśeṣeṇa dakṣiṇāyane 'pyaparapakṣe 'hni kāmyaśrāddhāni kartavyānīti /
māsiśrāddhaṃ tu 'māsi māsi kāryam'(āpa. dharma.2-16-4) iti (5) vīpsayā dakṣiṇāyane 'pi siddhameva /
8.2
nanvasmin sati 'māsiśrāddhasyāparapakṣe'(āpa.gṛ.21-1.) iti vidhiḥ kimarthaḥ? /
niyamārthaḥ /
tathā hi-aparapakṣa eva māsiśrāddham, na punardaaivānmānuṣādvā(1) vighātādaparapakṣe 'tikrānte"sarvo 'parapakṣaḥ pūrṇamāsasya"itayādivat pūrvapakṣe 'pi kartavyam /
kintu prārabdhasmārtanityakarmavyāpattau prāyaścittameva /
tacca 'bhūrbhuvassuvassvāhā'ityeko homassarvaprāyaścittākhyaḥ /
'yadyavijñātā sarvavyāpadvā bhūrbhuvassvariti sarvā anudrutyāhavanīya eva juhuyāt'(ai.brā 24-34). iti bahvṛcaśruteḥ /
ayaṃ cātraupāsane, naimittikaikavidhiparaśrutisthāhavanīyaśabdasya nyāyato nimittavatkarmārtāgnimātrapradarśanārtatvāt /
upavāsaśca kāryaḥ /
8.3
vedoditānāṃ nityānāṃ karmaṇāṃ samatikrame /
8.4
snātakavratalope ca prāyaścittamabhojanam //
8.5
(manu.11-203)
8.6
iti manuvacanāt /
(2) ātaminoḥ prāṇāyāmaśca, 'niyamātikrame cānyasmin'(āpa.dha.2-12-18.) iti vacanāt /
etoṣāṃ samuccayaṃ eva na vikalpaḥ, 'ekasmin doṣe śrūyamāṇāni prāyaścittāni samabhyuccīyeran'(āpa.śrau. 9-1-2) iti darśitatvāt /
8.7
prasaṅgādanyeṣāṃ lope 'pi prāyaścittamucyate /
evamanyeṣāmapi prārabdhānāṃ prāyascittaṃ pākayajñānāṃ vyāpattau, gaumakāle 'pyatikrānte /
8.8
gauṇakāle ti sa4vaprāyaścittapūrvakaṃ te 'nuṣṭheyāḥ /
aupāsanahomasya tu bahukālātikrame aṣṭabhyo homakālebhyaḥ pūrva pratyekaṃ sarvaprāyaścittapūrvakaṃ (3) atātā homāḥ kartavyāḥ /
atropavāsaprāṇāyāmayorācārī na dṛśyate /
ūrdhva tu dhāryamāṇe 'pyagnau 'anugato manthyaḥ'(āpa.gṛ.5-17)
8.9
ityādyagnyutpattiprāyaścitte bhavataḥ, 'caturātramahūyamāno 'gnirlaukikassampadyate'iti vacanāt /
yadi punarālasyādinotsannāgnireva cirakālaṃ varteta tadā smṛtyantaratastatkālānurūpaṃ kṛcchrādikaṃ homadravyadānaṃ ca veditavyam /
svakālaṃ anārabdhānāṃ tu pākayajñānāṃ sarvaprāyaścittaṃ hutvā'rambhaḥ kartavyaḥ //
8.10
(4) kecit- pākayajñānāṃ (5) svakāleṣvanārambhe ārabdhānāṃ cākaraṇe gauṇakālātikrame ca caturgṛhītenājyena sagraheṇa saptahotrā juhvati /
yadyapi 'saptahotrā yajñavibhraṣṭaṃ yājayeccaturgṛhātenājyena'(āpa.śrau.14-14-11) iti śrauto darvīhomaḥ yajñavibhreṣe yuktaḥ, tathāpi 'eṣā vā anāhitāgneriṣṭiryaccaturhotāraḥ'(āpa.śrau.14-13-2.) ityupakramya 'āhitāgnestān pratiyādubhayoritarān'(āpa.śrau.14-15-5)
8.11
ityupasaṃhārāt, gārhye vibhreṣe āhatya prāyaścittavidhānenāpekṣitatvācca tadvibhreṣe 'pi yukta evoti /
tattu kapardisvāminoktam //
8.12
jātakarmādīnāṃ tu (1) svakālātikrame sarvaprāyaścittapūrvakaṃ tadanuṣṭhānam /
karmāṅgānāṃ tu lope sarvaprāyaścittaṃ prāṇāyāmaśca /
anuṣṭhānaṃ cārādupakārakāṇāmākarmasamāpteḥ /
dravyasaṃskārāṇāṃ tu dravyopayogāt pūrvameva sambhavatām /
pākayajñeṣvāgnihotrika(2) vidhau copanayane cāṅgavyāpattau 'muvassvāhā'iti tatta(3) tkarmāṅgāgnau homaḥ /
'anājñātam'iti tisṛbhiśca homo japo vā /
bhuvaranājñātavidhyarthayorvikalpo vā, 'brāhmaṇāvekṣo vidhiḥ '(āpa.gṛ.2-10) iti 'śrutitassaṃskāraḥ '(āpa.dharma.2-1-09) iti śrautaprāyaścittaprāptyarthatvāt /
nanu-'bhavaḥ '; iti dakṣiṇāgnau 'anājñātaṃ'iti cāhavanīye /
satyam, iha tayoragnyorabhāvāt naimittikānāmapyaṅgatvenetarāṅgavat pradhānāgnau homasya yuktatvācca //
8.13
(4) kecit sarveṣu gārhyakarmasu tadaṅgeṣu ca bhreṣe'anuktamanyato grāhyam 'iti nyāyna gṛhyāntaroktāni prāyaścittānyāhuḥ, taccintyam //
8.14
alaṃ prāsaṅgīkena /
prakṛtamucyate /
yattu 'aparapakṣasyāparāhṇaśśreyāni'(āpa.dharma.2-16-50) iti, tadaparāhṇavidhānārthamanuvādaḥ, yathā pātnīvate 'sarvatrānuvaṣaṭkāro dvidaivatyartugrahādityasāvitrapātnīvatavarjam'(āpa.śrau.12-14-2) ityanuvaṭkārābhāve prāpte 'pi 'api vopāṃśvanuvaṣaṭkuryāt"(āpa.śrau.13-14-9,10) iti /
'sarveṣvevāparapakṣasyāhassu'(āpa.dharma.2-16-7) iti tvaharviśeṣaṇārtham /
8.15
aparapakṣasyāhassveva māsiśrāddhaṃ, na pūrvapakṣasyāhassu vikalapenāpyabhimatamiti /
itarathā āśaucādatikrānte 'parapakṣe-
8.16
daivāt pitṝṇāṃ śrāddhe tu āśaucaṃ jāyate yadi /
8.17
āśauce 'tha vyatīte vai tebhyaśśrāddhaṃ pradīyate //
8.18
iti smṛtyantarāt kadācit pūrvapakṣasyāhassvapi vikalpenedaṃ syāt /
nityaśrāddhaṃ tu 'evaṃ saṃvatsaram'(āpa.dha.2-18-13) iti
8.19
atyanta(4) saṃyoge dvitīyābalāt pūrvapakṣe 'pi //7//
8.20
pitryāṇi kāryāṇīti śeṣaḥ /
idaṃtu vāsovinyāsabhedavidhānaṃ svatantrāsvatantrasarvapitryārtham, 'prācīnāvītinā pitryāṇi'ityanena vākyena aviśeṣāvagamāt, uddeśye pitryamātre labdhe adhikāprakṛta(1) svātantryavivakṣāyāṃ vākyabhedāpatteḥ, aṅgeṣvapi prācīnāvīte vidheye 'aparapakṣe pitryāṇi'itivadanapekṣitatvābhāvācca /
tena yāni svatantrāṇi yathā pradhānāhutayaḥ, yāni cāsvatantrāṇi yathā dvitāyanimārjanādīni, tāni sarvāṇyeva prācīnāvītinā kāryāṇi /
itthameva 'yajñopavītinā'ityapi /
tena pitryāṅgānyapi daivānyāghārādīni yajñopavītinaiva /
itarāṅgānāṃ tu pātraprayogādīnāṃ tattatpradhānavadeva //
8.21
kecit- aṅgānāṃ pradhānadharmatā nyāyyeti pitryāṅgāni daivānyapi prācīnāvītinā, daivāṅgāni pitryāṇyati yajñopavītineti, taccintyaṃme // 8 //
8.22
tathaiva śeṣaḥ //9//
8.23
pitryeṣu kārya iti śeṣaḥ /
atra 'prācīnāvītī'(āpa.pari.2.16)ityādiparibhāṣayā eṣāṃ trayāṇāmapi siddhatvāt
8.24
apākayajñanityaṣoḍaśaśrāddhādyartho vidhiḥ //10//
8.25
nimittāvekṣāṇi naimittikāni //
8.26
COMMENTARIES:
8.27
prācīnāvītinā prasavyaṃ dakṣiṇato 'pavarga iti pūrvasūtreṇa sambandhaḥ /
nimittāni yāni naimittikāni karmāni tāni nimittamavekṣya tadanantarameva kartavyāni, na tatra udagayanādyapekṣā /
"agārasthūṇāviroṇa"(āpa.gṛ.23-9) ityudāharaṇāni /
tatrāmāvāsyāyāṃ niśaśāyāmiti vacanāt tāvānutkarṣaḥ /
gṛhapraveśanaṃ naimittikamiti kecit /
netyanye //8//
Linked texts (1)
- Āpastambagṛhyasūtra — Āpastamba, Sanskrit