<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.13 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Auxiliary Sciences of the Veda](https://indike.org/pramana/in.vedanga) › [Ritual sūtras](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa) › [Manuals of the domestic ritual](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya) › [Kāṭhakagṛhyasūtra](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka) › [Commentary of Devapala](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary) › 13

# Kathakagrihyasutra 13

Commentary of Devapāla 13

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [13.1](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.13.1) — 7 parts

### [13.1.1](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.13.1.1)

ihādhikaphalaviśeṣāntarāśrayaṇādvidhipratyayamātraśruteśca nityatvaṃ kecinnakṣatradevatāyajñānāṃ vadanti, pratipadi cānuṣṭhānam | anye tu phalavatsannidhau yatphalaṃ tadaṅgamiti phalavato vivāhasyānatidūre sūtrakṛtā kartavyatayā pratipāditatvādgṛhītagarbhāyā vadhvā upakārakatvenāṅgatvamāhuḥ | anye'nyathā kathayanti-santi nakṣatreṣṭayaḥ āhavanīyasādhyā vede kāmyāḥ, kārttikāmāvasyāyāṃ kṛttikāsvagnaye kṛttikābhyo'ṣṭākapālamityādyāḥ | tatra ca yugapatsarvakāmānavāpnuyāt iti sarvakāmasiddhiphalatvenāmnātā eva gṛhyāgnāvapi kāmyakarmaprastāvenoktāḥ | puroḍāśānāṃ sthāne'tra caravo vrīhimayā yavamayā vā anirdiṣṭadravyaviśeṣe vrīhiyavaśāstrasya sarvatropasthānāt | tathā gṛhyāntaraṃ 'tasyai tasyai caravaḥ' iti | ata eva kāmyā apīṣṭayo gṛhyāgnau kāryā jñāyante tulyanyāyatayā | ayaṃ sūtrārthaḥ-aṣṭāviṃśatirnakṣatradevatāḥ, vakṣyamāṇāṣṭāviṃśalliṅgikā ṛcaḥ, tābhirnakṣatrayajñeṣu yajeta | katham | pratyūcaṃ ṛcaṃ ṛcamiti, tena yāgabhedo dravyadevatāsambandhabhedānāṃ bhinnatvāt | uktaḥ pākayajña ihāpi bhavati | yā ṛco'nyatra vyākhyātāstā iha na vyākhyāyiṣyante || he maruto yat yadarthaṃ yasmai kāmāya | haśabdo'vadhāraṇe bhinnakramaḥ| vo yuṣmān havāmahe āhvayāmo yadarthaṃ, tadarthameva tūrṇamāgantana āgacchata, kutaḥ sthānāt yuṣmān āhvayāmaḥ | divaḥ svargāt| kiṃ kurvantaḥ sumnāyantaḥ sukhāyantaḥ sumnaṃ sukhamicchantaḥ | āgatya ca kāmānasmākaṃ kāmaṃ sādhayateti śeṣaḥ | ā iti nipātaḥ, tūrṇamiti cchāndaso varṇalopaḥ | no'smān ||

### [13.1.2](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.13.1.2)

somayāgavedyāṃ kṛṣṇājinamanayā ārohayanti ihāpi agnibhūmiḥ stūyate | ahaṃ pṛthivīmāruhema ārohāmi | sutrāmāṇaṃ, suṣṭhu trāyate pālayati sutrāmā tām | dyāṃ dyotamānāṃ vijigīṣuṃ krīḍantīṃ vā | anehasamakopanām, aha iti kopanāma | suśarmāṇaṃ śarmeti sukhanāma susukhām | aditiṃ dainyaṃśanyām| supraṇītiṃ śobhanaṃ praṇayanaṃ vrīhyādiphalaprāpaṇaṃ yasyāṃ tām | daivīṃ divyām| nāvaṃ duḥkhasāgarataraṇopāyam | svaritrāmaribhyo rāgādidoṣebhyaḥ suṣṭhu trāyate svaritrā tām| anāgasamanaparādhāmadoṣāṃ vā | asravantīmacchidrām | svastaye'vināśāya || bṛhaspatirvaidyuto'gnirādityo vā | he bṛhaspate tava śriye śobhāyai parvato megho vyajihīta ūrdhvaṃ vyagacchat, vṛṣṭyarthaṃ megha udbhāvatītyarthaḥ| 'arva marva parva pūraṇe' pūrayati vṛṣṭyādinā jaganti parvataḥ| kasmānmegha udbhāvati vaidyutasyāgneḥ śrīḥ śobhā bhavatīti cet tatrāha-yasmāt he aṅgiraḥ bṛhaspate tasmin sati gavāmapāṃ gotraṃ samūhamudasṛjaḥ utkarṣeṇa sṛṣṭavānasi sṛjasi vā | aṅgāni rasayatītyaṅgirā agniḥ, sa ceha vaidyuta eva | kiṃca he bṛhaspate tvamapāmarṇavaṃ sthānaṃ niraubjaḥ 'ubja ārjave' ādityo yadordhvaki- raṇo gaganasamudrābhimukhyena tiṣṭhati, tadā megho varṣati | śrūyate hi 'asāvādityo'vāgraśmiḥ paryāvartate'tha varṣati' iti| indreṇa yujā indreṇa saha, tamasā parīvṛtamāvṛtamiti samudraviśeṣaṇam ||

### [13.1.3](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.13.1.3)

ahaṃ pitṝn ā avitti samantādvedmi | kīdṛśān | suvidatrān suṣṭhu vindantīti suvidatrāḥ| tathā viṣṇoryajñasya vikramaṇaṃ parākramaṃ vedmi, napātaṃ ca naptāraṃ pautram | yajñasya hi putrasthānīyamapūrvaṃ, pautrasthānaṃ svargādiphalam | ato barhiṣadaḥ barhiṣi vedyāṃ sīdanti, ta ihāgamiṣṭhā āgacchantu | kīdṛśāḥ | ye sutasya abhiṣutasya somasya pitvaḥ pituno'nnasya, athavā sutasya putrasya saṃbandhinaḥ pituno'nnasya bhāgaṃ ye svadhāṃ bhajante ta ihāgacchantu || prajāpaterārṣam | tvāṣṭrī | triṣṭup | yastvaṣṭā prajāpatirviśvakarmā dyāvāpṛthivyau janitrī janitryau kāryaviśeṣāṇāṃ, rūpairvikārabhedairghaṭādibhirapiṃśat saṃskṛtavān | athavā'tyalpamidamucyate dyāvāpṛthivīti | bhuvanāni viśvā yo'piṃśat, samastāni bhuvanāni trīṇi sapta caturdaśa vā yaḥ saṃskaroti rūpaiḥ nānābhūtaiḥ | he hotaḥ agne taṃ tvaṣṭāramadyāsminnahani tvamiṣitaḥ preṣitaḥ san yajasi | jānan vidvān | yajīyānatiśayena yaṣṭā | 'turiṣṭhemeyassu' iti tṛco lopaḥ || vāyuragregāḥ sarvasmātsātiśayavega ityarthaḥ | yajñaṃ prīṇāti yajñena vā prīyate yajñaprīḥ| sākaṃ gacchati sākaṃgat manasā yajñaṃ, manasā grahayajñaṃ gacchatītyarthaḥ, saṃkalpitamātraṃ yajñaṃ prāpayatītyarthaḥ | śivaḥ śreyaskaraḥ sarveṣām | kairagregāḥ | niyudbhiraśvābhiḥ | kīdṛśībhiḥ | śivābhiḥ suśikṣitābhiḥ sukhakāriṇībhiḥ ||

### [13.1.4](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.13.1.4)

mitra ādityo janān yātayati yatamānān prayuṅkte, ceṣṭāḥ kārayati bruvāṇa iva gurvādivat | tathā mitraḥ pṛthivīṃ dhārayate, tathā dyāṃ divam | kiṃca mitraḥ kṛṣṭīrmanuṣyān animiṣitadṛṣṭirabhicaṣṭe abhimukhena paśyati, kaḥ sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vā karoti phalena yojayāmīti | ato mitrāya havyaṃ havirvidhema dadhmaḥ | kīdṛk | ghṛtavat, abhighāropastaraṇābhyāṃ hi carorghṛtavattvam || indraḥ parameśvaraḥ prajāpatiḥ, sutrāmā suṣṭhu trātā pālayitā, svavān dhanavān, avanamavo'vobhiḥ rakṣaṇairnānāprakāraiḥ sumṛḍīkaḥ susukho bhavatu saṃpadyatām | viśvavedāḥ sarvadhanaḥ sarvasya veditā vā | bādhatāṃ dveṣaḥ dveṣṭiḥ 'dviṣo'sun' śatrukarma bādhatām | bādhayitvā cāsmākamabhayaṃ kṛṇotu | tvatprasādācca vayaṃ suvīryasya śobhanasya balasya patayaḥ svāminaḥ syāma bhūyāsma | bhūyo'rthāvabodhānuṣṭhānādiśaktirvīryam || nirṛterārṣaṃ, naiṛtī, triṣṭup | yajamāna ucyate-he yajamāna te tava nirṛtirdānavamātā grīvāsu galeṣu yaṃ pāśaṃ jarāmaraṇaprabandharūpasaṃsārātmakam ābabandha baddhavatī | kīdṛśam | avicartya 'cṛtī cchedane' acchedyaṃ, taṃ te tava viṣyāmi 'ṣiñ bandhane' vigatabandhanaṃ karomi anayāhutyā | āyuṣo nu madhye | nuravadhāraṇe | āyuṣo madhye jīvita evetyarthaḥ | kṣiprārtho vā nuśabdaḥ niścayārtho vā | atha pāśavimuktyanantaraṃ viṣitaḥ vigatapāśabandhanaḥ san pitumaddhi annaṃ nityānandātmakaṃ bhuṅkṣva, viśeṣeṇa muktaḥ san ||

### [13.1.5](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.13.1.5)

gaviṣṭhirasyātreyasyārṣaṃ, brāhmī, triṣṭup | hiraṇyopadhāne viniyuktā | brahma jajñānaṃ prathamaṃ purastāditi ha rukmamupadadhātīti, iha tu nakṣatradevateṣṭau viniyogaḥ| brahmā ādityo vā tadvivarto brahmātrocyate | brahma ādityarūpaṃ jajñānaṃ jāyamānaṃ purastāt pūrvadinādau visīmatò nirmaryādaṃ surucaḥ śobhanadīptīn candrādīn āvaḥ 'vṛñ āvaraṇe' āvṛtavān abhibhūtavān | venaḥ kāntaḥ | brahmaṇyapi vivartapariṇāmopakramāpekṣayā yojyam| atra suruco jīvātmānaḥ, tān āvṛtavān | sa brahmā ādityo vā sata utkṛṣṭasya, asataśca hīnasya yoniṃ dharmādharmarūpaṃ vivaḥ vivṛtavān, uttamamadhyamahīnaṃ kāryakāraṇajātaṃ prakāśitavānityarthaḥ | tathā buddhyā upamā vivaḥ, buddhe antarikṣe bhavā buddhyā āpo vivṛtavān āditya upamā utkṛṣṭāḥ, tathāsya lokasya viṣṭhā vividhamavasthitā diśo vivṛtavān | brahmaṇyapyevaṃ yojyam || ābhavatu mama yajñe graha aindravāyavādiḥ, ābhavatu mama ca puroruk grahagrahaṇārtho mantra ‘ā vāyo’ityādikaḥ | āviśatāṃ ca stotraśastre | kīdṛśī | samīcī saṃmukhe sahāñcane vā1 || me mama gṛhā ā bhavantu, tathā prajāḥ putrādyāḥ ā bhavantu, mama yajñaśca māmāviśatu vīryavān śaktimān, tathā āpo devyo yajñaṃ madīyamāviśantu svakāryavrīhyādidvāreṇa svarūpeṇa ca praṇītādidvāreṇa | kiṃca sahasrasya bhūmā māṃ mā prahāsīt sahasrasaṃkhyasya gosuvarṇāderyo bhūmā sahasrādapi yadadhikaṃ lakṣādisaṃkhyaṃ suvarṇādikaṃ, tanmāṃ mā tyākṣīt ||

### [13.1.6](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.13.1.6)

he varuṇa imaṃ havamāhvānaṃ mama śrudhi śṛṇu, adya cāsminnevāhani mṛḍaya ca sukhaya ca māṃ, yattvāmavasyurācake, avanamavaḥ avamicchannavasyuḥ tvatto rakṣaṇamicchannahaṃ tvāmācake paśyāmi || aśvamedhe'dhigamyamānasyāśvasya stutiriyam, ihāpi bhaktyā caroruditā | aśvo hyaśnotervyāptikarmaṇaḥ, aśanaṃ vyāpanaṃ vīryaviśeṣasya tatprabhavatvāt| vājī aśvaḥ śasanaṃ viśasana- mupaprāgāt, viśasito'śva ityarthaḥ | kīdṛśo vājī | iyartītyarvā vegavān | anyacca kīdṛśaḥ devadrīcā devaprāpakeṇa devānāṃmāyattena manasā dīdhyāno dīpyamānaḥ prakāśamānaḥ śobhamāna iti yāvat | yajñaviśeṣopayogena hyaśvasya devatvaprāptirbhavati | smaryate hi ‘yajñārthaṃ paśavaḥ sṛṣṭāḥ svayameva svayambhuvā | yajñāya nidhanaṃ prāptāḥ saṃprayāntyucchritīḥ parāḥ ||’ ( manusmṛ0 5|39 ) iti | ajaḥ puro nīyate nābhirasya, asyāśvasya puro'gre ajo nīyate viśasyate nābhiriva, yathā nābhirasya jīvāddutkhinnavapārūpeṇa pūrvaṃ nīyate tathāja ityarthaḥ| anu paścāt kavayo yanti rebhāḥ, asyāśvasya vināśātpaścādrebhā ṛtvijo'nuyanti gacchanti pracaranti | kīdṛśā rebhāḥ | kavayaḥ krāntadarśanāḥ pāṭhakāśca yājyādeḥ || aśvamedhe baddhagodhāṅgulitrāṇo gṛhītādhi-

### [13.1.7](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.13.1.7)

jyadhanuranenocyate, ihāpyanena home adṛṣṭāpūrvaviśeṣadvāreṇa yathābhimatakāmasiddhirbhavati | godhāsaṃjñakaṃ bāhutrāṇaṃ bāhuṃ paryeti veṣṭayati ahiriva bhogaiḥ śirobhiḥ| kiṃ kurvāṇo bāhutraḥ bāhuṃ paryeti jyāyā guṇasya hetimabhighātaṃ paribādhamāno nivārayan | ayaṃ ca hastaghno guṇaḥ pumāṃsaṃ yajamānaṃ paripātu viśvataḥ sarvasmāt| kīdṛśaḥ| viśvā vayunāni vidvān, sarvāṇi vayunāni prajñānāni tannimittāni karmāṇi vā jānan|| he aśvinau vāṃ yuvayoḥ saṃbandhīni daṃsāṃsi karmāṇi ahaṃ prāvocaṃ bhaṇāmi | kim | asya jagataḥ patiḥ svāmī ahaṃ syāṃ bhūyāsaṃ yuṣmatprasādāt , tathā sugavaḥ śobhanā gāvo yasya sa suguriti prāpte sugavaśchāndasaḥ, suvīraḥ śobhanaputrayuktaḥ, uta api ca paśyan avikalendriyaḥ san dīrghamāyuraśnuvaṃ prāpnuyām | jarimāṇaṃ jagamyāṃ jarājarjaritatvaṃ ca prāpnuyām | icchabdaḥ pādapūraṇārthaḥ | yathādityaḥ paripūritāvadhirevāstaṃ gacchati, nāsamaye, tathā mamāyurbhūyādityarthaḥ || yamo vaivasvataḥ pṛthivīṃ dādhāra dadhe uta apica dyāṃ svargaṃ sūryaṃ cāntarikṣaṃ lokaṃ dadhe | yamāya sarvamittasthe yamasya vaśe sarvameva sthitam | kiṃ tat | yatprāṇadvāyurakṣitaṃ, prāṇādirūpeṇa vāyunā yadrakṣitaṃ jīvarūpamityarthaḥ ||

## Linked texts (1)

- [Kāṭhakagṛhyasūtra](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka.49.1) — Laugākṣi, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.13](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.13) · Pramāṇa
