<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala-commentary.7 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Auxiliary Sciences of the Veda](https://indike.org/pramana/in.vedanga) › [Ritual sūtras](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa) › [Manuals of the domestic ritual](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya) › [Gṛhyasūtras of the Black Yajurveda](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur) › [Kāṭhakagṛhyasūtra](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka) › [Commentary of Devapala](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala-commentary) › 7

# Kathakagrihyasutra 7

Commentary of Devapāla 7

- **Language:** Sanskrit

## Contents

- [7.10](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala-commentary.7.10) — 6 parts

### [7.1](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala-commentary.7.1)

parameṣṭhipramathanimitte brāhmaṇādīnāṃ daśarātrādinā yathāsvamaśauce śuddhe sati parameṣṭhine śrāddhaṃ kuryādagniṃ sādhayediti tātparyārthaḥ | yadyapi ca parameṣṭhinaḥ śrāddhaṃ māsikādyekoddiṣṭaṃ, tathāpya'māvasyādiśrāddhamanekoddiṣṭaṃ tatraivāgnau kartavyaṃ tasyāgnestyāgābhāvāditi tadabhiprāyaṃ pitṛbhya iti bahuvacanam | sarvaṃ hi pākayajñādikamucyate | abhāryeṇāpi vāgnirutpādanīyaḥ śrāddhādisaṃsiddhyartham | tataśca tena vivāhaḥ karttavyo'vaśyakarttavyasiddhaye | evaṃ tāvadādityadarśanaprabhṛtayo vyavasthitāḥ | prāyeṇa tvāryāvartanivāsināmavivāhānāṃ pramṛtapitṛkādīnāṃ laukikāgnāveva prathamaśrāddhāni vidhāya sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ vivāhaṃ vidhāyā'gniparigrahe tvarā nirīkṣyate, tatrāpyanādaraṃ na vidadhati santaḥ|  
siddhavadagnau śrāddhakarttavyatāmuktvaupasadāgnyādhānamāha

### [7.2](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala-commentary.7.2)

upavasturāśanamaupavastraṃ tat punarbratyaṃ haviṣyānnaṃ śākamāṣalavaṇamāṃsādivarjaṃ vrīhiyavapayogaghṛtaprabhṛtibhirbhuktvā sa cāsadvitīyaḥ kutaścidaniṣiddhācchāvādivyatiriktādagniṃ laukikamānīya samindhedindhanaviśeṣaiḥ| aupavastrabhojanaṃ tu daśamyāmeva hyekādaśyāṃ śrāddhaṃ bhavati| ekādaśyāṃ tvaupavastre dvādaśyāṃ śrāddhaṃ syāt | taṃ jāgarayīta naiśāntaṃ racchedityarthaḥ | upaśayīta  
ca ṛtvikū‌bāndhavasahitastatsamīpe śayītetyarthaḥ | caśabdādgārhapatyagartopalepanārthopaḍhaukitapārthivasaṃbhāraśabdavācyoṣaśarkarāvarāhavihatavālmīkavapāsikatānāṃ payasā miśrīkaraṇaṃ samuccīyate |

### [7.3](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala-commentary.7.3)

upakāśe prakāśanakāle'lpe prakāśe rajanyante, upaśānte tasminnevāgnau tato'gnyāgārāt gārhapatyasadṛśagartāt bhasmana uddharaṇamapasāraṇaṃ kṛtvā |

### [7.4](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala-commentary.7.4)

ūṣādīn sikatāparyantān pārthivasaṃbhārān nyupya garte prakṣipya pūrvayā ṛcā, sapta hi paṭhitāḥ, tāsāṃ yā pūrvā ‘utsamudrāt’ iti tayā |

### [7.5](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala-commentary.7.5)

ṣaḍuttarā bhavanti | tatrāviśeṣe'pi sarvāntyo mantravarṇād gṛhyate ‘yatpṛthivyā anāmṛtam’ ityādikā, ‘iyatyagra āsīt’ ityādiruttarā,ityanye |

### [7.6](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala-commentary.7.6)

tasya gartasyāpareṇa paścārdhe yathotpāditamutpādya gārhapatyavadutpādayetyarthaḥ, karaṇetikartavyatāmantraistairevotpādayetyarthaḥ | yathaiva āśvatthībhyāṃ śamīgarbhābhyāmaraṇībhyāṃ mantraviśeṣādibhiśca gārhapatya utpādyate tathaivāyamaupasado gṛhyāgnirāvasathyaḥ |

### [7.7](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala-commentary.7.7)

tamaraṇinnirmathanotpannaṃ samiddhamagniṃ jānuparimāṇaṃ dhārayitvā bhūrbhuvaḥsvarityādhānamantrāṇāmāyogapaṭhitatvādādyena ‘sugārhapatya’ ityanena vā ādadhātītyarthaḥ | jānudaghnaṃ saṃkṣiptya dhārayitvādadhātīti yāvat |

### [7.8](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala-commentary.7.8)

hiraṇyaśalkavānaspatyāśca samidhaḥ pṛthak pṛthagādāya | udumbarāśvatthaśamīpalāśavihitatarūṇāmatra satvacaḥ samidhaḥ | ‘sa tvamagna’ iti mantraḥ |

### [7.9](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala-commentary.7.9)

parisamūhya paryukṣya paristīrya ‘sapta te agne’ ityekāmājyapūrṇayā srucā, dvitīyāmantrena taṇḍulādinā prajāpataye svāheti juhuyāt srucā | tulyatvamatra haviṣastannālipūraṇatvam | āhutidvayaṃ tu caturgṛhītena |

### [7.10.1](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala-commentary.7.10.1)

paśunā veti atrāgneyena sambadhyate | gaurdakṣiṇā vastrādikaṃ ca yathāśakti | yo aśvatthastato ye sampādite araṇyau, te śamīvatyau | śamyā garbhaḥ śamīgarbhaḥ iti hi tatpuruṣo'ntodāttatvāt, natu bahuvrīhiḥ | agniḥ sambodhayate | he sakṣa pacanasamaye samaveta sākṣācchabdasya vā sakṣabhāvaḥ | he samaveta arthādaraṇyau ehi sākṣādvā āgaccha | yā te yajñiyā tanūḥ yajñārhā tayā araṇyau samāroha, ayaṃ tava yoniḥ, ṛtuḥ prāpto'sya ṛtviyaḥ, yato virājase | arocathāḥ iti lakāravyatyayaḥ | taṃ jānanyoniṃ jānannāroha, tato'nantaramasmākaṃ rayiṃ dhanaṃ vardhaya || anenādhvaryuṃraraṇyāvātmanyāropayati | he devā agre prathayato mayi ātmani agniṃ gṛhṇāmi samāropayāmi rāyo dhanasya poṣeṇa puṣṭyā varcasā dīptyā saha mayi ātmani prajāṃ ca puṣṭiṃ yo no agniḥ pitaro hṛtsvantaramartyo martyām̐ āviveśa | tamātmani parigṛhṇīmahe vayam || he pitaraḥ pālayitāraḥ ādhyātmikāḥ prāṇaprabhṛtayaḥ, yo no'smākaṃ hṛdayeṣvantaragniḥ paramātmarūpa āviṣṭho vaiśvānaro viśveṣu sarveṣu nareśu bhavaḥ, tamagnimātmani vayaṃ gṛhṇīmahe || araṇī yajamānāya prayacchati | eṣo'gnirasmān tyaktvā mā parāgāt | vayamapi etamagniṃ tyaktvā mā parāgāma ||

### [7.10.2](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala-commentary.7.10.2)

yajamāno'raṇī gṛhṇāti | he mahī mahatyau viśvasya patnyau sarvasya pālayitryau, sadanī sadanyau sīdatyanayoriti sadanyau | kasya sadanyau | ṛtasya yajñasya satyasya ca tadadhīnayajñe nānṛtaṃ vadediti anṛtapratiṣedhāt | arvācī arvāggāminyāvanukūlaceṣṭite etamāgacchataṃ he dharuṇe dhārayitryau | keṣām | rayīṇāṃ karmaphalānāṃ, antarvatī antarvatnyau agnigarbheṇa garbhiṇyau janyamagniṃ jātavedasaṃ jātaprajñaṃ jātadhanaṃ vā janayatamutpādyataṃ, adhvarāṇāṃ yajñānāṃ purogāmagragāminam || samudrādūrmirudāgāt udgataḥ, madhumān madhurarasaḥ, sāmrājyāya samyakpālanāya prajānāṃ prataraṃ dadhānaḥ pratāryata iti pratāro dhanadhānyādiḥ, taṃ kurvan | tatprasādādeva hyamī paridṛśyamānā ye maghavāno dhanavantaḥ ūrjaṃ balamiṣamannaṃ madhumanmadhurarasaṃ bibhrati | vayaṃ ca saṃbharema saṃbibhṛmaḥ pārthivān sambhārān iṣamūrjaṃ ca || iyatī etatpramāṇā, agre prathamaṃ sargādau prajāpatikartṛkayajñārambhasamaye gārhapatyādhānakhanirāsīt | tathāca śrutiḥ ‘tasya yāvanmukhamāsīttāvatīṃ mṛdamudaharatso'yamabhavat’ iti | adaḥ prathamānā pṛthagyat , idaṃ prathamaṃ yā prathamānā vistarantī pṛthagbhūtā yat yasmāt he devi devairnuttā preritā satī vyasarpaḥ visṛṣṭāsi mahitvā mahitvena, atastvaṃ mayā puṇyavaśātprāptetyarthaḥ || he khani tvaṃ śarkarābhirdṛḍhībhūtā sarvaṃ jitavatītyarthaḥ, triviṣṭape tṛtīyasthāne svarge vartamānā satī ajayastvaṃ lokān || purūn bahūn rāvayati ṛgyajuḥsāmāni yajñadvāreṇa pāṭhayatīti purūravāḥ āyuśca bhavasi, āyuḥ prajākarmasaṃpādanadvāreṇa ||

### [7.10.3](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala-commentary.7.10.3)

ita eva nirmathyamānābhyāmaraṇibhyāṃ prathamaṃ sargādau agnirjajñe jātaḥ ābhyāmeva yonibhyāmaraṇibhyāmidānīṃ mameti śeṣaḥ| jātavedāḥ jātaprajñānaḥ so'gniḥ gāyatryādibhirhavyaṃ vahatu prajānan prakarṣeṇa cetayamānaḥ | prātaḥsavane gāyatryā, madhyandine triṣṭubhā, tṛtīyasavane jagatyānuṣṭubhā ca paryāyeṇa || sahāgne agninā jāyasva saha rayyā saha puṣṭyā saha prajayā saha brahmavarcasena || he agne agninā sahātmanā saha jāyasva, tathā rayyā dhanena saha, puṣṭyā poṣeṇa saha, prajayā saha, brahmavarcasena saha prajāyasva || ajanyagnirhotā pūrvaḥ pūrvebhyaḥ pavamānaḥ pāvakaḥ śucirīḍyaḥ || mantre'tra devagaṇasyārṣam| ayamagnirjātaḥ, hotā devānāmāhvātā pūrvebhyo'pi devebhyaḥ prathamaḥ, pavamānastathā pāvakaḥ śuciḥ, ābhistanūbhirupalakṣitaḥ sannīḍyaḥ stutyaḥ || prāṇasyārṣam | asuḥ prāṇo'si bhavasi tvaṃ he agne prathamajā hiraṇyagarbharūpaḥ 'hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre' iti tasyaiva prathamajatvāt | yataścāsuriti nāma te ato'surucyase | asurahamasustvam | adyāsurasuṃ karat , asumagnimahamadya kṛtavān | ataḥ asoḥ sakāśādsumagniṃ pratītana avagacchata ||

### [7.10.4](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala-commentary.7.10.4)

bhūrlokasya bhuvarlokasya antarikṣasya ca adhiṣṭhātryo yā devatāḥ tāsām aṅgāni rasayantītyaṅgirasaḥ prāṇādayasteṣāṃ devānāṃ dyotanādidharmakāṇāṃ tathādityānāṃ vratena karmaṇā vyāpāreṇa he agne tvāmahamādadhe | he devi adite dainyaśūnye pṛthivi tvaṃ mahnā mahimnā dyaurasi, bhavasi, bhūmnā ca bhūmiḥ | atastasyāstavopasthe utsaṅge'gnimādadhe | agniṃ kīdṛśaṃ, annādamannasya devapitṛhaviṣo'ttāraṃ bhoktāram | kimartham | annādyāyā'nnārtham | agnerhi yāgādidvāreṇānnaṃ bhavati annapatyāya || ayamagniḥ puraḥ pūrvaṃ gaurādityarūpo vā''kramīt sasāra | krāntvā ca mātaraṃ nirmātaraṃ pitaraṃ ca pālayitāraṃ prajāpatimasadat upasanno yajamānaphalaviśeṣayogyayogyasthānaviśeṣānveṣaṇāya | kiṃ sasāra | lokatrayam | pṛśniḥ pṛcchakaḥ | prayantsvaḥ, svaḥ svargamagniḥ prayan gacchan || ato'dyāpi, he agne gṛhapate ahirbudhnya pariṣadyeti catvāri sambodhanāni, yajamānāya lokaṃ parivinda labhasva budhyasva vā lokatrayamadhye yat bhadraṃ phalaṃ budhyase, tadyajamānāya prayaccha labdhvetyarthaḥ | pṛthivyā mūrdhani yo divyo lokastatra sīd | yajñiye yajñārhe || yo no'smākamagnirniścyaḥ saṃhatya utpanno'bhidāsati ābhimukhyenopalakṣayati svotpattaye prematvātirekaṃ kārayati, taṃ tvayā saha abhinidadhāmi mantrabalena kṣipāmyagnyādhāne ||

### [7.10.5](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala-commentary.7.10.5)

he agne sugārhapatyaḥ śobhanagārhapatyaḥ san abhiyasvāhito bhava mahate bṛhate saubhagāya saprabhāvakarmaphalasiddhaye | kiṃ kurvannāhito bhava | vinudannarātīḥ, apasārayannarātīḥ śatrūn, rātirdānaṃ, tanniṣedhenārātiradānaṃ kārpaṇyāni nivārayanniti vārthaḥ | uṣāmuṣāṃ, rātriṃ rātriṃ śreyasīṃ śreyasīmatiśayena praśastāṃ kuru asmākam | dīrghāyuṣṭvāya cāhito'smākaṃ bhava | dīrghāyuṣṭvaṃ viśinaṣṭi, śataśāradāya saṃvatsaraśataparimāṇāyetyarthaḥ || he agne havyaṃ havanīyaṃ vaha hiraṇyaśalkādikaṃ devādibhyaḥ prāpaya | he jātavedo jātaprajñāna saṃpannadhana vā yāste tava kṣemakāriṇyastanvaḥ śarīrāṇi, antarikṣe divi pṛthivyāṃ ca yāḥ sthitāstābhirvaha havyaṃ saṃbhūya sarvātmīyatanūsaṅghātaṃ kṛtvā | kiṃ tanusamudāyainaiva, netyāha sagaṇaḥ saparivāraḥ san, sajoṣāḥ samānaprītiḥ san samaṃ pravibhajetyarthaḥ, tathā hiraṇyayoniḥ san hiraṇyahetuḥ san yajamānānām | athavā hetugarbhaḥ, yatastvaṃ hiraṇyayonirbrahmaputro'to naikakaḥ san voḍhuṃ havirarhasi ||

### [7.10.6](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala-commentary.7.10.6)

divi bhavaṃ divyaṃ jyotirbhānavīyam, antarikṣe bhavamāntarikṣyaṃ vidyudulkādisambandhi, pṛthivyā idaṃ pārthivaṃ kāṣṭhādīndhanajam | he agne vaiśvānaryā samidhā saṃbhāhi samyagdīpyasva vaiśvānaro devatā yasyāḥ sā vaiśvānarī, divyādikena jyotiṣā bhāhi samijjanitenāsmāndīdihi prakāśaya ūrjasvatyā'nnavatyā udumbarasambandhinyā ūrgaudumbaraityādivacanāt, pakvaphalasambandhāt yata ūrgannamudumbaraḥ | varcasvatyā rūpavatyā, bhāsvatyā dīptimatyā, raśmimatyetyādityādyabhiprāyam | anye ūrjasvatyā ihodumbare bhāsvatyādiviśeṣaṇacatuṣṭayaṃ śamyādivṛkṣacatuṣṭayāpekṣayā kiñcitsādharmyamapekṣya yojayanti || kaścidvyācaṣṭeghreyaṃ peyaṃ ca dṛśyaṃ ca spṛśyaṃ śrotavyameva | mantavyamatha boddhavyaṃ tāḥ sapta samidho matāḥ || cakṣurnāsā ca jihvā ca tvak śrotraṃ caiva paṃcamam | mano buddhiśca saptaitā jihvā vaiśvānarārciṣaḥ || saptarṣayaḥ-śīrṣajāḥ prāṇāḥ prāṇādyāḥ pañca karmendriyavargo buddhīndriyavargaśceti saptarṣayaḥ | sapta dhāmāni sthānāni priyāṇi, te tu sapta lokā mahāvyāhṛtivācyā yogasāre vyākhyātāḥ | sapta hotrā hotāra ṛtvigviśeṣāstānanuvidvān jānan | etāste tava he agne sapta yonayaḥ kāraṇāni | tāstā āpṛṇasva santarpaya ghṛtena svāhā suhutamastu | adhyātmikajyotiirapekṣaṃ caitat | prajāpataye svāhā suhutamastu || vivartaṃ pariṇāmaṃ vā āhuryasya jagattrayam | taṃ praṇamya hariṃ pākayajñānāṃ bhāṣyamucyate ||

## Linked texts (1)

- [Kāṭhakagṛhyasūtra](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka.46.2) — Laugākṣi, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala-commentary.7](https://indike.org/pramana/in.vedanga.kalpa.grhya.krsnayajur.kathaka!devapala-commentary.7) · Pramāṇa
