Kathakagrihyasutra 35
Commentary of Devapāla 35
- Language
- Sanskrit
35.1
itarasya prathamamāsavyatiriktasya āmāvasyādestṛtīyāṣṭakayā dharmo vyākhyātaḥ | asya piṇḍānvāhāryamiti saṃjñā prasiddhā piṇḍadānāna-
ntaraṃ brāhmaṇabhojanasya āharaṇāt pradānādnvarthikeyaṃ saṃjñā |
adhunā juhotiśabdaśravaṇātpākayajñatantrābhāvāśaṅkānivāraṇāya yajñapratītaye devatāṃ mantraṃ cāpūpahome darśayati yajñasya homāntatvopadrśanāya
35.2
tṛtīyena pañcakenājyabhāgānte sthālīpākasya homaḥ tṛtīyāṣṭakāvat |
apūpamantre aryamā devatā, saṃbandhaśca yavasya| ye te aryamanniti mantraḥ |
35.3
gatārtham | anye tu pūrveṇa niparaṇamiti sarvatretthaṃ vyācakṣate—pūrveṇa pṛthivī darbhirityanenaiva niparaṇaṃ, natu uttarābhyāmiti niyamārthametat | idaṃ tvakhilāryajanānuṣṭhānaviparītam | kiṃcaikoddiṣṭatvaṃ cāpatedevam | uktaṃ hi ‘vasavaḥ pitaro bhūmyadhipatayo rudrāḥ pitāmahā antarikṣādhipataya ādityāḥ prapitāmahāstṛtīyalokādhipatayaḥ |’ iti | tatra pitṛprakāśasamarthatvātprathamamantrasya mantraliṅgabalena ekoddiṣṭatvaṃ prāpnoti munivacanabalena tvanyatra viniyogo nāsti kṣīṇatvādarthāpatteranyārthatvena vacanasyopapannatayāt |
ityekonasaptatitamī kāṇḍikā |
69 ||
evaṃ 'śucirbhūtaḥ pitṛbhyo dadyāt' (46|1) iti prasaktānuprasaktaṃ nivartya phālgunīpākayajñamaviśiṣṭamāha
phālgune māsi paurṇamāsī phālgunī | tasyāṃ tailapakkena godhūmādimayenāpūvena homaḥ kartavyaḥ| athaśabdaḥ śrāddhānantaratāṃ bhaṇan śrāddhaprakaraṇanivṛttissvastyayanabhaviṣyattvadyotanadvāreṇa maṅgalamabhivyotayati |
juhotītyanuṣajyate | dravyamantrau tvatra vakṣyate prakaraṇasamāptau |
tuṇḍā yasya vidyate sa tuṇḍilo madhyonnataḥ puroḍāśākṛtistaṇḍulapiṣṭādipakaḥ kilāṭalepikādirvā | tena prasasāhiṣa iti mantreṇa juhoti |
35.5
golakā yavamayā vrīhimayā vā golā iti prākṛtabhāṣayā prasiddhāḥ | te rudradaivatyāḥ kartavyāḥ | mantro'pi rudraliṅgako'rthāt |
35.6
pātradvayoddhṛtāvodanau | tayorekaṃ śākenābhyajya miśrīkṛtya aditidyauraditirantarikṣamityāhutiṃ juhuyāt, dvitīyaṃ tu palalena tilataṇḍulacūrṇavinirmitenābhyajya indrāṇyāḥ pūrvo-
arīn rāgādīn amati nāśayati tamovat yo brahmātmakatvāt so'ryamā, rājamānatvācca rājā, he rājan aryaman no'smān rakṣa gopāya kleśebhyaḥ | kaiḥ rakṣa | pathibhirmārgairūpāyaiḥ | ye te bahavo bhavanti panthānaḥ, tatra ye devayānāḥ devānāṃ prāṇādīnāṃ gamanopāyabhūtā divo dyotamānātparabrahmaṇa ācaranti āgacchanti, taiḥ pathibhirupāyairasmānrakṣa | nāhaṃ malinavaiṣayikasukhādānadvāreṇa rakṣāmabhyarthaye, kiṃtu mokṣamiti yāvat | bhogāsaktābhiprāyeṇa tu yairdivaṃ svargamācaranti gacchanti, tairno rakṣa svargaṃ prāpayeti yojanā | adya asminnahani acireṇaivetyarthaḥ | sugebhiḥ sugamanaiḥ | kiṃca adhi ca brūhi deva, adhikaṃ brūhyasmān he deva piteva mokṣopāyamādhikyainopapādaśetyarthaḥ ||
jagatī | udiriti upasargo jayatinā saṃbadhyate | indrāṇī śacī patyā bhartrā saha spardhamānā suratasamaye taṃ patiṃ sujitamujjigāya suṣṭhu jito'sīti puruṣāyitena jitvā jagarja | hetumāhaaṃśena patividye bibheda | udiriti bhidināpīha saṃbadhyate | patyurvidyā yatra suratavyāpāre puruṣakarmaṇi tatpatividyam | tatra aṃśena bhāgena yataḥ sā śacī udbibheda udbhinnā adhikatarakauśalā jātā | kiṃca triṃśadyojanāni yasyā jaghanaṃ, yojanaśabdo'ṅgulināmasu paṭhitaḥ, ativaitatyārthaṃ vā triṃśadyojanagrahaṇaṃ vitatajaghanatvācca indraṃ jitavatītyarthaḥ | yato'sāvupasthe nitambe sthaviraṃ pravṛddhataramapīndraṃ bibharti dhārayati tasmātsvavyāpāraṃ saṃsthāpya śobhanā indraṃ jayatīti artha uttānaḥ | paramārthastu-indrāṇī vidyā, tasyāḥ patirindraḥ paramātmā | sā ca aṃśena bhāgena tādātmyādujjigāya vyāptavatī spardhayā vitatajaghanatayā, hantīti jaghanamavidyāvināśakārisāmarthyamāha | indraṃ sthaviraṃ vṛddhaṃ avidyājarayā vāsanādinā vyomavajjīvātmādirūpeṇa vyavadhīyamānamupasthe svarūpe bibharti dhārayati virodhinīmavidyāṃ vyāvrtya | prakṛṣṭapuruṣārthopāyatvaparyavasāyisarasvatīrūpavidyāpraśaṃseyam | yathoktamasmābhiḥ 'avāvarīṃ dhītimirasya pīvarīṃ saṃsārasindhoḥ paramārthadṛśvarīm | sudhīvarīṃ satpuruṣārthasaṃpadāṃ namāmi bhaktyā parayā sarasvatīm ||' iti ||
jagatī | he indra puruhūta bahubhirāhūta tvaṃ śatrūn prasasāhiṣe sāhayasi abhibhavasi | bhavato jyeṣṭho'tiśayena praśastaḥ śuṣmo balam | kiṃca tvaṃ revatīnāṃ raiyuktānāṃ muktādidhanavatīnāṃ sindhūnāṃ nadīnāṃ patiratastvatprasādādihāsmadgṛhe rātirdānaṃ yāgādipravṛttirastu bhavatu | ā bhara dakṣiṇena vasūni, dhanāni dakṣiṇena hastenābhara āhara dhanapatistvam ||
vyākhyāteyam ||
aditiradīnātmā vidyātmikā sarasvatī | sā dyauḥ svargaḥ pṛthivī cetyarthastadvivartapariṇāmābhyām, antarikṣaṃ ca | antarikṣapakṣe sarvagatattvena sarvamapyaditiḥ, pṛthivīpakṣe lokatrayasthitajanāpyāyakatvena saha hetutvena ca tathā stutiḥ | aditirmātā nirmātrī | saiva pitā pālayitrī | saiva ca putraḥ pāvayitrī | viśve sarve devā aditiraditireva | pañcajanā aditireva | ‘manuṣyāḥ pitaro devā gandharvā asurāstathā | rakṣāṃsi jāyamānatvājjanāḥ pañca prakīrtitāḥ ||’ yacca jātaṃ kiṃcit, yacca janitvaṃ janiṣyamāṇaṃ, tat sarvamaditireva || iti phālgunī || iti saptatitamī kāṇḍikā |
70 ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit