Kathakagrihyasutra 26.11
Commentary of Devapāla 26.11
- Language
- Sanskrit
26.11.1
evaṃśabdaḥ saṃbandhanīyaḥ | evameva caitryāṃ paurṇamāsyāṃ karma kartavyaṃ, yathā āgrahāyaṇyāmuktam | etāvāṃstu viśeṣaḥ—atropariśayyā, abhūmau khaṭvāyāmityarthaḥ | asmādeva āgrahāyaṇyāṃ bhūmau śayyā gamyate | ata evātrodrohaṇaṃ, ūrdhvaṃ rohaṇamārohaṇam | ata evodrohaṇamityanvarthaṃ nāmāsya karmaṇa iṣṭam | ayamaparo viśeṣaḥ— nātra sthālīpākaḥ, nāpi śamīśākhayā nirmārjanam| pariśiṣṭaṃ tu sakalamāgrahāyaṇyā tulyam| atha mantravṛttiḥ vāruṇī | triṣṭup | aśvinorārṣam | ātmanā ātsocyate | varuṇameva vandasva | kīdṛśam | bṛhantaṃ mahāntam | na kevalaṃ taṃ stuhi, yāvatā namasyā namaskuru ca | dhīraṃ, dhīrvidyate yasya sa dhīraḥ, matvarthīyo raḥ, tam | amṛtasya gopām, amṛtamudakaṃ tasya goptāraṃ rakṣakamappatitvāt | sa naḥ śarma trivarūthaṃ viyaṃsāt, sa stuto namaskṛtaśca san asmabhyaṃ śarma sukhaṃ śaraṇaṃ vā gṛhaṃ viśeṣeṇa yacchatu dadātu | viyaṃsaditi liṅarthe leṭ | kīdṛśaṃ śarma | trivarūthaṃ tribhirdharmārthakāmairniyataṃ, ṛgyajuḥsāmabhirvā dhriyamāṇatvāt trivarūthaṃ, tribhirlokairvā | pātaṃ no dyāvāpṛthivī upasthe, he dyāvāpṛthivyau asmān pātaṃ rakṣataṃ upasthe utsaṅge kṛtvā māteva putram ||
26.11.2
gāyatrī | rātrirdevatā | he rātri te tubhyaṃ stomamupākaraṃ stotramupākaromi, taṃ vṛṇīṣva abhyarthayasva śraddhayā svīkuru | he divo duhitaḥ antarikṣasyākāśasya brahmaṇaḥ putri na jigyuṣe, nakāra upamārthīyaḥ, jigyuṣe iva yathā kaścit kasmaicijjitavate stutiṃ karoti, tathā tvadarthaṃ stutimahaṃ karomītyarthaḥ | kimivopākaromi | gā iva | yathā kasmaiciduttamāya kaścit gā usriyā dadāti, tathāhaṃ stutiṃ karomi | athavā upamānabalādgodānamatra gamyate-yathā dakṣiṇārthā gā upākaromi, tathā stomam | yathā vā jitavate kaścidgā upākaroti, tathā tubhyamahaṃ stomamiti yojanā | athavā stomaṃ na stomamiva gā iva ca te tubhyamupākaromi | kim | arthāt haviriti yojyam || ava te heḍo0 | uduttamaṃ varuṇa pāśa0 | tattvā yāmi brahmaṇā0 | etāstisro vāruṇyo vyākhyātāḥ | iha gāvaḥ0 | ayaṃ yajñaḥ0 | ā naḥ prajāṃ0 | etā api tisro nityā vyākhyātāḥ | tvāmagne0 | saṃvatsarasya0 | ete dve | tatra dvitīyā gāyatrī rātridevatākā vyākhyātā | ādyā tu vyākhyāyate āgneyī | jagatī | ātreyasyārṣam | cayane viniyukteyam | he agne ahaṃ tvāmupāgataḥ | kiṃ kurvan | janayan cayanamanthanābhyām | kīdṛśam | vṛṣabhaṃ kāmānāṃ varṣitāraṃ karmadvāreṇa | cekitānaṃ ‘citī saṃjñāne’ ‘liṭaḥ kānajvā’ ( pā0 sū0 3|
26.11.3
aindrī | triṣṭup | aśvinorārṣam | indraṃ hvayāmi āhvayāmi parameśvaram | kīdṛśam | trātāraṃ rakṣakaṃ, avitāraṃ gantāraṃ sarvagatamityarthaḥ | have have āhvāne āhvāne home home vā suhavaṃ sukhāhvānaṃ sukhahavanaṃ vā | śūraṃ vikramayuktam | śakraṃ śaktam | puruhūtaṃ bahubhirāhūtaṃ hutaṃ vā | āhūtaścendro maghavā dhanavān asmākaṃ svasti avināśaṃ dadātu | punarindraśabdo'nyatra nivṛttyatiśayadyotanārthaḥ || vaiśvadevī | jagatī | vāyorārṣam | aindrāgnaṃ yadvarma kavacaṃ, tanno'smākaṃ tanvastrāyatāṃ śarīrāṇi rakṣatu sarvasmāt | bahulaṃ vitataṃ, ugraṃ dṛḍhaṃ durbhedam | tathāca viśve sarve'pi devā atiśūrā api yat na vidhyanti na bhindanti,tatra kā kathānyeṣām| atastena varmaṇā karmarūpeṇa rakṣitāḥ santo mahatā dīrgheṇa āyuṣā yuktāḥ santo jarāṃ jarjaritatvamupagacchema prāpnuyāma | jīvāḥ praśastena kīrtiyuktena jīvanena yuktāḥ santaḥ ||
26.11.4
uśanasaḥ kāvyasyārṣam | supratha ityantā gāyatrī| he pṛthivi bhūme syonā sukhā asmākaṃ bhava | anṛkṣarā komalā, na nā kṣaratyasyāmiti niveśyate anayā iti niveśanī sukhaniveśā | no'smabhyaṃ śarma sukhaṃ yaccha dehi | suprathaḥ suṣṭhu prathamānaṃ duḥkhenānabhibhūtam | athavā śobhanāṃ prathāṃ kīrtiṃ ca no yaccha || iyaṃ vāk mantrātmikā tvāṃ samudre upadadhātu, samyak mudaṃ sukhaṃ nityānandaṃ rātīti samudraḥ, brahmaṇi pāramārthike advitīye sthāpayatvityarthaḥ| athavā jaladhimāśritā pṛthvrī, sā gurutvātiśayayoginī satī mantrabalena samudre tiṣṭhatu plavamānā amagnā| kīdṛśīṃ tvām| suprajāvaniṃ śobhanāṃ prajāṃ vanoti vibhajate suprajāvanistām | evaṃ rāyaspoṣavanim | kimartham | mahyaṃ madartham| kīdṛśāya| vājināya vājena annena yuktāya | mahī mahatī, dhruvā sthirā salilayuktā asi bhavasi he pṛthivi | atra ṛtudvayasthāpanārthaṃ śayyāprokṣaṇādisaṃskāraṃ kṛtvā ṛtutithyādi kartavyam ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit