Kathakagrihyasutra 7
Commentary of Devapāla 7
- Language
- Sanskrit
Contents
- 7.10 — 6 parts
7.1
parameṣṭhipramathanimitte brāhmaṇādīnāṃ daśarātrādinā yathāsvamaśauce śuddhe sati parameṣṭhine śrāddhaṃ kuryādagniṃ sādhayediti tātparyārthaḥ | yadyapi ca parameṣṭhinaḥ śrāddhaṃ māsikādyekoddiṣṭaṃ, tathāpya'māvasyādiśrāddhamanekoddiṣṭaṃ tatraivāgnau kartavyaṃ tasyāgnestyāgābhāvāditi tadabhiprāyaṃ pitṛbhya iti bahuvacanam | sarvaṃ hi pākayajñādikamucyate | abhāryeṇāpi vāgnirutpādanīyaḥ śrāddhādisaṃsiddhyartham | tataśca tena vivāhaḥ karttavyo'vaśyakarttavyasiddhaye | evaṃ tāvadādityadarśanaprabhṛtayo vyavasthitāḥ | prāyeṇa tvāryāvartanivāsināmavivāhānāṃ pramṛtapitṛkādīnāṃ laukikāgnāveva prathamaśrāddhāni vidhāya sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ vivāhaṃ vidhāyā'gniparigrahe tvarā nirīkṣyate, tatrāpyanādaraṃ na vidadhati santaḥ|
siddhavadagnau śrāddhakarttavyatāmuktvaupasadāgnyādhānamāha
7.2
upavasturāśanamaupavastraṃ tat punarbratyaṃ haviṣyānnaṃ śākamāṣalavaṇamāṃsādivarjaṃ vrīhiyavapayogaghṛtaprabhṛtibhirbhuktvā sa cāsadvitīyaḥ kutaścidaniṣiddhācchāvādivyatiriktādagniṃ laukikamānīya samindhedindhanaviśeṣaiḥ| aupavastrabhojanaṃ tu daśamyāmeva hyekādaśyāṃ śrāddhaṃ bhavati| ekādaśyāṃ tvaupavastre dvādaśyāṃ śrāddhaṃ syāt | taṃ jāgarayīta naiśāntaṃ racchedityarthaḥ | upaśayīta
ca ṛtvikūbāndhavasahitastatsamīpe śayītetyarthaḥ | caśabdādgārhapatyagartopalepanārthopaḍhaukitapārthivasaṃbhāraśabdavācyoṣaśarkarāvarāhavihatavālmīkavapāsikatānāṃ payasā miśrīkaraṇaṃ samuccīyate |
7.3
upakāśe prakāśanakāle'lpe prakāśe rajanyante, upaśānte tasminnevāgnau tato'gnyāgārāt gārhapatyasadṛśagartāt bhasmana uddharaṇamapasāraṇaṃ kṛtvā |
7.4
ūṣādīn sikatāparyantān pārthivasaṃbhārān nyupya garte prakṣipya pūrvayā ṛcā, sapta hi paṭhitāḥ, tāsāṃ yā pūrvā ‘utsamudrāt’ iti tayā |
7.5
ṣaḍuttarā bhavanti | tatrāviśeṣe'pi sarvāntyo mantravarṇād gṛhyate ‘yatpṛthivyā anāmṛtam’ ityādikā, ‘iyatyagra āsīt’ ityādiruttarā,ityanye |
7.6
tasya gartasyāpareṇa paścārdhe yathotpāditamutpādya gārhapatyavadutpādayetyarthaḥ, karaṇetikartavyatāmantraistairevotpādayetyarthaḥ | yathaiva āśvatthībhyāṃ śamīgarbhābhyāmaraṇībhyāṃ mantraviśeṣādibhiśca gārhapatya utpādyate tathaivāyamaupasado gṛhyāgnirāvasathyaḥ |
7.7
tamaraṇinnirmathanotpannaṃ samiddhamagniṃ jānuparimāṇaṃ dhārayitvā bhūrbhuvaḥsvarityādhānamantrāṇāmāyogapaṭhitatvādādyena ‘sugārhapatya’ ityanena vā ādadhātītyarthaḥ | jānudaghnaṃ saṃkṣiptya dhārayitvādadhātīti yāvat |
7.8
hiraṇyaśalkavānaspatyāśca samidhaḥ pṛthak pṛthagādāya | udumbarāśvatthaśamīpalāśavihitatarūṇāmatra satvacaḥ samidhaḥ | ‘sa tvamagna’ iti mantraḥ |
7.9
parisamūhya paryukṣya paristīrya ‘sapta te agne’ ityekāmājyapūrṇayā srucā, dvitīyāmantrena taṇḍulādinā prajāpataye svāheti juhuyāt srucā | tulyatvamatra haviṣastannālipūraṇatvam | āhutidvayaṃ tu caturgṛhītena |
7.10.1
paśunā veti atrāgneyena sambadhyate | gaurdakṣiṇā vastrādikaṃ ca yathāśakti | yo aśvatthastato ye sampādite araṇyau, te śamīvatyau | śamyā garbhaḥ śamīgarbhaḥ iti hi tatpuruṣo'ntodāttatvāt, natu bahuvrīhiḥ | agniḥ sambodhayate | he sakṣa pacanasamaye samaveta sākṣācchabdasya vā sakṣabhāvaḥ | he samaveta arthādaraṇyau ehi sākṣādvā āgaccha | yā te yajñiyā tanūḥ yajñārhā tayā araṇyau samāroha, ayaṃ tava yoniḥ, ṛtuḥ prāpto'sya ṛtviyaḥ, yato virājase | arocathāḥ iti lakāravyatyayaḥ | taṃ jānanyoniṃ jānannāroha, tato'nantaramasmākaṃ rayiṃ dhanaṃ vardhaya || anenādhvaryuṃraraṇyāvātmanyāropayati | he devā agre prathayato mayi ātmani agniṃ gṛhṇāmi samāropayāmi rāyo dhanasya poṣeṇa puṣṭyā varcasā dīptyā saha mayi ātmani prajāṃ ca puṣṭiṃ yo no agniḥ pitaro hṛtsvantaramartyo martyām̐ āviveśa | tamātmani parigṛhṇīmahe vayam || he pitaraḥ pālayitāraḥ ādhyātmikāḥ prāṇaprabhṛtayaḥ, yo no'smākaṃ hṛdayeṣvantaragniḥ paramātmarūpa āviṣṭho vaiśvānaro viśveṣu sarveṣu nareśu bhavaḥ, tamagnimātmani vayaṃ gṛhṇīmahe || araṇī yajamānāya prayacchati | eṣo'gnirasmān tyaktvā mā parāgāt | vayamapi etamagniṃ tyaktvā mā parāgāma ||
7.10.2
yajamāno'raṇī gṛhṇāti | he mahī mahatyau viśvasya patnyau sarvasya pālayitryau, sadanī sadanyau sīdatyanayoriti sadanyau | kasya sadanyau | ṛtasya yajñasya satyasya ca tadadhīnayajñe nānṛtaṃ vadediti anṛtapratiṣedhāt | arvācī arvāggāminyāvanukūlaceṣṭite etamāgacchataṃ he dharuṇe dhārayitryau | keṣām | rayīṇāṃ karmaphalānāṃ, antarvatī antarvatnyau agnigarbheṇa garbhiṇyau janyamagniṃ jātavedasaṃ jātaprajñaṃ jātadhanaṃ vā janayatamutpādyataṃ, adhvarāṇāṃ yajñānāṃ purogāmagragāminam || samudrādūrmirudāgāt udgataḥ, madhumān madhurarasaḥ, sāmrājyāya samyakpālanāya prajānāṃ prataraṃ dadhānaḥ pratāryata iti pratāro dhanadhānyādiḥ, taṃ kurvan | tatprasādādeva hyamī paridṛśyamānā ye maghavāno dhanavantaḥ ūrjaṃ balamiṣamannaṃ madhumanmadhurarasaṃ bibhrati | vayaṃ ca saṃbharema saṃbibhṛmaḥ pārthivān sambhārān iṣamūrjaṃ ca || iyatī etatpramāṇā, agre prathamaṃ sargādau prajāpatikartṛkayajñārambhasamaye gārhapatyādhānakhanirāsīt | tathāca śrutiḥ ‘tasya yāvanmukhamāsīttāvatīṃ mṛdamudaharatso'yamabhavat’ iti | adaḥ prathamānā pṛthagyat , idaṃ prathamaṃ yā prathamānā vistarantī pṛthagbhūtā yat yasmāt he devi devairnuttā preritā satī vyasarpaḥ visṛṣṭāsi mahitvā mahitvena, atastvaṃ mayā puṇyavaśātprāptetyarthaḥ || he khani tvaṃ śarkarābhirdṛḍhībhūtā sarvaṃ jitavatītyarthaḥ, triviṣṭape tṛtīyasthāne svarge vartamānā satī ajayastvaṃ lokān || purūn bahūn rāvayati ṛgyajuḥsāmāni yajñadvāreṇa pāṭhayatīti purūravāḥ āyuśca bhavasi, āyuḥ prajākarmasaṃpādanadvāreṇa ||
7.10.3
ita eva nirmathyamānābhyāmaraṇibhyāṃ prathamaṃ sargādau agnirjajñe jātaḥ ābhyāmeva yonibhyāmaraṇibhyāmidānīṃ mameti śeṣaḥ| jātavedāḥ jātaprajñānaḥ so'gniḥ gāyatryādibhirhavyaṃ vahatu prajānan prakarṣeṇa cetayamānaḥ | prātaḥsavane gāyatryā, madhyandine triṣṭubhā, tṛtīyasavane jagatyānuṣṭubhā ca paryāyeṇa || sahāgne agninā jāyasva saha rayyā saha puṣṭyā saha prajayā saha brahmavarcasena || he agne agninā sahātmanā saha jāyasva, tathā rayyā dhanena saha, puṣṭyā poṣeṇa saha, prajayā saha, brahmavarcasena saha prajāyasva || ajanyagnirhotā pūrvaḥ pūrvebhyaḥ pavamānaḥ pāvakaḥ śucirīḍyaḥ || mantre'tra devagaṇasyārṣam| ayamagnirjātaḥ, hotā devānāmāhvātā pūrvebhyo'pi devebhyaḥ prathamaḥ, pavamānastathā pāvakaḥ śuciḥ, ābhistanūbhirupalakṣitaḥ sannīḍyaḥ stutyaḥ || prāṇasyārṣam | asuḥ prāṇo'si bhavasi tvaṃ he agne prathamajā hiraṇyagarbharūpaḥ 'hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre' iti tasyaiva prathamajatvāt | yataścāsuriti nāma te ato'surucyase | asurahamasustvam | adyāsurasuṃ karat , asumagnimahamadya kṛtavān | ataḥ asoḥ sakāśādsumagniṃ pratītana avagacchata ||
7.10.4
bhūrlokasya bhuvarlokasya antarikṣasya ca adhiṣṭhātryo yā devatāḥ tāsām aṅgāni rasayantītyaṅgirasaḥ prāṇādayasteṣāṃ devānāṃ dyotanādidharmakāṇāṃ tathādityānāṃ vratena karmaṇā vyāpāreṇa he agne tvāmahamādadhe | he devi adite dainyaśūnye pṛthivi tvaṃ mahnā mahimnā dyaurasi, bhavasi, bhūmnā ca bhūmiḥ | atastasyāstavopasthe utsaṅge'gnimādadhe | agniṃ kīdṛśaṃ, annādamannasya devapitṛhaviṣo'ttāraṃ bhoktāram | kimartham | annādyāyā'nnārtham | agnerhi yāgādidvāreṇānnaṃ bhavati annapatyāya || ayamagniḥ puraḥ pūrvaṃ gaurādityarūpo vā''kramīt sasāra | krāntvā ca mātaraṃ nirmātaraṃ pitaraṃ ca pālayitāraṃ prajāpatimasadat upasanno yajamānaphalaviśeṣayogyayogyasthānaviśeṣānveṣaṇāya | kiṃ sasāra | lokatrayam | pṛśniḥ pṛcchakaḥ | prayantsvaḥ, svaḥ svargamagniḥ prayan gacchan || ato'dyāpi, he agne gṛhapate ahirbudhnya pariṣadyeti catvāri sambodhanāni, yajamānāya lokaṃ parivinda labhasva budhyasva vā lokatrayamadhye yat bhadraṃ phalaṃ budhyase, tadyajamānāya prayaccha labdhvetyarthaḥ | pṛthivyā mūrdhani yo divyo lokastatra sīd | yajñiye yajñārhe || yo no'smākamagnirniścyaḥ saṃhatya utpanno'bhidāsati ābhimukhyenopalakṣayati svotpattaye prematvātirekaṃ kārayati, taṃ tvayā saha abhinidadhāmi mantrabalena kṣipāmyagnyādhāne ||
7.10.5
he agne sugārhapatyaḥ śobhanagārhapatyaḥ san abhiyasvāhito bhava mahate bṛhate saubhagāya saprabhāvakarmaphalasiddhaye | kiṃ kurvannāhito bhava | vinudannarātīḥ, apasārayannarātīḥ śatrūn, rātirdānaṃ, tanniṣedhenārātiradānaṃ kārpaṇyāni nivārayanniti vārthaḥ | uṣāmuṣāṃ, rātriṃ rātriṃ śreyasīṃ śreyasīmatiśayena praśastāṃ kuru asmākam | dīrghāyuṣṭvāya cāhito'smākaṃ bhava | dīrghāyuṣṭvaṃ viśinaṣṭi, śataśāradāya saṃvatsaraśataparimāṇāyetyarthaḥ || he agne havyaṃ havanīyaṃ vaha hiraṇyaśalkādikaṃ devādibhyaḥ prāpaya | he jātavedo jātaprajñāna saṃpannadhana vā yāste tava kṣemakāriṇyastanvaḥ śarīrāṇi, antarikṣe divi pṛthivyāṃ ca yāḥ sthitāstābhirvaha havyaṃ saṃbhūya sarvātmīyatanūsaṅghātaṃ kṛtvā | kiṃ tanusamudāyainaiva, netyāha sagaṇaḥ saparivāraḥ san, sajoṣāḥ samānaprītiḥ san samaṃ pravibhajetyarthaḥ, tathā hiraṇyayoniḥ san hiraṇyahetuḥ san yajamānānām | athavā hetugarbhaḥ, yatastvaṃ hiraṇyayonirbrahmaputro'to naikakaḥ san voḍhuṃ havirarhasi ||
7.10.6
divi bhavaṃ divyaṃ jyotirbhānavīyam, antarikṣe bhavamāntarikṣyaṃ vidyudulkādisambandhi, pṛthivyā idaṃ pārthivaṃ kāṣṭhādīndhanajam | he agne vaiśvānaryā samidhā saṃbhāhi samyagdīpyasva vaiśvānaro devatā yasyāḥ sā vaiśvānarī, divyādikena jyotiṣā bhāhi samijjanitenāsmāndīdihi prakāśaya ūrjasvatyā'nnavatyā udumbarasambandhinyā ūrgaudumbaraityādivacanāt, pakvaphalasambandhāt yata ūrgannamudumbaraḥ | varcasvatyā rūpavatyā, bhāsvatyā dīptimatyā, raśmimatyetyādityādyabhiprāyam | anye ūrjasvatyā ihodumbare bhāsvatyādiviśeṣaṇacatuṣṭayaṃ śamyādivṛkṣacatuṣṭayāpekṣayā kiñcitsādharmyamapekṣya yojayanti || kaścidvyācaṣṭeghreyaṃ peyaṃ ca dṛśyaṃ ca spṛśyaṃ śrotavyameva | mantavyamatha boddhavyaṃ tāḥ sapta samidho matāḥ || cakṣurnāsā ca jihvā ca tvak śrotraṃ caiva paṃcamam | mano buddhiśca saptaitā jihvā vaiśvānarārciṣaḥ || saptarṣayaḥ-śīrṣajāḥ prāṇāḥ prāṇādyāḥ pañca karmendriyavargo buddhīndriyavargaśceti saptarṣayaḥ | sapta dhāmāni sthānāni priyāṇi, te tu sapta lokā mahāvyāhṛtivācyā yogasāre vyākhyātāḥ | sapta hotrā hotāra ṛtvigviśeṣāstānanuvidvān jānan | etāste tava he agne sapta yonayaḥ kāraṇāni | tāstā āpṛṇasva santarpaya ghṛtena svāhā suhutamastu | adhyātmikajyotiirapekṣaṃ caitat | prajāpataye svāhā suhutamastu || vivartaṃ pariṇāmaṃ vā āhuryasya jagattrayam | taṃ praṇamya hariṃ pākayajñānāṃ bhāṣyamucyate ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit