<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Auxiliary Sciences of the Veda](https://indike.org/pramana/in.vedanga) › [Ritual sūtras](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa) › [Manuals of the domestic ritual](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya) › [Kāṭhakagṛhyasūtra](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka) › [Commentary of Devapala](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary) › 1

# Kathakagrihyasutra 1

Commentary of Devapāla 1

- **Language:** Sanskrit

### [1.1](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.1)

janmanaḥ prabhṛti saptame varṣe garbhādaṣṭame brāhmaṇasyopāyanamācāryasamīpagamanamekhalābandhanasaṃskāraḥ pradhānabhūtaḥ | tasminhi sati śrutismṛtyadhikāro bhavati | ata eva dvitīyaṃ janma smaryate 'prathamaṃ mātṛto janma dvitīyaṃ mauñjibandhanāt | atra mātā ca sāvitrī pitā tvācārya ucyate ||' (manu0 2|170) iti |  
46) itīdantaḥ paridadhmaḥ paridhāpayāmaḥ, somameva cemaṃ paridhāpayāmaḥ, tvayā anenopanayanadvāreṇa soma eva hi parihito dhṛto vedastadarthābhyāsadvāreṇa bhaviṣyati | kimarthaṃ paridhāpayāmaḥ | tejase mahe, mahate, pūjārthaṃ vā maha pūjāyāmityasya rūpam | śrotrāya śrūyate iti śrotraṃ vedaḥ tadarthaṃ vedavedārthādhigamāya, athavā śrotrāya śrotrayuktāya śiṣyāya vedapāraṅgamastvamupādhyāyaḥ śrotriyebhyo hitaḥ sampadyasveti tātparyam | yathainaṃ vāsoviśeṣaṃ jarasaṃ nayat jarāṃ nayati māṇavakaḥ tathā ca paridhāpanena paridhāpayāmaḥ, yathā bahūni vastrāṇi bhogena jarayiṣyati tathāhaṃ paridhāpayāmīti yāvat | jyok cirakālaṃ śrotrāya vedāya jāgarat jāgṛhi bahukālaṃ vedatadarthajāgaraṇam paṭhanabodhānuṣṭhānātmakaṃ tavāstvityarthaḥ | jyok śrotre'dhijāgarat bahukālaṃ śiṣyebhyo jāgṛhi upadiśa atiśayena paropakāraprakṛṣṭadharmakatvāt |

### [1.2](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.2)

aveṣṭyadhikaraṇanayena rājā kṣatriyastasyāpatyaṃ rājanyaḥ kṣatriyadārakaḥ | tasya janmanaḥ prabhṛti navame garbhāddaśame upanayanam |  
74) iti kanip pravṛddho bhavetyarthaḥ | anabhiśastipāvā abhūrityanuṣajyate, abhiśaso'bhiśastiḥ pāpayogastatpratiṣodho'nabhiśastiḥ pāpābhāvaḥ prasajyapratiṣedhaṃ kṛtvā paryudāsena ca dharmasaṃbandhaḥ, anabhiśastiṃ pātīti anabhiśastipāvā | śataṃ jīva śaradaḥ, śataṃ śaradāṃ ca tvaṃ prāṇān dhāraya | purūcīriti śarado viśeṣaṇaṃ puruśabdo bhūrivacanaḥ bahūn puruṣānañcanti sādhayanti iti purūcyaḥ, purūcīnāṃ rāyo dhanasya ca poṣaṃ puṣṭiṃ paridhatsva samantāddhāraya |  
83 ) iti smṛterāyuṣmānedhi saumya viṣṇumitra 3 iti | smṛterapi

### [1.3](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.3)

samānaṃ pūrveṇa |

### [1.4](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.4)

sarvatrābhividhāvāṅ | brāhmaṇasya ṣoḍaśavarṣāntaṃ yāvadupanayanakālānatikramaḥ, evaṃ dvāviṃśāntaṃ yāvat kṣatriyasya, ā caturviṃśādvaiśyasya |  
82) ityavaśabddo mṛjinā sambadhyate | gnāḥ devatāḥ avāmṛjan 'mṛjū śuddhau' kūrcena ātatasya sūtrasya mārjanaṃ kṛtavatya ityarthaḥ | sahasramantānabhitodyacchan, abhita ubhayataḥ pallavadvaye uditi nipātastathāśabdasyārthe, sahasraśabdo bāhulyārthaḥ, sahasramantānāṃ daśānāmayacchan babandhuḥ | kāḥ | gnā iti yojanīyam | aśītirmadhyamavayannu nārīḥ, nuśabdaḥ kṣipravacanaḥ, madhyaṃ vastrasyāśītirnāryo nāgadevatā avayan utavatyaḥ |

### [1.5](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.5)

snātaścāsāvuptakeśo muṇḍitaśirāstasmin māṇavake upasthite sati yathāvidhi upasamādhānamagnisaṃskāramuddhatasiktopalipte bhūviśeṣe sthāpanaṃ parisaṃvahanaṃ paryukṣaṇaṃ paristaraṇaṃ ca kṛtvājyaṃ copanidhāya vilāpya saṃvīkṣya daṇḍamekhalādikaṃ yathopayogamānīyopanetā jayaprabhṛtibhirṛtunakṣatrādyantairhutvā revatīstvetyādikayā śakaryā ahatamabhuktaṃ navaṃ vāso haste nidhāyābhimantrayate | kila vāsaso'yamutpattikramaḥ-ādau tāvadrevatībhiḥ karpāso loṣṭhanikābhirabhihanyate vidhūyate ca, tataḥ kṛtyate veṣṭyate sūtratāmāpādyate ityarthaḥ, tatastantuvāyena ātānāyate, tataḥ kūrcena parāmṛjyate | tato vastraṃ vayati tantuvāyaḥ, sampanne ca vastre pallavadvaye daśāḥ saṃyojayati | evaṃkramo'tra mantre karpāsādīnāṃ hananādau devatāviśeṣāṇāṃ kartṛtāropaṇena stūyate | he vastra tvāṃ revatīḥ devatāḥ vyakṣaṇanviśeṣeṇākṣiṇvan karpāsāvasthāyāṃ loṣṭhanikādibhirhatavatyaḥ | kṛttikāḥ ‘kṛtī veṣṭane’ kartaryo veṣṭikāścakratuḥ cakruḥ sūtraṃ kṛtavatyastadvāreṇa saṃpāditavatyaḥ | apaso'pāpā marutastvāṃ vyatanvata viśeṣeṇātanvata ātānarūpatāṃ kṛtavanta ityarthaḥ| dhiyo'vayan buddhiviśeṣeṇa hi vastraviśeṣasya vānaṃ sampadyate | ava gnāḥ amṛjan 'vyavahitāśca' (1|

### [1.6](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.6)

anena yajuṣā vāsaḥ paridhāpayati | he devyo revatyādyā idaṃ vāsaḥ paridhatta paridhāpayata | kasmai | devāya dyotamānāya māṇavakāya | tvamapi he māṇavaka paridhatta paridhatsva | savitā vyatyayena he savitaḥ idaṃ vāsaḥ paridhāpaya savitre devatāthòbhijñānasya janayitre māṇavakāya | tvamapi he māṇavaka paridhatta paridhatsva savitā bhūtvā | he vāsaḥ naya prāpaya imaṃ māṇavakaṃ kaṃ brahmāṇaṃ brāhmaṇatvaṃ prāpaya vedasamṛddhiyuktaṃ kurvityarthaḥ, śatāyuṣaṃ kṛṇuhi kuru ||  
eṣa mantrastrayāṇāṃ varṇānāṃ paridhāpane sādhāraṇo'dhovāsasaḥ | uttarīya vakṣyate'jinam | jarāṃ gacchetyādibhiḥ parihitavāsasamanumantrayate ityādityadarśanaḥ | natvevamācāra ācāryāṇām, nāpi mantraliṅgamevamiti yojanānyathā kāryā | ekaikasyāsādhāraṇa ityekaikasya vāsasaḥ paridhāpane mantratrayam | tatra devīṃrdevāyaṃtyeko varṇatrayasādhāraṇaḥ, jarāṃ gaccheti dvitīyaḥ sādhāraṇaḥ paridhāpane, parīmamityādīnāṃ trayāṇāmekaiko yathākramamekaikasyāsādhāraṇa ityekaikasya trayaḥ paridhāpane mantrāḥ |

### [1.7](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.7)

mantraliṅgādayamapi paridhāpane | upanetā bravīti he māṇavaka vāsaḥ paridhatsva | āśiṣamāha-jarāṃ gaccha jarājarjaritatanurbhava | āpīvābhūḥ ‘sphāyī opyāyī vṛddhau’ āṅpūrvaḥ ‘āto maninkanibvanipaśca’ (3|

### [1.8](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.8)

eṣa brāhmaṇasya paridhāpane mantraḥ somapadālliṅgāditarayoḥ somasaṃbandhābhāvāt ‘yadi rājanyaṃ vaiśyaṃ vā yājayennyagrodhatatīrāhṛtya tāḥ saṃpiṣya dadhnyutsṛjya tasmai bhakṣaṃ prayacchenna somam’ iti śruteḥ ||  
he māṇavaka etadvāsaḥ paridadhmasi ‘idanto masi’ (7|

### [1.9](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.9)

he brahmacārin vāsaḥ paridadhmasi vāsaḥ paridhāpayāmaḥ indramindreṇa saha bāhubhyāṃ jātatvādinrdo rājanyastaṃ parameśvaraṃ svayameva prajāpālanasāmarthyāt | kimartham | ojase balāya | mahe mahate pūjitāya vā | kṣatrāya sādhūnāṃ trāṇāya utsāhāya ca | gatārthamanyat |

### [1.10](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.10)

manumiti mānuṣatvānmanum | poṣo dhanapuṣṭistadartham | śiṣṭaṃ samānam |

### [1.11](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.11)

trayāṇāmapi varṇānāṃ parihitavāsasāmanenānumantraṇaṃ karotyupanetā| pariśabdaḥ pūrvavadihāpi vyavahitānvayaḥ | he māṇavaka tvamidaṃ vāsaḥ pari adhidhāḥ paryadhyadhāḥ ādhikyenotkarṣeṇa parihitavānasi svastaye'vināśāya yat, tattvamāpīvā āpīnaḥ pravṛddho bhava, anabhiśastyanabhiśastaṃ pāti rakṣatītyanabhiśastipāvā, śataṃ ca śaradāṃ jīva, suvīraśca śobhanaputrayukto bhava, tathā vasūni dhanāni udāraḥ sagvibhaja viśeṣeṇa  
bhajasva dehi vā parijanartvikprabhṛtibhyaḥ| suṣṭhu jīvan sujīvan sukhādinā jīvan |

### [1.12](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.12)

yoge yoge ityanena yuvā suvāsa ityanena ca mantreṇāgniṃ lakṣaṇīkṛtya pradakṣiṇaṃ yathā bhavati, tathā māṇavakamānīya ehyaśmānamātiṣṭheti mantreṇāśmānaṃ dakṣiṇena padā āsthāpayati adhiṣṭhāpayatyācāryaḥ ||  
vyākhyāteyam| atra vahnipradakṣiṇe tu yogaḥ sambandho viśeṣyate| yoge yoge sarvatra brahmacārikriyāsambandhe kartavye, vāje vāje haviṣi haviṣi, indraṃ havāmahe āhvayāmaḥ ūtaye'vanāya, tavastaraṃ balavattaraṃ, sakhāyaṃ sahāyam ||  
eṣa yūpocchrāyane viniyukto'nyatra mantraḥ | tatraiṣa mantrārthaḥ-yūpa eva yuvā navaḥ sadyaśchinnaḥ, śobhanena vāsasā raśanayā ca parito veṣṭita āgāt āgataḥ | taṃ dhīrāso dhīrāḥ paṇḍitā ṛtvijaḥ unnayanti ucchrayanti manasā devayantaḥ devān yaṣṭukāmāḥ paśuyāgaṃ cikīrṣantaḥ| prakṛto'trāyamarthaḥ-brahmacārī yuvā suvāsāḥ parihitaśobhanavastraḥ parivītaḥ saṃvṛto brahmacāryātmā sahi yuvā nityataruṇaḥ saṃvītaśca śāṇavāsasā, āgāt āgataḥ idaṃ śarīraṃ karmavaśātprāptaḥ | prāṇo vyākhyātavyo brahmacārisaṃbandhī | so'pi hi śarīreṇa vāsaseva saṃvṛta āgato brahmacāriśarīram | nityataruṇaśca yuvā sa brahmacārī ucchrita unnato jāyamāno vardhamāno bhavati ātmā vāyurgagana iva kṣudhādibhiḥ pravṛddho bhavati | taṃ dhīrāso dhīrāḥ paṇḍitāḥ kavayaḥ krāntadarśanā unnayanti ūrdhvaṃ nayanti ātmānaṃ mokṣaṃ prāpayanti prāṇamutkrāmayanti ūrdhvaṃ brahmadvāraṃ prāpayanti brahmacāriśarīramapyunnayanti kriyājñānakāṇḍānuṣṭhānenotkṛṣṭaṃ sampādayanti, svādhyaḥ śobhanadhiyaḥ sukarmāṇaḥ, ekāgreṇa manasonnayanti ||  
ehyaśmānamiti, he māṇavaka ehi āgaccha aśmānaṃ pāṣāṇamātiṣṭhādhitiṣṭha, aśmeva sthiro bhava, viśve sarve devā āyuṣṭe kṛṇvantu śaradaḥ śataṃ samāḥ śatam |

### [1.13](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.13)

mama vrata ityādinā mantreṇa nābhimārabhya śikhāntaṃ yāvadbrahmacāriṇaṃ ācārya unmārṣṭi | vratamiti karmanāma | he brahmacārin mama vrate karmaṇi te tava hṛdayaṃ dadāmi tvadīyaṃ hṛdayaṃ maccikīrṣitakarmasahāyamastvityarthaḥ | mama sambandhi cittaṃ te tavānucittamastu madīyacittānugataṃ tava cittamastvityarthaḥ | mama sambandhinīṃ vācaṃ tvamekavrato bhūtvā juṣasva yadahamadhyāpayāmi, tadekacitto bhūtvā adhīṣvetyarthaḥ | vāgvai bṛhatī, tasyāḥ patirbṛhaspatirātmā | sa tvāṃ niyunaktu samyaksaṃkalpadvāreṇa matsevādyau pravarttayatu, mahyaṃ madarthaṃ, mamāpi tathā sati ācāryakasampattirupakāro bhaviṣyatītyarthaḥ |

### [1.14](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.14)

brahmacārī vakti | tamācāryo vācayati brahmacaryyamityādi svarityantam | kiṃ kṛtvā | dadhikrāvṇa ityādinā trirdadhi bhakṣayitvā bhakṣaṇe brahmacāriṇaṃ prayujya | khāditvā ācānto brahmacaryyamityādi brahmacārī paṭhati gurupāṭhitaḥ sanniti tātparyyam || dadhikrāvṇo akāriṣaṃ jiṣṇoraśvasya vājinaḥ | surabhi no mukhā karatpra ṇa āyūṃṣi tāriṣat || eṣā vyākhyātā | brahmacaryyamityādi brahmacārī bravīti | he guro ahaṃ brahmacaryamāgām, brahmaṇo vedasya caraṇamāgāmāgataḥ prāptaḥ brahmacaryaṃ mayā avaśyakartavyatayā saṃkalpitam | ata upanayasva māṃ saṃskurvityarthaḥ | adhyeṣaṇe loṭ | he upanetastavāpyācāryakasiddhiḥ phalaṃ bhaviṣyati māṃ saṃskurvata ityātmanepadena bodhayati | ādityadarśanastu vyākhyātavān-gururidamāha brahmā prajāpatistasya caraṇaṃ brahmabhāvamahamāgāmāgataḥ, ato māmupanayasva brahmasamīpaṃ prāpaya he brahmacārinnityādi | etat vicintyam | omiti brahmaṇo'bhidhānamomiti brahma khaṃ brahmeti śruteḥ | bhūriti bhūlokasthā devatā agnirūpocyate | bhuvarityantarikṣadevatā pūrvavattātsthyāt, saca vāyuḥ | svariti svarlokasthā devatā ādityātmikoktā |

### [1.15](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.15)

iyaṃ duruktādityādikāstriṣṭubho vācayannācāryo mekhalāmābadhnīte | brahmacārī vakti | gururvācayati | iyaṃ mekhalā duruktādduṣṭādasatyabhāṣaṇādikāduktādvacanātparibādhamānā vārayantī tasyāṃ baddhāyāṃ vākpāṇipādacāpalavāraṇānniyamacodanādvarṇaṃ brāhmaṇādijātitrayaṃ punatī pāvayantī adhyayanādiyogyatāpādanadvāreṇa, rūpādikaṃ vā varṇaṃ punatī, svabhāvapavitraṃ pāvanayogyaṃ vā | sā me mamāgādāgatā prāṇāpānābhyāṃ balamābhajantī dadatī svādhyāyādidvāreṇa | ‘bhañjo āmardane’ ityasya, varṇātmakaṃ rūpamābhajantī vināśayantī tasyāṃ hi satyāṃ adhyayanaṃ kriyate | tacca kriyamāṇaṃ prāṇāpānau nirudhya kriyata iti prāṇāpānabalamapahataṃ tayā bhavati | sakhā samānakhyānā | devī dyotanādiguṇayuktā | subhagā hṛdyā navakomalamuñjasaṃgatā | ṛtasya satyasya goptrī pālayitrī tasyāṃ satyāṃ yatheṣṭavācitvanivāraṇāt , ṛtasya yajñasya vā rakṣikā baddhamekhalena vedatīrthādigamanāt | tapaso vrataniyamasahitasya vedādhyayanasya tarutrī tārayitrī pāraṃ nayatrī | ghnatī rakṣaḥ, yātudhānānnāśayantī vajro vai mekhaleti śruteḥ| sahamānā arātiṃ, śatrupradānaṃ vā prasahamānā abhibhavantī kārpaṇyaṃ śatrūṃśca nivārayantītyarthaḥ | sā no'smākaṃ samantaṃ samantādanuparehi āgaccha bhadrayā vṛttyā| he mekhale tava bhartāro dhārayitāraḥ santo vayaṃ mā riṣāma riṣirhiṃsākarmā tvāṃ dhārayatāmasmākaṃ hiṃsā mā bhūt | śraddhāyā āstikyasya duhitā śraddhāsya mātā | tapaso'dhijātā, tapo'syāḥ pitā | mantrakṛtāṃ samyagjñānavidāmṛṣīṇāṃ svasā bhaginī babhūva bhūtā | he mekhale saivaṃbhūtā tvaṃ māṃ parirerihasva 'liha āsvādane' chāndaso varṇavyatyayaḥ māṃ samāśliṣya, mayi tapo niya-  
mauñjīṃ sasamuñjanirmitām | trivṛtaṃ triguṇaveṣṭitām | trivṛdaṅgajaḥ| trivṛnnavakam| tatra trivṛtā yūpaṃ paricīyādityādau rajjau trivṛcchabdaḥ | trivṛtstoma ityādau trivṛcchabdo navake| ihāpi rajjau triguṇāyāṃ trivṛcchabdaḥ tathā sadācārāt | tena bhrāntyā kecinnavaguṇāṃ mekhalāṃ vyācakṣate | murvī nāma tṛṇaviśeṣastasya vikāro maurvī, tāṃ dhanurjyāṃ dhanuṣaḥ prasārya guṇaṃ rājanyāya prayacchati | sautrīṃ vaiśyāya, sāmānyābhidhāne'pi smṛtyanusāreṇa karpāsasūtramayīm | ādau prayacchati, tata ābadhnīyāditi kramo boddhavyaḥ ||

### [1.17](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.17)

cittasya samo'sītyanena mantreṇa mekhalāgranthiṃ kṛtvā śikhāvat yathākulaprasiddhi  
'trivṛtā granthinaikena tribhiḥ pañcabhireva vā|' (manu02|43)  
ityādismaraṇāt mitrasyetyādi vācayannaiṇeyaṃ kṛṣṇamṛgasya sambandhi carma brāhmaṇāya prayacchatyupanetā, rājanyāya vyāghracarma, rurucarma vaiśyāya | mekhalāgranthau carmadāne ca trayāṇāṃ sādhāraṇau mantrau ||  
cittasyeti | he granthe tvaṃ cittasya samaścittena tulyo yathā brahmacāriṇaścittaṃ na calati vratādhyayanādiśuddhaṃ tiṣṭhati, tathā tvamapi na calasi yāvadbrahmacaryamavasthānāt | daivyo devānāṃ sambandhī tvaṃ granthiriti stutiḥ, tataśca mā visrasaḥ mukto mā bhūḥ ||  
mitrasyeti triṣṭup | brahmacārī brūte | idamajinamahaṃ paridheyaṃ paridadhe | kīdṛśam | mitrasyāhiṃsrasya hariṇasya ruroścakṣurdarśanaṃ prasiddham | vaiyāghrapakṣe'pi vyāghro mitrameva rājño'bhimatacarmadānācchauryasmaraṇācca | dharuṇaṃ brahmacaryādikasya dhāraṇam | balāya brahmacaryasāmarthyārthaṃ paridadhe tejaḥ brahmavarcasasya tejaso nimittatvāt| yaśasvi yaśaskaram| sthaviraṃ vṛddhamiva gauravapātraṃ sthirataraṃ vā | samṛddhaṃ samṛddhikāri | anāhanasyaṃ āhantīti āhanāḥ ‘sarvadhātubhyo'sun’ (u0 638) ityasun, āhanasi sādhu āhanasyaṃ tatpratiṣedho'nāhanasyam | vasanamācchādanam | cariṣṇu gamanaśīlaṃ mṛgāvasthāyāmabhūt | vāji vājamannaṃ tadvidyate'syeti vāji, tasminparihite brahmacaryāvasthāya bhaktyānnaṃ prayacchantīti tasyānnatavamupacaryate |

### [1.18](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.18)

taccakṣurityādinā ādityopasthānaṃ kārayati ||  
tadeva cakṣustrailokyasya purastātpūrvasyāṃ diityuccarati udeti | devahitaṃ devairvihitaṃ preritaṃ nirmitaṃ vā devebhya indriyebhyo vā hitam | tat śaradāṃ śataṃ paśyema paśyantaśca varṣaśataṃ jīvemeti brahmacārī śaṃsatyupatiṣṭhamāna ādityam ||

### [1.19](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.19)

gururāha ko nāmāsīti | ka iti prajāpatināma | tathāca brāhmaṇaṃ  
‘ko nāmāsīti prajāpatirvai ko nāmeti |’  
vedagrahaṇābhimukhatvātprajāpatirivāsīti stuticchalena sākṣāt praśno'yaṃ prativacanavidhānāt | guruṇā pṛṣṭaḥ śiṣyo'bhivādayate | svanāmoccāraṇenāsāvityukte nāma pratīyāt viṣṇumitro'hamabhivādaye bho iti brahmacāriṇābhivādito guruḥ pratyabhivādanamāha plutāntaṃ ‘pratyabhivāde'śūdre’ ( 8|  
‘āyuṣmānbhava saumyeti vaktavyo'ntyākṣare plutaḥ |’  
iti |

### [1.20](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.20)

ācāryoṃ brahmacāriṇo dakṣiṇaṃ hastaṃ dakṣiṇena hastena vivāhoktavidhinā gṛhṇāti devasya ta ityādinā | he brahmacārin viṣṇumitra ahamācāryo hariśarmābhidhānastvāmupanaye iti śiṣyaṃ svanāmnā saṃbodhya svanāmoccārya gṛhītahasto gururbravīti, eko'sāviti śabdaḥ śiṣyabodhane, dvitīya ācāryanāmopalakṣaṇārthaḥ, te tava hastaṃ gṛhṇāmi | kīdṛśasya | devasya dyotanādidharmakasya, savituḥ padārthādijñānasya janayituḥ | kimartham | prasave prakṛṣṭajñānādijananāya | stutyarthamāha-naivaṃ bhramaṇīyaṃ-yadaduta carmamayābhyāmātmīyābhyāṃ bāhubhyāṃ hastābhyāṃ vā hastaṃ gṛhṇāmyahamiti | kiṃ tarhi | aśvinordevabhiṣajorbāhubhyāṃ pūṣṇaśca hastābhyām |

### [1.21](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.21)

gṛhītahasta evācārya āha | savitābhimatasya janayitā ādityaste tava hastamagrahīt, ātmānameva savitṛtvenopacarati guruḥ| agnirācāryastava, nāham, ahamevāgnistavācāryo vedārthajñānatadanuṣṭhānatapaḥprabhṛtibhirjājvalyamānatvāt kaḥ prajāpatiḥ sannahaṃ gururātmarūpeṇa kaṃ prajāpatimeva santaṃ tvāmahamupanaye asau viṣṇumitranāmā | sarveṣāmevāntaramekaḥ | sa eva ca saṃsthānairaupādhikadoṣanivṛttyā saṃskriyate| kāya prajāpataye tvāmahaṃ pariddadāmi parirakṣārthaṃ brahmaṇe tvāṃ samarpayāmītyarthaḥ |

### [1.22](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.22)

kasya prajāpaterbrahmacāryasīti bhaṅgipraśne ācāryeṇa kṛte sati śiṣyaḥ pratyāha prāṇasya brahmacārī asmi bhavāmītyabhyupagamabhaṅgyaiva pratyuttaram | prāṇo hi prajāpatireva jagatsūtrabhūtaḥ | tathāca śrutiḥ ‘hiraṇyagarbhaḥ puruṣo mahāṃstvaṃ prāṇo jagatsūtramanādirindraḥ | bodhaḥ śucirdharmatarāntarātmā tathā vidhātā jagato'sya deva ||' iti |

### [1.23](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.23)

he brahmacārin prajāpataye parirakṣārthamahaṃ tvāṃ dadāmi devāya savitre'ntarātmane bṛhaspataye vāgvai bṛhatī, tasyāḥ patirātmā tasmai dadāmīti samānam | asāviti ācāryanāmapradarśanārtham | he deva svaprakāśatayā dyotamāna | he saṃvitaḥ abhimatavratādijanayitaḥ eṣa brahmacārī te tava sambandhī, taṃ gopāyasva pālaya | dīrghāyuḥ so'stu, mā mṛta maraṇaṃ mā bhūdasya | pratyakṣe'pi parokṣanirdeśo vaidiko vyatyayaḥ |

### [1.24](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.24)

agneḥ putraḥ ṛgvedaḥ | vāyoḥ putro yajurvedaḥ | sūryasya putraḥ sāmavedaḥ | he ṛgveda yajurveda sāmaveda eṣa brahmacārī tubhyaṃ parirakṣārthaṃ datta iti te tava pratyekaṃ sambandhī, atastaṃ gopāyasva | tathāca brāhmaṇamagnyādiputratvamṛgvedādīnāṃ darśayati 'prajāpatirvā eka āsītsa tapo'tapyata tatastapastepānena trayo devā asṛjanta agniurvāyurādityaste tapo'tapyanta tebhyastapastepānebhyastrayo vedā asṛjantāgnerṛgvedo vāyoryajurveda ādityātsāmavedaḥ' iti | viṣṇuputro brahmaputraśceti sambhūtagrāmaḥ | athavā agneḥ putro bhūlokaḥ, asyādhiṣṭhātrī devatā agniḥ | evaṃ vāyuputro'ntarikṣalokaḥ, sūryaputro dyulokaḥ | yadvā puru bahu trāyate iti putraḥ, agniścāsau putro'gniputraḥ | evamanyatrāpi yojanā |

### [1.25](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.25)

gururāha–he brahmacārin tvaṃ saṃprati yato brahmacārī saṃpanno'ta etāni pañca kartavyāni buddhyasva | apo'śāna nimittopanatāvācamanādikaṃ kuru | tathā guruparicaryāvedādhyayanādikaṃ karma kuru | divāsvapnaṃ ca varjaya, matprasādena śarīrādyapāṭavadaśāyāmabhyupagaccha divāsvāpamicchāyāḥ svatantrāyā niṣedhāt | vāksaṃyamanaṃ ca kuru anṛtaparuṣabhāṣaṇādikaṃ mā kurvityarthaḥ ||

### [1.27](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.27)

medhāṃ mahyamityādikāḥ pañca ṛcaḥ, ṣaṣṭhaṃ yajuḥ śiṣyo vakti, gururvācayati | kuśāgrīyā buddhirmedhā | tāmaṅgiraso vāyavaḥ prāṇāpānasamānavyānodānāḥ dadurdadatu mahyam | aṅgāni rasayantītyaṅgirasaḥ āntarā vāyavastathā saptarṣayo vasiṣṭhādyā mahyaṃ medhāṃ dadatu | etattsāmānamṛgdvaye | apsarassu yā medhā, yacca gandharveṣu mano'ntaḥkaraṇaṃ, yāca daivī vedārthādisākṣātkāriṇī, manuṣyeṣu medhā sthitā ihaloke, sā sarvā māmāviśatu praviśatu | mama śarīraṃ vicakṣaṇaṃ paṇḍitamastu adhiṣṭhātṛdvāreṇa | vāk ca vegādirūpā madhumat madhuraphalaṃ duhe dugdhām | yacca mayi śrutaṃ sthitaṃ niśāmitaṃ, tanniśāmaye cintayeyaṃ samyak | yacca mamānūktaṃ guruṇoktaṃ, tadpramatām | yaccānubruve gurūktamanuvadāmi, tacchakeyaṃ śaknuyām | vayaṃ ca śrutasya priyā bhūyāsma śrutamasmākaṃ paryavasitamastu | medhayā saṃvidhīmahi saṃbaddhyemahi | ātmānamuddiśya yajuṣā śiṣya idamāha-he antarātman prāṇādika asau viṣṇumitro'hamavṛdhaṃ vardhiṣye | tvamapi cāvṛdhaḥ asau prāṇādikaḥ, tasyāpi hi vedādhyayanādinātiśayo bhaviṣyati | he saumya prāṇastvaṃ jagatsūtramato me māṃ gopāya | tvaṃ brahmaṇa āṇī sāraṃ stha bhavasi | śrutaṃ me mā prahāsīt śrutaṃ me mā tyākṣīt, mama saṃbandhi yacchrutaṃ tanmāṃ mā tyākṣīdityarthaḥ | atra caturthī uṣṇik | śiṣṭā anuṣṭubhaḥ | avṛdhamahamityādi ṣaṣṭhaṃ yajuḥ |

### [1.28](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.28)

anupravacanaṃ prayojanaṃ yeṣāṃ te'nupravacanīyā homā ityanvarthā saṃjñā| anu uttarakālaṃ hi sāvitryāḥ pravacanaṃ kārayiṣyate guruṇā | athavānupravacanamarhantītyanupravacanīyāḥ | atra hi mantrānupādhyāyo vakti, śiṣyo'nupravakti | anupravacanīyasaṃjñakān homānetābhireva prakṛtābhiścatasṛbhirṛgbhiḥ kapiñjalādhikaraṇanyāyena medhāṃ mahyamityādyābhirjuhuyāt | tena catvāro homāḥ | pañcamamāha yajuṣottamām, avṛdhamityādinā yajuṣottamāmāhutiṃ pañcamīṃ juhuyāditi kecit| anye tvāhuḥ–atra pakṣe pañcamyā ṛco viniyogābhāvaḥ prāpnoti | uttamāmiti strīliṅganirdeśo na yujyate prakṛtasyānupravacanīyasya puṃstvāt, tadapekṣayottamamiti prasaṅgāt | nacāhutiśabdaḥ prakṛto'sti | tasmāduttamāmṛcaṃ yajuṣā saha saṃyojya pañcamamanupravacanīyaṃ juhuyādityarthaḥ |  
ṣaṣṭhamanupravacanīyahomamāha

### [1.29](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.29)

ṛturiha karma| karmanāmadheyena ca juhuyāt| eṣa saptamo'nupravacanīyahomaḥ| kathaṃ kratunāmadheyena hotavyam| yathopācaritaḥ kraturbhavati, yena prakāreṇa prakṛtaṃ karmopācaritamiṣṭaṃ bhavati, tathā hotavyam | caturthīyorgena svāhākāreṇa cābhidhānaśaktiyoginā ca karmanāmadheyena upāyanāya svāhetyupanayanāya svāheti vā | evaṃ sarvāṇi vedoktāni, anenaiva prakāreṇa sarvāṇi vedoktāni karmāṇi svanāmadheyena chandobhyaḥ svāheti hutvā hotavyāni traividyakāya svāhetyādiprakāreṇa |

### [1.30](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.30)

paścādagnerdarbheṣūpaviṣṭaḥ prāṅmukho guruḥ pratyaṅmukhāyopaviṣṭāya śiṣyāya sāvitrīṃ savitṛdevatāṃ tatsaviturityādikāṃ gāyatrīṃ trīn vārānanvāha | brāhmaṇāyeti jñeyam | upalakṣaṇametadrājanyavaiśyayorhi sāvitryāvanye smṛtisadācārābhyāṃ boddhavye'dabdhebhiḥ savitariti rājanyāya, viśvā rūpāṇīti vaiśyāya | kathamanvāha | pacchaḥ pādaṃ pādaṃ pacchaḥ prathamoccāraṇe pādaśo'nubrūyāt | dvitīyoccāraṇe ardharcaśaḥ ṛco'rdhamardharcamardharcamardharcamardharcaśaḥ | ante'ntataḥ sarvām, tṛtīyoccāraṇe yathāśaktyanusāraṃ vā sarvāmṛcamanubrūyāt | yaśca medhāṃ śiṣyasya kāmayate, sopi paccho'rdharcaśaḥ sarvāmantato'nubrūyāt | tatsavituriti vyākhyāteyam ||  
ete yathāsaṃkhyaṃ rājanyavaiśyayoranubrūyāt | he savitarāditya adyāsminnahani no'smākaṃ gayaṃ gṛhaṃ pāhi rakṣa pāyubhiḥ pālakaiḥ raśmibhiradabdhebhiranupahiṃsitaiḥ, śivebhiḥ sukhakāribhiḥ | yatastvaṃ hiraṇyajihvaḥ dīptakiraṇaḥ | suvitāya havirādidātre navyase stotrādikartre naurivācarasi tārayiṣyasi āpatsamudrāditi vā | ato'smān rakṣa | mā kiḥ kaścinno'smānaghaṃ pāpaṃ śaṃsati yaḥ, sa caurādiḥ īśata prabhūt ||  
savitā viśvā rūpāṇi sarvānbhāvān pratimuñcate prakāśayati, kavirmedhāvī krāntadarśanaḥ | prāsāvīt prasūte janayati bhadraṃ sukhaṃ dvipade catuṣpade ca | nākaṃ svargaṃ vyākhyātaṃ vyakhyat prakāśayati | vareṇyo varaṇīyaḥ prārthanīyaḥ | uṣaso rātrīṇāṃ prayāṇamanu lakṣaṇīkṛtya hīnīkṛtya vā virājati rātritamaso'pahatatvāt prakāśate |

### [1.31](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.31)

palāśasyāyaṃ pālāśo daṇḍaḥ | tamekasaramavāntaraśākhārahitamṛjuṃ satvacamavraṇaṃ navanītenābhyajya svahastena gṛhītvā gurustasya daṇḍasya sambandhinyāṃ chāyāyāṃ śiṣyaṃ vyavasthāpya suśrava ityādi pāṭhayati || pālāśa ucyate-he suśravaḥ suśravā asi śobhanaṃ śravaṇaṃ yasya sa suśravāḥ| tasminhi karmāṅgatvenopādīyamāne duṣṭasyākīrtyātmakasya śabdasya śravaṇaṃ na bhavati | anuvādamāha 'yasya parṇamayī juhūrbhavati na sa pāpaṃ ślokaṃ śṛṇoti' | brāhmaṇamapi | 'devā vai brahmansamavadanta tatastadbrahma parṇa upāśṛṇotsuśravā vai nāma eṣa' iti, brahmaṇi vede devā avadanta tatastadbrahma parṇe palāśa samāśritaṃ palāśamāśritamityarthaḥ | ata eva palāśaḥ suśravā iti nāmnā prasiddha iti brāhmaṇatātparyam | he suśravaḥ sauśravasaṃ kuru suśravā eva sauśravasastaṃ sauśravasam | yathā tvaṃ suśravo devānāṃ vivadamānānāṃ vedasya nidhigopaḥ vedānāṃ nidheḥ samūhasya rakṣako'si bhavasi, evamahaṃ brāhmaṇānāṃ sambandhino brahmaṇo vedasya nidhigopo bhūyāsam |

### [1.32](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.32)

evaṃ prakṛtaṃ daṇḍaṃ pālāśaṃ brāhmaṇāya brahmacāriṇe'nuvacanānte prayacchatyācāryaḥ |

### [1.33](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.33)

aśvattho vaṭaḥ |

### [1.34](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.34)

vaiśyāya nyagrodhasambandhinaṃ prayacchati daṇḍam |  
tacchāyāyāṃ pūrvatantrasyānuvacanaṃ kārayitvā, daṇḍaṃ dattvā kiṃ kārayatyācārya ityāha

### [1.35](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.35)

yanmanvādibhiḥ smṛtaṃ, yaccāsmṛtamanuṣṭheyatvena varjanīyatvena ca yathāsaṃkhyaṃ vratamavaśyaṃ pālanīyam | evaṃ nindā ca me'nindā ca me iti ninditaṃ varjanīyamaninditamupādeyam | athavā paranindā varjanīyā, anindā ca praśaṃsāvasare kartavyā paropakāraparyavasāyinī | evaṃ vidyāvidye jñātavye hānopādānārtham | śraddhā āstikyaṃ, nāstikyamaśraddhā | tathā satyānṛte | amṛtamamaraṇakāri jñānakarmasamuccayānujñānāt jñeyaṃ mama vratam| mṛtaṃ maraṇakāri kāmyaṃ saṃsārakāraṇaṃ, tadapi hānāya parapuruṣārthārthinā jñeyaṃ, svargādyarthinā tūpādānāya | śrutaṃ mīmāṃsādiśravaṇam, aśrutaṃ kutsitaśrutaṃ lokāyatādiśāstrābhāsaviṣayam | vrataṃ sadvratam, avrataṃ vratābhāsaḥ kartavyābhāsa ityarthaḥ | yat brāhmaṇasya brahmaṇi vede vratamadhyayanādyarthaṃ, tat mamāvaśyakartavyaṃ jñānapūrvam | agneḥ prajāpatyādisahitasya yadvrataṃ karma, tat mayā jñeyamanuṣṭheyaṃ ca krameṇa | sarvatra guro anugrahaṃ kurviti pratīyamānam | janaskasyeti sakārāgamaśchāndasaḥ |

### [1.36](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.36)

mantraliṅgādidamahamityanena samidhamagnau prakṣipati | idamiti liṅgavyatyayaḥ | imāṃ samidhamahamagnāvādadhāmi | abhirābhyamukhyārthaḥ | he agne tvatprasādāt sarvavrato bhavāmi bhūyāsam | adhīte hetyādikamupanetṛstutyartham | ya eva vidvān mantrabrāhmaṇajñaḥ sannupannayate, sa evopanetṛtve'dhikṛto, nānyaḥ | sa hi yamupanayate, sa eteṣāṃ prasiddhānāṃ vedānāmanantaśākhāyuktānāṃ madhye yathecchamekaṃ dvau vā trīnvādhīte sarvān sarvaśākhākhacitān | haśabda itihāse | ato'nena saṃstutatvācchrautamupanayanaṃ, na saṃskārāntaravat smārtamata evopanayanāsasamarthā apyavaśyaṃ kurvantīti kecit | tadasat , smārtasyāpyanumitaśrutimūlatvāt | apratyakṣaṃ tatra vidhiriti cet, arthavāde'pi samānatā | yadapi bhaṇati mantragato na vidhāyaka ākhyātaśabda iti kṛtvā nedamahamityanena samitprakṣepaḥ kartavya iti, tadapyamīmāṃsakabhaṇitamākhyātasyāvidhāyakatve'pi liṅgātprakṣepasiddheḥ |

### [1.37](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.37)

upanetre dakṣiṇāṃ dadāti brahmacāriṇaḥ svāmī pitā, tadabhāve jyeṣṭhabhrātrādiḥ |

### [1.38](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.38)

nopaveśayet, nāpi saṃcārayet |

### [1.39](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1.39)

brahmacaryamupakrama eva 'upanayanaprabhṛti vratacārī syāt' ityādināktamato na bhūya ucyate || ityupayananam || ityekacatvāriṃśī kāṇḍikā |  
41 ||

## Linked texts (1)

- [Kāṭhakagṛhyasūtra](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka.41.1) — Laugākṣi, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.kathaka!devapala-commentary.1) · Pramāṇa
