Kathakagrihyasutra 25
Commentary of Devapāla 25
- Language
- Sanskrit
25.1
athaśabdo'dhikārārthaḥ | athārtavasvastyayanamadhye'pi vṛṣotsargo'dhikṛto'nantaraṃ boddhavyaḥ | iha vṛṣotsargaḥ pitṝṇāṃ paropakārārthatvena smṛtaḥ 'eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet | yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet ||' (ga0 pu0) iti |
37) yathā miśrīkṛtya ||
25.2
kṛttikāyuktaścandro yasyāṃ bhavati, sā kārtikī paurṇamāsī | tasyāmāśvayujasya vā saṃbandhini revatīnakṣatre karmedaṃ kartavyamiti kālavikalpaḥ | kathaṃ kartavyamityāha-gavāṃ madhye svagoṣṭhe samiddhaṃ dīptamagniṃ kṛtvā, pūṣadevatākaṃ caruṃ payasi śrapayitvā, ādityaprāyaṇīyacaruvikāraṃ
75) iti vanip | iha raḍiriti paṭhitā vyākhyātāḥ | ākūrtiṃ ca kecidevamāhuḥ, pare bahvīḥ ||
25.3
iha raḍirityādyā daśāhutīrjuhuyāt pradhānāntaram |
25.4
tato rudrābhidhānān ṣaḍanuvākān japet 4
25.5
atiśayapratyayārtha ārambhaḥ | utsṛjedityetadapekṣayā dvitīyā | tato'pi ekarūpaṃ dvirūpaṃ vā | ekarūpatve'pi rohitarūpaṃ 'rohitarūpāḥ paśavo bhūyiṣṭhāḥ' iti śrutatvāt rohitavarṇam | bahvṛce coktaṃ
‘dvihāyanamekahāyanaṃ vā nīlaṃ babhruṃ kapilaṃ ca |’ iti | dvirūpatve'pi babhruṃ saptaśuklaiścandrakaiścitritam | purāṇe ca ‘sapta yasya tu śuklāni lāṅgūlaṃ kakudaṃ mukham | khurāṃśca caturaḥ śuklaṃ tādṛśaṃ vṛṣamutsṛjet ||’ iti rūpeṇoktam | mukhyakalpenāpi kṛṣṇādīnāmanyatame tilakitam | yo vā yūthaṃ gogaṇaṃ chādayet sarvonnata ityarthaḥ | yo vā yūthe tejasvitamaḥ śauryakāntyādiyuktaḥ, tamalaṃkṛtya vastramālāghaṇṭādinā | catasro'ṣṭau vā vatsatararya iti vikalpaḥ | vatsatararyo'kṣatayuvatyo duhitaraścaturvarṣāḥ | tā api pūrvavadalaṃkṛtya etamityādimantreṇa | paurvakālyaṃ vakṣyamāṇajapāpekṣam |
25.6
tasya vṛṣasya dakṣiṇe śrotre pitā vatsānāmityādimantraṃ japet | mantraliṅgādayameva tyāgamantraḥ |
25.7
utsargasaṃkalpaṃ nirvartya vatsatarībhiḥ saha prācīmudīcīṃ vā prakālayet nayet | tataḥ sarpiṣā bhūyasā yuktaṃ haviṣyamannaṃ nānāprakāraṃ brāhmaṇān yathāśakti bhojayet | prakālanaṃ kṛtvā prakālayitveti vyutpatterna lyabādeśaḥ kṛtaḥ 'samāse'nañpūrve ktvo lyap' (7|
ṛṣiputrāṇāmārṣam | pūṣā devatā | yuṣmākaṃ saṃbandhinīrgāḥ pūṣā anvetu anugacchatu | tathā arvato'śvān pūṣā rakṣatu pālayatu asmadīyān | evamasmabhyaṃ vājamannaṃ pūṣā sanotu vibhajatām | iyartītyarvā, 'anyebhyo'pi dṛśyante' (3|
he gāvaḥ, yuṣmabhyaṃ etaṃ vṛṣaṃ yuvānaṃ patiṃ taruṇaṃ bhartāraṃ prajananasamarthaṃ dadāmi, anena preyasā saha krīḍantyaścaratha vicaratha | anena mantraliṅgena svagovargāntargatasyāpi rakṣaṇaṃ pratīyate | kiṃca he soma rājan vayaṃ prajayā putrādikayā mā hāsmahi prajayā śūnyā mā bhūma svasaṃbandhinyā gosaṃbandhinyā ca, tathā tanūbhiḥ śarīraiḥ mā hāsmahi dīrghāyuṣaḥ syāmetyarthaḥ | apica mā radhāma dviṣate 'rādha hiṃsāsaṃrādhyoḥ' dviṣate iti tṛtīyārthe caturthī, dviṣatā śatruṇā hiṃsitā mā bhūmetyarthaḥ ||
he vṛṣa, tvāmutsṛje utsṛjāmi | kimartham | rāyo dhanasya poṣāya puṣṭaye yatastvaṃ vatsānāṃ pitā janakaḥ | katham | aghnyānāmanupahatānāṃ gavāṃ patiryataḥ| kiṃca mahatāṃ gargarāṇāṃ dadhyādiparipūrṇānāṃ bhāṇḍaviśeṣāṇāṃ tvaṃ pitotpādako gogarbhādhānadvāreṇa, ataḥ pitṛparamopakārakāritve'pi tava dhanapoṣe hetutvamapi mahadastīti protsāhaneyaṃ svātmanaḥ| kīdṛśaṃ tvām| retodhāṃ retaso vidhātāram | yaśodhāṃ yaśaso dhātāraṃ vṛṣotsargādiyaśasa udayāt ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit