Kathakagrihyasutra 39
Commentary of Devapāla 39
- Language
- Sanskrit
39.1
yā devebhyaḥ prathamajā jyeṣṭhā oṣadhayaḥ, kiyatā kālena jyeṣṭhāḥ, triyugaṃ purā tribhiryugaiḥ pūrvabhūtā jyeṣṭhā ityarthaḥ, tāsāmoṣadhīnāṃ babhrūṇāṃ pakvarasayogena pāṭalānāmahaṃ dhāmāni sthānāni nāmāni tejāṃsi ca manai manye jānāmi | kiyanti | śataṃ sapta ca saptādhikaṃ śatamityarthaḥ, puruṣasya marmāṇi saptādhikaṃ śataṃ, tānyevauṣadhīnāmityāhuḥ |
39.2
samudāyāduddhṛtyaikasyā oṣadheḥ saṃbodhanam | he amba oṣadhe śataṃ dhāmāni yuṣmākaṃ sahasramuta dhāmāni sahasraṃ cetyarthaḥ, asaṃkhyāni dhāmānītyarthaḥ | adhā atha saṃmiśrīkaraṇānantaraṃ śatakratavo bahukarmāṇo mama saṃbandhimamimaṃ saṃmiśritadravyasamūhamagadaṃ viṣāpasāraṇasamarthaṃ kṛta kuruta |
39.3
yāḥ puṣpavatyaḥ sumanaḥprabhṛtayaḥ, yāśca prasavena gulmamañjaryādinā yuktā yavādyāḥ, yāśca phakinyo mudgādyāḥ, yāśca phalarahitāścandanādyāḥ, yāśca vīrudhaḥ, tāḥ sarvā etāḥ pārayiṣṇavo naḥ pārayantu vighnopaśāntimityarthaḥ | aśvā iva sajittvarīḥ, yathā vaḍavā vegavāhinyo'nyonyaspardhayā jayanaśīlā aśvārohaṃ pāraṃ nayanti, tathā oṣadhayaḥ santu ityarthaḥ |
39.4
'uṣa dāhe' ityasya kila oṣaśabdaḥ, oṣaṃ dāhaṃ viplavaṃ dhayanti nāśayantīti oṣadhayaḥ | he mātaraḥ oṣadhayo yūyaṃ yathārthena nāmnā prasiddhāḥ | tato devīroṣadhīḥ yuṣmān ahamupabruve bravīmi, rapāṃsi pāpāni vighnatīḥ nāśayantīḥ |
39.5
he oṣadhayaḥ yat yasmāt aśvatthe yuṣmākaṃ niṣadanamavasthānaṃ parṇe ca palāśo vasatirnivāsaḥ kṛtaḥ saṃsarge'nyonyānvitatvasaṃpādanāt, yataśca gobhājaḥ gavāṃ sevakāḥ āpyāyakā āsatha bhavatha, tathā puruṣaṃ sanavātha ‘vana ṣaṇa saṃbhaktau’ puruṣaṃ vibhajatha odanādidvāreṇa saṃtarpayatha, evaṃbhūtā bhavatyaḥ prastutakāryaṃ kurvantu ityarthaḥ |
39.6
ahaṃ sarvā oṣadhīḥ āvitsi āvedmi | aśvāvatīmityādau vyatyayenaikavacanam ,aśvānāṃ poṣikāḥ | somāvatīṃ somalatāparipoṣikāḥ | ūrjayantīḥ balamutpādayantīḥ | udojasaṃ udgatena ojasā balena yuktāḥ | evaṃbhūtā sarvā āvedmi, ato'smā ariṣṭatātaye santu tāḥ sarvāḥ ‘ruṣa riṣa hiṃsāyām’ riṣṭaṃ hiṃsitamariṣṭaṃ śreyaḥ, tananaṃ tatirvistāraḥ, tadarthamasmākaṃ santu | athavā aśvā iti tejonāma, soma iti śītanāma, tena śītoṣṇavīryavatīrityarthaḥ |
39.7
yadā yasminkāle oṣadhayaḥ samagmata saṃgatāḥ parasparaṃ saṃbaddhā bhavanti rājāna iva samitau saṃgrāme mahābalaparākramāḥ, tadā tatprasādvādeva prayoktā oṣadhīnāṃ śāntikarmaṇāṃ ca bhiṣak vaidyo vipraśca vidvān brāhmaṇo yathāyathaṃ rakṣohā rakṣaḥprabhṛtīnāṃ hantā, amīvānaṃ vyādhirogaṃ cātayati nāśayatītyamīvacātana ucyate, nānyadā | śāntikarmaṇi prayujyamānā oṣadhaya eva śamīprabhṛtayo rakṣaḥprabhṛtīnupadravakāriṇo ghnanti, pañcamūlaprabhṛtayaśca oṣadhayo jvarādirogān | tatsaṃbandhamātreṇa brāhmaṇavaidyaprabhṛtayaḥ kīrtimāsādayantīti tātparyam | sa vipra ucyate, rakṣohā sa bhiṣagucyate amīvacātanastadeti saṃbandhaḥ |
39.8
śuṣmā balanāma | udityupasarga īrata ityanena saṃbadhyate | oṣadhīnāṃ śuṣmā balāni sāmarthyāni udīrate utkarṣeṇa utsāhe prerayanti kuśalino vayaṃ saṃpannā iti tatprāptāvadhyavasāyopādānam | kā iva | gāva iva goṣṭhāt, gosthānādgāva iva kṣīrādisāmarthyena utsāhakāriṇya oṣadhaya ityarthaḥ | kīdṛśīnāmoṣadhīnām | dhanaṃ draviṇaṃ saniṣyantīnāṃ vibhajamānānāṃ dadatīnām | kiṃ dhanam | ātmānaṃ, oṣadhīnāmupayujyamānānāṃ na svarūpaṃ naśyati, ata ātmānameva tā dadatīti gavādibhya upakāribhyo vyatirekaḥ| ātmavyatirekeṇaiva paropakārātiśayamoṣadhayaḥ kurvantīti mahāprabhāvatvena stutyatiśayaḥ | kena rūpeṇa saniṣyantīnām | tava pūruṣa, he puruṣa tava kṛte ayaṃ puruṣa ātmā asmābhiḥ samarpitastyakta iti bhaṇitvā ātmānaṃ dhanaṃ vitaranti tā jīmūtavāhanaprāyāḥ | yathoktaṃ “nijanāgakulaprāṇaiḥ prāṇān rakṣati vāsukiḥ | svaprāṇaistu paraprāṇānvapurjīmūtavāhanaḥ ||” iti |
39.9
atiśabdaḥ akramurityanena saṃbadhyate | viśvāḥ sarvāḥ pariṣṭhāḥ samantāt sthitāḥ oṣadhayo'tyakramuḥ atiśayena krāmanti gacchanti | kaṃ gacchanti | vrajaṃ śāntikaraṇodyataṃ brāhmaṇasamūhaṃ jvarādiśamanodyatamoṣadhisaṅgham | yadyevaṃ kimiti
śamyādivat sarvā na dṛśyante iti cedata āha stena iveti pracchannarūpeṇetyarthaḥ | āgacchantyaḥ kiṃ kurvantīti cedata āha prācucyavuryatkiṃca tanvo rapaḥ, rapaḥ pāpaṃ yatkiñca tanoḥ śarīrasyātmadvārakamasti, tatsarvaṃ prācucyavuḥ prakarṣeṇa cyāvayanti |
39.10
vyādhyādyupadrutamaddiśyocyate | yā oṣadhayastavātmānaṃ sopadravaṃ śarīramāviviśuḥ praviṣṭāḥ, paruṣparurātasthuḥ parva parva vyāpyāsthitāḥ rasapariṇatidvāreṇa, tāste yakṣmaṃ vyādhiṃ bādhantāṃ nāśayantu | ka iva kam | ugro madhyamaśīriva, madhyamaloke antarikṣe śete madhyamaśīrmegho'ndhakāro vā, ugraḥ punarvāyurādityo vā, yathā pracaṇḍo vāyurmeghamapasārayati ādityo vā tamastathā tava oṣadhayo vyādhimapanayantu |
39.11
yat yadā ahamoṣadhīrhaste ādadhe gṛhṇāmi, kiṃ kurvan, vājayan stuvannityarthaḥ, athavā vājaśabdenānnavācinā tatkāryaṃ balaṃ lakṣyate balamācaran, tadā yakṣmasya rogasya ātmā purā pūrvaṃ śīghrameva vinaśyati | kasyeva | jīvagṛbho yathā, jīvaṃ gṛhṇāti jīvagṛhno ghātakaścaurādistasya yathā rājādhikṛtahastanigṛhītamātrasya ātmā pūrvameva naśyati tyaktajīvāśatayā mṛtaprāyo bhavati ceṣṭāvihīnastadvat |
39.12
he oṣadhayaḥ, vo yuṣmākaṃ niṣkṛtirnāma mātā nirmātrī| niṣkṛtiḥ pratividhānaṃ, prajāpatirniṣkṛtiḥ sarvapratipādaneṣu samarthatvāt | atho ato hetoḥ he oṣadhayaḥ yūyaṃ niṣkṛtayo bhavatha kāraṇānurūpatvāt kāryasya | tvamasi bhavasi niṣkṛtiriti vyatyayenaikavacanam | ataḥ saraḥ patatriṇīḥ stha, sarantīti saraḥ vegavatyaḥ patatriṇya iva stha bhavatha saṃpadyadhvam | yadāmayati rujati vyādhyādikaṃ, tanniṣkṛta 'kṛtī chedane' niḥśeṣeṇa kṛta nāśayat |
39.13
he yakṣmaroga cāṣeṇa pakṣiviśeṣeṇa hiṃsanapiśunena saha prapata prakarṣeṇa gaccha dūram | kīdṛśena cāṣeṇa | kikijīvinā ki-kīti śabdānukṛtiḥ, śabdaṃ kurvan yo jīvati prāṇān dhārayati sa kikijīvī, tena | anyo'pi cāṣa ucyate yo'saṃbaddhaṃ pralapati piśunādiḥ | sahi vegagāmī bhavatīti sahagamane tvaritatvamiha vivakṣitam | evamuttaratra | sākaṃ vātasya saṃbandhinyā dhrājyayā gatyā prapata | sākaṃ naśya nihākayā nihantīti nihākā tayā vidyutā sākaṃ naśya pradhvaṃsasvetyarthaḥ |
39.14
he oṣadhayaḥ vo yuṣmākaṃ madhye anyā anyāmavatu parasparamātmānaṃ rakṣatetyarthaḥ, anyā anyasyāḥ samīpaṃ gacchatu, prīṇātu iṣṭāṃ vā | evamanyonyaṃ sarvā upāvata parasparayogakṣemeṇa saṃghātāvasthāṃ bhajadhvam | tāḥ sarvāḥ samūhāvasthāṃ tulyayogakṣematvaṃ cāpannā idaṃ me vacanaṃ prāvata pālayata satyārthaṃ kuruta | yūyaṃ hi saṃvidānāḥ caitanyavatyo'dhiṣṭhātṛdevadvāreṇa |
39.15
ṛṣirāha-kila bhūmilokopakārāya oṣadhayaḥ svargādavatīrṇāḥ | tāśca avapatantyaḥ avatarantyaḥ divo'ntebhyaspari divo'ntān lakṣaṇīkṛtya idaṃ vakṣyamāṇamavadan uktavatyaḥ| kiṃ tat | jīvaṃ prāṇamaśnavāmahai vyāpnumaḥ | sa naro na riṣyāti hiṃsāṃ na prāpnoti yaṃ rasavīryapariṇāmadvāreṇa prāṇinaṃ vyāpsyāmaḥ | tasya hiṃsā mā bhūditi bṛhaspatyādidevebhyo varaṃ gṛhītvā tadnujñātāḥ satya oṣadhayo martyalokamāgatā iti yāvat |
39.16
yāḥ phalinyo vrīhyādyāḥ, yāśca phalavihīnāḥ sumanaḥprabhṛtayaḥ, tathā yāḥ kośayuktā mudgādyāḥ, kośaśūnyāśca yavādyā bṛhaspatiprasūtā bṛhaspatimukhairdevairanujñātāḥ, tāḥ sarvā no'smānaṃhasaḥ pāpānmuñcantu pāpakṛtatvādāpadāṃ tadapasāreṇa rogādīnāṃ nivāraṇamabhyarthyate |
39.17
yā idaṃ madīyābhyarthanavacanaṃ śṛṇvanti nikaṭavartitayā, yāśca na śṛṇvanti yato dūraṃ parāgatāḥ dūre sthitāstā asmān pāpāt muñcantu iti samānam |
39.18
somo rājā yāsāṃ tāḥ somarājñyaścandravimuktāvaśyāyāpyāyitāḥ, yāśca varuṇasya rājñaḥ saṃbandhinyaḥ, yāsāṃ ca viśve sarve devā adhipatayaḥ, yāścāntarikṣe divi pṛthivyāṃ vā adhiṣṭhātṛdevatārūpeṇa sthitāḥ, tāḥ sarvāḥ stuta oṣadhayo'smān pārayantu || ityanuvākaḥ ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit