Pramāṇa · Search · About · API

Kathakagrihyasutra 23

Commentary of Devapāla 23

Language
Sanskrit

23.1

‘upasṛṣṭā gāvo vasanti’(7) iti liṅgāt sarvametatkarma gosvāmināmupadiśyate |

23.2

pṛṣātakaṃ pṛṣadājyaṃ tatpunardadhimiśramājyamataśca sānnāyyadharmakam | ājyabhāgāntaṃ copasamādhānaṃ kṛtvā viṣṇormanaseti pavitraṃ kṛtvā agnijihveti pṛṣātakamutpūya pradhānayāgo'yaṃ kartavyaḥ | māntravarṇikyaśca devatāḥ | mantrāstu ‘iha prajā’ ityādibhiḥ pratīkaiścatvāro viniyuktāḥ | taiścaturbhiborderścatasra āhutayaḥ|

23.5

juhuyādityanuṣaṅgaḥ | nityāḥ punaḥ ṛca iha gāvaḥ, ayaṃ yajñaḥ, ā naḥ prajāmiti tisra eva smaryante bahupradhānasaṃbandhāt |

23.6

dadhikrāvṇa iti mantreṇa pṛṣātakasya śeṣaṃ prāśnāti |

23.7

vatsairyuktā gāvastāṃ rātriṃ vasanti |
triṣṭup, gāvo devatā, brahmaṇa ārṣam | iha asmadgṛhe prajā gavāmapatyāni ramantāṃ krīḍantu viśvarūpāḥ sarvā asmin goṣṭhe gavāṃ sthāne | viśvabhṛtaḥ sarvasya poṣikā yajñavṛṣṭyādidvāreṇa, janitrīḥ janitryaḥ avantyaḥ, agniṃ kulāyaṃ paścāspadaṃ samyagvasānā ācchādayantyaḥ ‘agniḥ pa-
śūnāṃ kulāyaḥ' ityanuśravaḥ | asmānavantu rakṣantu āgacchantu prīṇayantu tarpayantu praviśantu | kena | ghṛtena, payasā ca ||
anuṣṭup, ṛṣidevate pūrvavat | asmingoṣṭhe vartamānāstāḥ payasvatīḥ kṣīrānvitāḥ asmānavantu | vayovṛdhaḥ, vayo dhanaṃ vardhayantīti vayovṛdhaḥ | kāstāḥ | yāsāmūdho dugdhādhāraścaturbilaṃ stanacatuṣṭayayuktaṃ madhormadhunā madhurasena kṣīreṇa, ghṛtena ca pūrṇam ||
vaiśvadevī, jagatī, śiśuśaiśvayorārṣam| marutaḥ sūryaraśmayaścātra viśvedevāḥ | iha yajñe viśve sarve devā āgacchantu avasā annena dhanena ca saha | pṛṣadaśvā marutaḥ mitarāviṇaḥ | pṛśniḥ pṛthivī dyaurvāgvā mātā yeṣāṃ te pṛśnimātaraḥ | śubhaṃyāvāno śubhasyotkṛṣṭasya phalasya prāpayitāraḥ | vidatheṣu yajñeṣu jagmayo gantāraḥ | agnineva haviḥ khādayantītyagnijihvāḥ | manavo mantāraḥ| sūrya iva dṛśyante sūracakṣasaḥ ||
āgneyī, triṣṭup | he deva agne ghṛtaṃ piban tvaṃ yaja pūjaya devān | harito'śvāstvāmāvahantu, raśmayo vā haritaḥ | tristhāno hyatrāgniḥ | kīdṛśā raśmayaḥ | ghṛtapruṣaḥ ghṛtamājyamudakaṃ vā dahantīti ghṛtapruṣaḥ | agniḥ kīdṛśaḥ | ghṛtapratīkaḥ, ghṛtamabhimukhīkṛṛtya kāyati prakāśayatīti ghṛtapratīkaḥ, ghṛtena hi prajvalito bhaumo'gniḥ prakāśate | ghṛtapṛṣṭhaḥ, vāḍavo'gnirvaidyuto vā| ghṛtamāhūyate'sminniti ghṛtāhavanaḥ| ghṛtamudakamasya vāḍavādyagnerdhāma sthānam ||
gāva ucyante—yūyamambhaḥ pānīyaṃ stha bhavatha yajñadvāreṇa vṛṣṭisaṃbhavahetutvāt | ato yuṣmākaṃ saṃbandhi ambho'haṃ bhakṣīya kṣīramapyatrāmbhaḥ| mahaḥ stha ojorūpā yūyaṃ bhavatha, tato maho bhakṣīya prāpnuyām| ūrjamannāni payodvāreṇa bhavatha, tataḥ ūrjaṃ bhakṣīya| rāyo dhanasya poṣaḥ puṣṭirbhavatha yūyamatò'haṃ yauṣmākaṃ dhanapoṣamaśnuyām| revatī ramadhvaṃ 'paśavo vai revatī' iti śruteḥ revatyo yūyaṃ ramadhvamiha gṛhe krīḍata| asminyonau yajamāne arjanahetau, atra goṣṭhe gavāṃ sthāne ayaṃ yajamāno gopatirbandhuḥ poṣakatvāt| ata ito yajamānāt māpagāta anyatra mā guḥ, māṃ mā hāsiṣṭa mā tyākṣuḥ, bahvyaśca me bhavatha ||
saṃhitā viśvarūpā gauriti trīṇi gonāmāni, vyatyayenaikavacanam| samyagdhitāḥ, viśvarūpāśca sarvasyotpādakatvena, gāvo ganya āganya iha martyaloke yajñārtham| ata ā morjā viśa, ūrjā annena balena ca saha māmāviśata vyāpnuta | gaupatyena ca gopatitvena saha āviśata| vo yuṣmākaṃ rāyo dhanāni mayi śrayantāṃ samāśrayantu | sahasrapoṣaṃ vaḥ puṣeyaṃ, yuṣmatsaṃbandhinyā sahasrasaṃkhyayā puṣṭaḥ syāṃ gosahasrāṇāmadhipatiḥ syāmityarthaḥ | amumapi prayuñjate iti aviniyukto'pi vyākhyātaḥ | vayo'pi ca poṣayantyanena mantradvayena ||
raudrībhirabhijuhuyādityājyena homa iti raudryo yathāprayogaṃ vyākhyāyante

Linked texts (1)