Pramāṇa · Search · About · API

Kathakagrihyasutra 19

Commentary of Devapāla 19

Language
Sanskrit

19.1

vaiśvadevasya kartavyatāṃ vakṣyāma ityadhyāhāraḥ| viśvebhyo devebhyaḥ svāheti vaiśvadevasaṃbhavācchatrin‍yāyena karmasamūhe vaiśvadevaśabdapravṛttiḥ | athavā viśve ca te devā agnyādayo viśve devāḥ viśve devā devatā atreti vaiśvadevaḥ | atrāpyaupasade'gnāvityanuvartate | devādāvaupasadābhāve laukike'pi bhavati sarvatrāryadeśe sadācārādvaiśvadevabhojananiṣedhācca smṛtiṣu | pratidinaṃ hi pañcayajñānuṣṭhānaṃ gṛhasthasya vihitam | pañca yajñāḥ punarvakṣyante-prathamaṃ devayajñaḥ, dvitīyaṃ pitṛyajñaḥ, tṛtīyaṃ bhūtayajñaḥ, caturthaṃ manuṣyayajñaḥ, pañcamaṃ brahmayajñaḥ,-iti | yadagnau juhotyapi samidhastaddevayajñaḥ saṃtiṣṭhate | yatpitṛbhyaḥ svadhākarotyadbhistatpitṛyajñaḥ saṃtiṣṭhate | yadbhūtebhyo baliṃ dadāti, tadbhūtayajñaḥ saṃtiṣṭhate |
yadbrāhmaṇebhyo'nnaṃ dadāti, tanmanuṣyayajñaḥ saṃtiṣṭhate | yatsvādhyāyamadhīte, tadbrahmayajñaḥ saṃtiṣṭhate | aupasade'gnau sāyaṃbhātarapi vaiśvadevaṃ kuryādityapi vyācakṣate |

19.2

bhojanādyarthatvena siddhasya, natu sādhyasyānnasya sataḥ, sarvataḥ sarvasmāt aṃśamuddhṛtya, natu haviṣyādeva vrīhyādeḥ, agryasyāgre prathamaṃ juhuyāt, tato brāhmaṇādikaṃ bhojayet vedavadvedavidāṃ vacāṃsi saṃbhavantīti smaraṇāt | agryasyeti saptamyarthe vyatyayena ṣaṣṭhī | anye vyācakṣate-agryasya pradhānasya vrīhyāderbhūyāṃsamaṃśaṃ gṛhṇīyāditi agryagrahaṇena darśitaṃ sarvagrahaṇenopāttasya punaragryagrahaṇena bhūyastvārthamupādānāt | anyasmāttu sarvatastāvanmātramuddhartavyam | ye tvaupasade sāyaṃprātarjāgaraṇārthaṃ vaiśvadevaṃ vadanti, ta evaṃ vyācakṣate-sarvasmādgṛhasthitādyadagryamutkṛṣṭaṃ siddhamaprayāsena yavavrīhitaṇḍulādīnāmanyatamaṃ, tasyāṃśena juhuyāt, natvabhiniveśaṃ kuryādamunaiveti |
tānhomāndarśayati

19.3

agniṃ parisamūhya paryukṣya pariṣicya paristīrya havirabhighārya nānabhighṛtaṃ havirastīti śruteretā dvādaśāhutīrjuhuyāt | kecidāhuḥ agnaye somāyeti sviṣṭakṛtaḥ prāgājyabhāgāntaṃ lakṣayatīti | tacca sāyaṃ prātikaṃ prāyeṇātrāryaiṣṭadarśanāt | caturthīnirdeśātsvāhākārāntāndarśayati | svāhāśabdo nipātaḥ saṃpradānatvaṃ dyotayati |
juhotītyanuṣajyate | caturthīnirdeśātsaṃpradānārthīyo namaḥśabdo'tra sadācārādgamyate | takṣāya namaḥ, upatakṣāya nama ityubhayasyāṃ diśi abhitaḥ agneḥ pūrveṇa pradakṣiṇaṃ kṛtvā, prathamaṃ pūrvottarakoṇe, tataḥ pūrvadakṣiṇakoṇe |
57 ) ityudadhānaśabda udadhivat |

19.5

pūrveṇāgnimityanuṣajyate | ambā nāmāsi, tasyai te namaḥ| dulā nāmāsi, tasyai te namaḥ | nityantī nāmāsi, tasyai te namaḥ| cupaṇīkā nāmāsi, tasyai te namaḥ| abhrayantī nāmāsi, tasyai te namaḥ| meghayantī nāmāsi, tasyai te namaḥ| varṣayantī nāmāsi, tasyai te namaḥ |

19.6

gṛhebhyo hitā gṛhyāḥ devatā gṛheṣu bhavā vā| agnerityanuvartate | sraktiṣu koṇeṣu agneretāścatasra āhutīrjuhuyāt | abhidakṣiṇaṃ pradakṣiṇaṃ yathā bhavati pūrvadakṣiṇakoṇādārabhya | apare gṛhyāsraktiṣviti vyācakṣate | tatra ca pracuraprayogadarśanaṃ śaraṇam | nandini tubhyaṃ nama ityādiprayogo'numantavyaḥ pradānārthatvādāhvānasya |

19.7

gṛhyābhya ityādi yathāyogyataṃ sarvatrānuvartanīyam | dhruvāsīti mantreṇa vāstoṣpatīyakarmaṇi darśitena yā sthūṇā saṃskṛtā pradhānabhūtā gṛhamadhye, tasyāṃ hiraṇyakeśyāyai namo vanaspatibhyo nama iti balidvayamupaharediti kecit | anye tu yathāsaṃkhyaṃ vyabhicāraṃ manyamānāḥ sthūṇāyāmadhikaraṇabhūtāyāṃ vanaspatibhyo juhuyāt, dhruvāyāṃ sthālyāṃ ca hiraṇyakeśyāyai nama iti vyācakṣate | gṛhadevatānāṃ cāmī homāḥ |

19.8

dharmāya namaḥ, adharmāya nama iti gṛhadvāramadhye āhutī juhuyāt |

19.9

mṛtyave nama iti jalapātre ghaṭādike juhuyāt 'udakasyodaḥ saṃjñāyām' ( 6|

19.10

varuṇāya namo viṣṇave nama iti hantyadhikaraṇe balidvayamupaharet | āhutibhaṇitirapyasti vaiśvadevahomavat |

19.11

marudbhyo nama iti piṣṭyadhikaraṇe balimupaharet |

19.12

vaiśravaṇāya rājñe namaḥ, bhūtebhyo nama iti gṛhasyopari balimupaharet |

19.17

gṛhasyāgnervā |

19.18

ākāśāya nama ityūrdhvaṃ balimupaharet

19.19

divācarebhyo bhūtebhya iti sthaṇḍile śucibhūbhāge divā balimupaharet |
sthaṇḍila ityanuṣajyate | atra divā vaiśvadeve kriyamāṇe divācarebhyo bhūtebhyo balimupaharet, rātrau tu naktañcarebhyo bhūtebhya iti kecidvyācakṣate | prayogastu īdṛśaḥ-divāpi vaiśvadevaṃ kurvāṇāḥ kalpayitvā naktañcarebhyo bhūtebhyo'pi sthāpayanti rātrau tyājayanti | rātrau tu vaiśvadevo nocitaḥ | tatrāvaśyakakartavyakriyamāṇasya kiṃcidvaikalyamabhyupanatameva ekāntaparājayādvaraṃ saṃdeha iti nayena |

19.21

śiṣyata iti śeṣaḥ pradarśitāhutibalibhyo mucyamānaḥ | taṃ piṇḍīkṛtya pitṛpitāmahaprapitāmahebhyo mātṛpitāmahīprapitāmahībhyaśca dadāti |

19.22

agnerātmanaśca samīpe jalakalaśaṃ sthāpayitvā svastyayanaṃ vakti bodhaśca metyādyanuvākam | vācayatīti svārthe ṇic rāmo rājyamakārayadityādivat | anuvāko vyākhyātaḥ | caurādiko vātra vaciḥ | svasti avināśa īyate prāpyate yena, tatsvastyayanam | ata evānyadapi puruṣasūktakanikradatprabhṛti vaktavyam |

Linked texts (1)