Kathakagrihyasutra 19
Commentary of Devapāla 19
- Language
- Sanskrit
19.1
vaiśvadevasya kartavyatāṃ vakṣyāma ityadhyāhāraḥ| viśvebhyo devebhyaḥ svāheti vaiśvadevasaṃbhavācchatrinyāyena karmasamūhe vaiśvadevaśabdapravṛttiḥ | athavā viśve ca te devā agnyādayo viśve devāḥ viśve devā devatā atreti vaiśvadevaḥ | atrāpyaupasade'gnāvityanuvartate | devādāvaupasadābhāve laukike'pi bhavati sarvatrāryadeśe sadācārādvaiśvadevabhojananiṣedhācca smṛtiṣu | pratidinaṃ hi pañcayajñānuṣṭhānaṃ gṛhasthasya vihitam | pañca yajñāḥ punarvakṣyante-prathamaṃ devayajñaḥ, dvitīyaṃ pitṛyajñaḥ, tṛtīyaṃ bhūtayajñaḥ, caturthaṃ manuṣyayajñaḥ, pañcamaṃ brahmayajñaḥ,-iti | yadagnau juhotyapi samidhastaddevayajñaḥ saṃtiṣṭhate | yatpitṛbhyaḥ svadhākarotyadbhistatpitṛyajñaḥ saṃtiṣṭhate | yadbhūtebhyo baliṃ dadāti, tadbhūtayajñaḥ saṃtiṣṭhate |
yadbrāhmaṇebhyo'nnaṃ dadāti, tanmanuṣyayajñaḥ saṃtiṣṭhate | yatsvādhyāyamadhīte, tadbrahmayajñaḥ saṃtiṣṭhate | aupasade'gnau sāyaṃbhātarapi vaiśvadevaṃ kuryādityapi vyācakṣate |
19.2
bhojanādyarthatvena siddhasya, natu sādhyasyānnasya sataḥ, sarvataḥ sarvasmāt aṃśamuddhṛtya, natu haviṣyādeva vrīhyādeḥ, agryasyāgre prathamaṃ juhuyāt, tato brāhmaṇādikaṃ bhojayet vedavadvedavidāṃ vacāṃsi saṃbhavantīti smaraṇāt | agryasyeti saptamyarthe vyatyayena ṣaṣṭhī | anye vyācakṣate-agryasya pradhānasya vrīhyāderbhūyāṃsamaṃśaṃ gṛhṇīyāditi agryagrahaṇena darśitaṃ sarvagrahaṇenopāttasya punaragryagrahaṇena bhūyastvārthamupādānāt | anyasmāttu sarvatastāvanmātramuddhartavyam | ye tvaupasade sāyaṃprātarjāgaraṇārthaṃ vaiśvadevaṃ vadanti, ta evaṃ vyācakṣate-sarvasmādgṛhasthitādyadagryamutkṛṣṭaṃ siddhamaprayāsena yavavrīhitaṇḍulādīnāmanyatamaṃ, tasyāṃśena juhuyāt, natvabhiniveśaṃ kuryādamunaiveti |
tānhomāndarśayati
19.3
agniṃ parisamūhya paryukṣya pariṣicya paristīrya havirabhighārya nānabhighṛtaṃ havirastīti śruteretā dvādaśāhutīrjuhuyāt | kecidāhuḥ agnaye somāyeti sviṣṭakṛtaḥ prāgājyabhāgāntaṃ lakṣayatīti | tacca sāyaṃ prātikaṃ prāyeṇātrāryaiṣṭadarśanāt | caturthīnirdeśātsvāhākārāntāndarśayati | svāhāśabdo nipātaḥ saṃpradānatvaṃ dyotayati |
juhotītyanuṣajyate | caturthīnirdeśātsaṃpradānārthīyo namaḥśabdo'tra sadācārādgamyate | takṣāya namaḥ, upatakṣāya nama ityubhayasyāṃ diśi abhitaḥ agneḥ pūrveṇa pradakṣiṇaṃ kṛtvā, prathamaṃ pūrvottarakoṇe, tataḥ pūrvadakṣiṇakoṇe |
57 ) ityudadhānaśabda udadhivat |
19.5
pūrveṇāgnimityanuṣajyate | ambā nāmāsi, tasyai te namaḥ| dulā nāmāsi, tasyai te namaḥ | nityantī nāmāsi, tasyai te namaḥ| cupaṇīkā nāmāsi, tasyai te namaḥ| abhrayantī nāmāsi, tasyai te namaḥ| meghayantī nāmāsi, tasyai te namaḥ| varṣayantī nāmāsi, tasyai te namaḥ |
19.6
gṛhebhyo hitā gṛhyāḥ devatā gṛheṣu bhavā vā| agnerityanuvartate | sraktiṣu koṇeṣu agneretāścatasra āhutīrjuhuyāt | abhidakṣiṇaṃ pradakṣiṇaṃ yathā bhavati pūrvadakṣiṇakoṇādārabhya | apare gṛhyāsraktiṣviti vyācakṣate | tatra ca pracuraprayogadarśanaṃ śaraṇam | nandini tubhyaṃ nama ityādiprayogo'numantavyaḥ pradānārthatvādāhvānasya |
19.7
gṛhyābhya ityādi yathāyogyataṃ sarvatrānuvartanīyam | dhruvāsīti mantreṇa vāstoṣpatīyakarmaṇi darśitena yā sthūṇā saṃskṛtā pradhānabhūtā gṛhamadhye, tasyāṃ hiraṇyakeśyāyai namo vanaspatibhyo nama iti balidvayamupaharediti kecit | anye tu yathāsaṃkhyaṃ vyabhicāraṃ manyamānāḥ sthūṇāyāmadhikaraṇabhūtāyāṃ vanaspatibhyo juhuyāt, dhruvāyāṃ sthālyāṃ ca hiraṇyakeśyāyai nama iti vyācakṣate | gṛhadevatānāṃ cāmī homāḥ |
19.8
dharmāya namaḥ, adharmāya nama iti gṛhadvāramadhye āhutī juhuyāt |
19.9
mṛtyave nama iti jalapātre ghaṭādike juhuyāt 'udakasyodaḥ saṃjñāyām' ( 6|
19.10
varuṇāya namo viṣṇave nama iti hantyadhikaraṇe balidvayamupaharet | āhutibhaṇitirapyasti vaiśvadevahomavat |
19.11
marudbhyo nama iti piṣṭyadhikaraṇe balimupaharet |
19.12
vaiśravaṇāya rājñe namaḥ, bhūtebhyo nama iti gṛhasyopari balimupaharet |
19.17
gṛhasyāgnervā |
19.18
ākāśāya nama ityūrdhvaṃ balimupaharet
19.19
divācarebhyo bhūtebhya iti sthaṇḍile śucibhūbhāge divā balimupaharet |
sthaṇḍila ityanuṣajyate | atra divā vaiśvadeve kriyamāṇe divācarebhyo bhūtebhyo balimupaharet, rātrau tu naktañcarebhyo bhūtebhya iti kecidvyācakṣate | prayogastu īdṛśaḥ-divāpi vaiśvadevaṃ kurvāṇāḥ kalpayitvā naktañcarebhyo bhūtebhyo'pi sthāpayanti rātrau tyājayanti | rātrau tu vaiśvadevo nocitaḥ | tatrāvaśyakakartavyakriyamāṇasya kiṃcidvaikalyamabhyupanatameva ekāntaparājayādvaraṃ saṃdeha iti nayena |
19.21
śiṣyata iti śeṣaḥ pradarśitāhutibalibhyo mucyamānaḥ | taṃ piṇḍīkṛtya pitṛpitāmahaprapitāmahebhyo mātṛpitāmahīprapitāmahībhyaśca dadāti |
19.22
agnerātmanaśca samīpe jalakalaśaṃ sthāpayitvā svastyayanaṃ vakti bodhaśca metyādyanuvākam | vācayatīti svārthe ṇic rāmo rājyamakārayadityādivat | anuvāko vyākhyātaḥ | caurādiko vātra vaciḥ | svasti avināśa īyate prāpyate yena, tatsvastyayanam | ata evānyadapi puruṣasūktakanikradatprabhṛti vaktavyam |
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit