Kathakagrihyasutra 30
Commentary of Devapāla 30
- Language
- Sanskrit
30.1
12) iti, dāśuṣo dānaśīlasya yajamānasya sutaṃ putraṃ dāśvāṃsaḥ dānaśīlāḥ || yajamānasutaṃ dadati ye, te saṃbodhyante | he devā āgacchata imaṃ me mama havamāhvānaṃ śṛṇuta ākarṇayata, ākarṇyāhvānamāgatya ca edaṃ barhirniṣīdata idaṃ barhirāstīrṇaṃ sthitamato'tra ā niṣīdata upaviśata ||
30.4
19) ityūṭh 'ādguṇaḥ' omā eva omāsaḥ 'ājjaserasuk' | carṣaṇayo manuṣyāḥ, tān dhārayanti carṣaṇīdhṛtaḥ | dāśvāṃso dāśuṣaḥ sutaṃ 'dāśvṛ dāne' ityasya dāśvāniti nipātaḥ 'dāśvānsāhvānmīḍhvāṃśca' (6|
30.6
haviḥ svadhāṃ śrāddhabhojanamarhanti, ye te havirhāḥ smṛtyuktā vedavidādayaḥ patitādivarjñāḥ prakṛtakarmayogyāḥ | tānupaveśya, vaiśvadeve dvau prāṅmukhau pitrye trīnūdaṅmukhānāstīrya darbhāsaneṣu, tataḥ pitṝnāvāhayiṣyāmīti brāhmaṇebhyo'nujñāmarthayate | pitṛyajñagrahaṇaṃ prādhānyāt| tenādau viśvedevāvāhanā kāryā | tataśca āvāhaya iti paṅktipāvanairanujñātaḥ pūrvaṃ vaiśvadevaviṣaye apayantavasurā iti dvābhyāṃ 'yavaistilārthaṃ kurvīta vaiśvadeve na saṃśayaḥ |' iti pariśiṣṭānusāreṇa sarvato yavavikaraṇenāsurāvakāśāpāsanaṃ kṛtvā 'omāsaścarṣaṇīdhṛtaḥ' iti viśvedevānāvāhayet | āvāhanamāhvānam | anantaraṃ pitrye 'apayantavasurāḥ' ityābhyāmeva tilānāṃ sarvadikkena vikaraṇenāsurāva-
kāśamapāsya pitṝnāvāhayet ‘eta pitaraḥ’ ityādibhiścaturbhiḥ | etanmantrajapa eva hyāvāhanam | tato ‘yāstiṣṭhanti’ iti pañcabhiḥ pādyaṃ pādārhamudakaṃ brāhmaṇasaṃkhyayā pratipātramānayet | kebhyaḥ | ayugbhyo brāhmaṇebhyaḥ, ayugmarūpeṇa ye trayaḥ sthitāḥ pitrye tadarthamityarthaḥ| pradarśanārthaṃ caitat| tena yugbhyāmapi vaiśvadevābhyāṃ arghyapādyānayanaṃ, pañcakāpakṣe vā ayugbhya iti vijñeyam | ānīya ca brāhmaṇapātreṣu siñcet ‘dakṣiṇaṃ pādam’ iti dvābhyām | tata etābhireva pañcabhirṛgbhirudakānyānayet | udakānīti bahuvacanaliṅgāt pātrabhedenodakamānayediha, tatsāhacaryātpādye'pyevam | udakāni tvarghārhāḥ puṣpattilasugandhadravyānvitā āpo'tra || 1–6 ||
30.10
arghyadānāntaramādityā rudrā vasava ityādinā brāhmaṇān samaṃ kṛtvā vīkṣate, tato'gnau karavāṇīti brāhmaṇān pṛṣṭvā kurvityanujñāto dakṣiṇāgrairdarbhaiḥ paristīrya dakṣiṇābhimukhaḥ prācīnāvītī somāya pitṛmate svadhānamo'gnaye kavyavāhanāya svadhānama iti pradhānāntenāgnāvāhutidvayaṃ juhuyāt | punaragnigrahaṇaṃ piṇḍapitṛyajñavaddrūmau prakṣepo mā vijñāyi | tadanantarametadva ityādibhistisṛbhiḥ kalpitaṃ pātra ekoddhṛtamannaikadeśamabhimṛśet | tataḥ stokastokaṃ pātreṣu dadyāt | anye tu pātreṣu dattamiti mantraliṅgātpātreṣu pariśiṣṭasyābhimarśanamāhuḥ | yadi pātraśabdena bhojanādhārā ucyante, tathāpi brāhmaṇā ubhayathā atītapariveśanakriyā pratīyate | pūrvavyākhyāne'pi pātre deyaṃ haviriti liṅgamāhuḥ || 7-10 ||
30.11
eṣā va ūrgīti āmāsu pakvamiti kṣīraṃ ghṛtaṃ vā vaikalpikaṃ visṛṣṭe'nne āsiścet | anye tu vāśabdaṃ samuccayārthaṃ varṇayanti | tena eṣā va ūrgīti kṣīramāsiścet, āmāsu pakvamiti ghṛtaṃ mantraliṅgāt | vaikalpikastu pakṣo rūḍhataraḥ| pakvaśabdaḥ kṣīre'pi hi yujyate, tena mantraliṅgamaviśiṣṭam |
30.12
amuṣmāyiti sāmānyanirdeśena viśeṣo lakṣyate | tena pitṛpitāmahaprapitāmahanāmāni caturthyantāni pratīyante sagotrapravarāṇi kaṭhāya kaśyapagotrāya pañcapravarāya devadattāya svadhānama ityādīni | bhojayediti bhuñjānānprayuñjīta 12
30.13
yanme prakāmādityanena yaddvaḥ kravyādādityādibhistribhirbhuñjānānsamīkṣeta samaṃ kṛtvā | ṛgapekṣayā tvetābhiriti nirdeśaḥ |
pṛthivī darvirityādibhistribhistrīn piṇḍān pitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ dakṣiṇāgradarbheṣu kalpayet pūjayecca yathācāram |
30.15
ye'tra pitara ityādinā piṇḍānāmupari vāsāṃsi ācchādanāni nidadhyāt | tāni tu kārpāsatanturūpāṇi rūḍhāni |
30.16
ūrjaṃ vahantīrityādinā piṇḍeṣu pariṣiñcet | tā api mantraliṅgādannasyandinīḥ kuryāt |
30.17
mā me kṣeṣṭheti mantreṇa | sarvābhyukṣaṇaṃ tu annamannamiti mantragatādvīpsānirdeśādgamyate |
30.18
viṣadaṃ nirmalaṃ modakaprabhṛti sakalaṃ leśamuddhṛtaṃ pātre samādhāya kaccitsaṃpannaṃ bhoriti vadet | tataḥ susaṃpannamiti brāhmaṇairukte śeṣamannamiti ca praśnasyottare iṣṭebhya iti ca bhaṇite, agnidagdhāśca ye jīvā ityanena dakṣiṇāgrāstīrṇadarbhopari sarvasiddhe sajale añjalinā dakṣiṇābhimukhena prācīnāvītinā prakṣipte satyanantaraṃ 'tṛpyantu bhavantaḥ pitaraḥ' ityādimantraṣaṭkaṃ paṭhet pitṛpitāmahaprapitāmahamātṛpitāmahīprapitāmahītṛptiliṅgakam | ata eva mantraliṅgānnipavaraṇasvadhānamaskaraṇaprabhṛtiṣu mātrādīnāṃ nāmoccāraṇasahitamantrakriyāmāhuḥ | atra tṛpyantu bhavantaḥ pitara iti bahuvacanaṃ pitṛvyādyapekṣam | yathoktaṃ ‘bhrātṝṇāmekajātānāmekaścetputravānbhavet | sarvāṃstāṃstena putreṇa putriṇo manurabravīt ||' (9|182) iti |
30.19
ācamanamācāmaḥ | taṃ kṛtvā ācāmayitvā prītān yanme rāma ityādinā pradakṣiṇaṃ yathā bhavati tathā pratyetya pratyāvṛttya abhiramantu bhavanta ityuktvā abhiratāḥ sma iti pratyukte sati, devāśca pitaraścetyādinā anuvākaśeṣeṇa brāhmaṇānāmupasthānaṃ kuryāt dakṣiṇāṃ dattvā yathāśakti ||
vaiśvadevyāvanuṣṭubhau | madhucchandasa ārṣam | he viśve devā āgata āgacchata, he omāsaḥ, ava rakṣaṇādiṣu paṭhyate, avanti rakṣanti tarpayanti vā ye te omāsaḥ, auṇādiko mapratyayaḥ 'cchvoḥ śūḍanunāsike ca' (6|
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit