<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala.4 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Auxiliary Sciences of the Veda](https://indike.org/pramana/in.vedanga) › [Ritual sūtras](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa) › [Manuals of the domestic ritual](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya) › [Gṛhyasūtras of the Black Yajurveda](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur) › [Kāṭhakagṛhyasūtra](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka) › [Kathakagrihyasutrabhashya](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala) › 4

# Kathakagrihyasutra 4: atha dvitīyā kāṇḍikā

Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 4

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [4.5](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala.4.5) — 5 parts

### atha dvitīyā kāṇḍikā

### [4.p1](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala.4.p1)

brahmacāriṇo'gnīndhanamuktam| tatretikkartavyatāmāha -

### [4.1](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala.4.1)

samiditi dvitīyāmityādau sarvatra samidhamādadhātīti sambandhaḥ| edho'sīti pratīkena edhiṣīmahītyantasya grahaṇam, evaṃ samidasītyanena samedhiṣīmahītyantasya, idamahamityanena bhavāmītyantasya| caturthaḥ sakalaḥ paṭhitaḥ|

### [4.2](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala.4.2)

atra yogyatvādadumantrayedityadhyāhāro'gnimātmānamiti karmanirdeśāt| tathā cānyatra paribhāṣā dṛśyate 'karmaṇi nirdiṣṭo mantro'numantraṇe' iti| iha ca na samidādhānamantrāntargatayostejo'si tejo mayi dhehītyetayorgrahaṇaṃ samidādhāna eva caritārthatvāt kiṃ tarhi, saminmantraparatvena sthitayoḥ |

### [4.3](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala.4.3)

apo adyānvacāriṣamityanenāgnimupatiṣṭhate ityarthaḥ |

### [4.4](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala.4.4)

agnisamindhanaṃ kuryāditi śeṣaḥ| sāyaṃ prātaścāgnisamindhanamekīyamatena dyotitam| tatra kālāvadhipratipādanārthametat - prātaryadagnisamindhanaṃ kartavyaṃ, tadādityodayātprāk sāyamapyastamayātpūrvamagnīndhanamavagamyate yata ityanuṣaṅgaḥ| vibhūrasīti pratīkenottaravākyasyāpi kadācitparyāyeṇopasthāne viniyogaḥ śakyate ityanuvākagrahaṇam| mā mā hiṃsīrityantena sakalenānuvākenānyasyābhāvāllaukikasyāgnerupasthānaṃ prāñjalimantrapāṭhalakṣaṇaṃ kṛtvā samidhamādadhāmīti anuṣaṅgaḥ||

### [4.5.1](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala.4.5.1)

yastraivarṇika etenaiva dharmeṇa pūrvoktadharmakalāpenopalakṣitaḥ san sa sādhu yathāsthānakaraṇavarṇasvaramadhīte viparyaye doṣaśravaṇāt, ‘mantro hīnaḥ svarato varṇato vā’ ityādau| sa snātvā snātakadharmānnirvartyāvabuddhavedārthaḥ kṛtadārasaṃgraho jātaputraḥ kṛṣṇakeśaḥ kṛtāgnayādhāno yatkiñcana kāmayate svargapaśuputrādikaṃ phalaṃ, tatsarvaṃ samyagavabudhya smārtakarmānuṣṭhānadvāreṇa vindate labhate| anyathā tvaviduṣo'paripūrṇaṃ kāmyakarmānuṣṭhānaṃ niṣphalaṃ kāmyānāṃ sadānuṣṭhānaśaktyā svābhīṣṭatvāt| yathoktam - ‘sa sarvaṃ vindate snātvā|’ iti|

### [4.5.2](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala.4.5.2)

naiṣṭhikāpekṣayā tvetenaiva dharmeṇa sādhvadhīta ityadhīta eva na snāyādityarthaḥ| pariśiṣṭaṃ yathāsambhavaṃ yojyam| kiyantaṃ kālamadhīte| śaktiprajñāvyavasāyādikamapekṣya prativedaṃ dvādaśavarṣāṇi brahmacaryaṃ caran| tenaikatra vede dvādaśa varṣāṇi pariśramaḥ kartavyaḥ, dvayoścaturviṃśatim, triṣu ṣaṭtriṃśatam, caturṣvaṣṭācatvāriṃśatam| naiṣṭhikabrahmacaryāpekṣaṃ cātrāṣṭācatvāriṃśadvarṣaṃ vedacatuṣṭayasyādhyayanaṃ boddhavyaṃ karmānuṣṭhānānadhikṛtapaṅgvādiviṣayaṃ ca| adhyayanasya ca dṛṣṭārthatvādaviśeṣeṇa vidhāne hi jātaputraḥ kṛṣṇakeśo'gnīnādadhītetyādi nopapadyeta vedādhyayanavyākaraṇādyavagamamūlatadarthāvabodhavyagratvenaiva puruṣāyuṣaparyavasānenāśramāntarāṇāmanavakāśaprasaṅgāt| tasmādidaṃ tātparyam - āśramāntarārthinā sarvathā prajñādyanusāreṇa vedān vedo vedaṃ vedaikadeśaṃ vādhītyādhigamya ca sahadharmacāriṇīparigrahapūrvakagṛhasthāśramādikamanuṣṭhātavyamiti| kīdṛśastraivarṇikaḥ| malaṅgurmalinajānurasnānāt, abalaśca bhaikṣabhojanāt, kṛśaśca śuśrūṣādipariśramāt| ‘vibhūrasi pravāhaṇo vahnirasi havyavāhanaḥ śvātro'si pracetāstutho'si viśvavedā uśigasi kaviraṅgārirasi bambhāriravasyūrasi duvasvāñchundhyūrasi mārjālīyaḥ samrāḍasi kṛśānuḥ pariṣadyo'syāstavyo nabho'si pratakrāsaṃmṛṣṭo'si havyasūdana ṛtadhāmāsi svarjyotiḥ samudro'si viśvavyacā ajo'syekapādahirasi budhnyaḥ kavyo'si kavyavāhano raudreṇānīkena pāhi māgne piprīhi māgne namaste astu mā mā hiṃsīḥ|’ dhiṣṇyānāmaṅgirasāmagnigaṇānāṃ cārṣam| agnirucyate|

### [4.5.3](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala.4.5.3)

he agne asi tvaṃ vibhūḥ viśeṣeṇa sarvakāryāṇāṃ madhye bhavasīti vibhūrviśiṣṭakāryarūpastvamityarthaḥ, yadvā vibhavati prabhavasīti vibhūḥ| ḍuratra na bhavati sarvavidhīnāṃ chandasi vikalpanāt| pravāhaṇaḥ prakarṣeṇa vāhayasi prāpayasi dṛṣṭādṛṣṭapuruṣārthān iti pravāhaṇaḥ| vahniḥ voḍhā haviṣāṃ, svayaṃ haviṣāṃ bhoktā ityarthaḥ| havyaṃ vāhayasi prāpayasi devebhyo havyavāhanaḥ| śvātatraḥ āśu ā samantāt trāyase iti śvātraḥ, chāndaso varṇalopaḥ| pracetāḥ prakṛṣṭacittaḥ| stutaḥ sarvatraivarṇikaiḥ| veda iti dhananāma viśvavedāḥ sarvadhanaḥ, athavā vettīti vedāḥ jñaḥ viśvasya sarvasya veditṛtvāt sarvajña ityarthaḥ| uśik ‘vaśa-kāntau’ kāntimānityarthaḥ| kaviḥ krāntadarśanaḥ| aṃhaḥ iti pāpanāma aṃhasaḥ ariḥ aṅgāriḥ pāpasya nāśakaḥ, varṇalopavikārau chāndasau| bibhartīti bambhāriḥ dhārakaḥ poṣakaśca jagatām| avatīti avasyuḥ rakṣakaḥ, ava iti annanāmasu paṭhyate ava icchatīti avasyuḥ| ‘supa ātmanaḥ kyac’ (pā.sū.3.1.8) ‘kyācchandasi’ (pā.sū.3.2.170) ityupratyayaḥ, tvamātmano'nnamicchasi, ataḥ samidhādyannaṃ te dāsyāmītyarthaḥ| duva iti havirnāma duvasvān haviṣmān| śundhyuḥ śodhanaḥ pavitrīkārakaḥ| ata eva mārjālīyaḥ mṛjerālīyac pratyayaḥ, mārjanena kāṃsyādipātrāṇāṃ śodhakaḥ| samyagrājate samrāṭ| karṣayati havīṃṣīti kṛśānuḥ| yajamānādisamūhātmikāyāṃ pariṣada sādhuḥ, tasyai vā hitaḥ pariṣadyaḥ| āstavanīyaḥ avaśyamāstavyaḥ, ‘orāvaśyake’ (pā.sū.3.1.125) iti ṇyat| nabha iva sarvopakāritvāt, athavā aviduṣāṃ na bhāti samyak iti nabhaḥ| pratanoti karmāṇi iti pratakvā|

### [4.5.4](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala.4.5.4)

asaṃmṛṣṭaḥ svabhāvaśuddhatvāt, na pātrādivatsaṃmārjanamarhasītyarthaḥ| havyaṃ sūdayatīti havyasūdanaḥ| ṛtasya yajñasya dhāma sthānamṛtadhāma| svarjyotiḥ svargasya prakāśakaḥ prāpakaḥ| asyānuvākasya anyatrāhavanīyopasthāne viniyuktatvādahavanīyābhedopacāreṇa laukikāgnerapi stutirucitā| samyagutkarṣeṇa rāti havīṃṣīti samudraḥ| viśvavyacā viśvasambhavaḥ| na jāyate iti ajaḥ adhiṣṭhātṛdevatārūpeṇa| eka eva padyate ceṣṭate karmāṇyutkarṣeṇa sampādayatīti ekapāt, eka eva pādaḥ prāptiheturādhārātmako yasya sa gārhapatyo vā ekapāt| na jahāti karmasādhanaśaktimiti ahiḥ| bughne bhūloke'ntarikṣe vā bhavo bughnyaḥ, yadvā upari prakṣipyamāṇasya haviṣo bughne'dhobhāge bhavo bughnyaḥ| yasmācca kavaye krāntadarśanāya yajamānāya hitatvāt kavyaśabdavācyaḥ, tasmāt kavyaṃ pitrarthaṃ havirvahatīti kavyavāhanaḥ| raudreṇa ghoreṇa rudrasambandhinā vā anīkena samūhena senārūpeṇa māṃ he agne mā hiṃsīḥ, kiṃ tarhi, māṃ pāhi gopāya, piprīhi santarpaya| etadarthaṃ ca te tubhyaṃ namo'stu namaskāro bhavatu| he agne yatastvamedho dīptaḥ samṛddho vā bhavasi, atastvāṃ vayamedhiṣīmahi vyatyayena liṅ dīpayāmaḥ| yataśca samidasi, samidyogyatvāt tatpravaṇatvādvā upacārāt agniḥ samiducyate, atastvāṃ vayaṃ samedhiṣīmahi samyagdīpayāma ityarthaḥ| idamiti liṅgavyatyayaḥ| ahamimāṃ samidhamagnāvābhimukhyenādadhāmi prakṣipāmi| ato he agne tava prasādādahamapi sarvavrato bhūyāsam| bhavāmīti tiṅvyatyayaḥ|

### [4.5.5](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala.4.5.5)

āhārṣamāharāmi prakṣipāmyagnau samidham imām| kīdṛśe'gnau| bṛhate mahati mahāprabhāve, jātavedase jātaprajñāne sampannadhane vā| sa ca samitprakṣepeṇa tuṣṭo'gnirmahyaṃ śraddhāṃ vedapāṭhatadarthajñānānuṣṭhānādiviṣayāṃ medhāṃ cāyuśca dīrghaṃ prayacchatu| vihavyasyāṅgirasasyārṣam| tejo'sītyagnimanumantrayate, tejo mayi dhehītyātmānam| apo adya ityādināgnimupatiṣṭhate| he agne ahamapa udakamanvacāriṣaṃ prāpto'smyudakaṃ, snāto'hamityarthaḥ| atastāsāmapāṃ rasena sāreṇāhaṃ samaganmahi saṅgataḥ sambaddhaḥ tvadārādhanayogyaḥ sampannaḥ| kiñca payasvānevāhamāgamamāgato mātuḥ sambandhinā kṣīreṇa yukto bālo vikārahīna ityarthaḥ, athavā payasvān jalayuktaḥ ārdragātra ityarthaḥ| tamevaṃ bhūtaṃ māṃ varcasā tejasā vidyātiśayalakṣaṇena saṃsṛja| asya vrataparasya me mama devā vidyurjā Broadway nantu indraśca maharṣibhiḥ sahito māṃ vidyāt, te devendramaharṣayo jñātvā vrataṃ nirvāhayantvityarthaḥ| || iti dvitīyā kāṇḍikā|

## Linked texts (1)

- [Kāṭhakagṛhyasūtra](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka.2.1) — Laugākṣi, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala.4](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala.4) · Pramāṇa
